Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 27 2031210 2011692 2026-05-25T18:44:47Z Wikihez 39702 -- Sansûr ([[m:Special:MyLanguage/User:Jon Harald Søby/diffedit|diffedit]]) 2031210 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | kom = Kurd | wêne = Roj_emblem.svg <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 30–40 milyon<ref name="CIAonline">{{Jêder-kitêb |sernav=The World Factbook |çap=Online |tarîx=2015 |weşanger=US [[Central Intelligence Agency]] |cih=Langley, Virginia |issn=1553-8133 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |tarîxa-gihiştinê=2 tebax 2015 |tarîxa-arşîvê=6 kanûna paşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190106114713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |rewşa-urlyê=mirî |jêgirtin=Di vê çapê de hejmara nifûsê ya texmînî wisa nîşan dide: 14,3 milyon li Tirkiyeyê, 8,2 milyon li Îranê, nêzîkî 5,6 heta 7,4 milyon li Iraqê, û ji 2 milyonan kêmtir li Sûriyeyê, ku ew jî nifûsa kurdan li Kurdistanê yan jî li herêmên cîran de dike bi qasî 28–30 milyon. Texmînên CIAyê ji tebaxa 2015an in – li Tirkiyeyê: kurd ji nifûsa 81,6 milyon: %18; li Îranê ji nifûsa 81,82 milyon: %10; li Iraqê ji nifûsa 37,01 milyon: %15–20, li Sûriyê kurd, ermenî û yên din ji nifûsa 17,01 milyon: %9,7 pêk tînin. }}</ref><br>({{Biçûk|''[[The World Factbook]]'', texmina 2015an}})<br>36,4–45,6 milyon<ref name="KIOP2017">[http://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 The Kurdish Population] texmîna 2017an a [[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]]. Nifûsa kurdan 15-20 milyon li Tirkiyeyê, 10-12 milyon li Îranê, 8-8,5 milyon li Iraqê, 3-3,6 milyon li Sûriyê, 1,2-1,5 milyon li dîasporaya Ewropayê û 400-500 hezar li Yekîtiya Sovyetê ya berê — bi tevahî 36,4 mîlyon û 45,6 mîlyon li cîhanê tê texmînkirin.</ref><br>({{Biçûk|[[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]], texmîna 2017}}) <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{KUR}} | gelhe1 = 30 - 40 milyon | çavk1 = <ref name="Institukurde" /> | herêm2 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe2 = 16 - 21 milyon + <br /> %18 - %23 | çavk2 = <ref name="CIAonline" /><ref name="Institukurde">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |tarîx=2017-01-12 |tarîxa-gihiştinê=2020-03-18 |malper=Kurdish Institute of Paris |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200318142348/https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |tarîxa-arşîvê=2020-03-18 }}</ref><ref name="KHRP">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: Culture and Language Rights |url=https://archive.org/details/kurdsiniraqpastp0000yild |pêşnav1=Kerim |paşnav1=Yildiz |pêşnav2=Georgina |paşnav2=Fryer |weşanger=Kurdish Human Rights Project |tarîx=2004 }} Data: 18% of Turkey, 20% of Iraq, 8% of Iran, 9.6%+ of Syria; plus 1–2 million in neighboring countries and the diaspora</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Kürtlerin nüfusu 11 milyonda İstanbul"da 2 milyon Kürt yaşıyor – Radikal Dizi |tarîx=21 kanûna pêşîn 2008 |pêşnav=Bekir |paşnav=Ağirdir |xebat=Radikal.com.tr |ziman=tr |url=http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetayV3&ArticleID=913650&CategoryID=104 |tarîxa-gihiştinê=2013-07-12 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Îran}} | gelhe3 = 10 - 12 milyon <br />13% | çavk3 = <ref>Volume 2. Dabbagh – Kuwait University. — Iran, page 1111–1112. // Encyclopedia of Modern Middle East & North Africa. Second Edition. Volume 1 — 4. Editor in Chief: Philip Mattar. Associate Editors: Charles E. Butterworth, Neil Caplan, Michael R. Fischbach, Eric Hooglund, Laurie King–Irani, John Ruedy. Farmington Hills: Gale, 2004, 2936 pages. ISBN 978-0-02-865769-1 "With an estimated population of 67 million in 2004, Iran is one of the most populous countries in the Middle East. ... Iran’s second largest ethnolinguistic minority, the Kurds, make up an estimated 5 percent of the country’s population and reside in the provinces of Kerman and Kurdistan as well as in parts of West Azerbaijan and Ilam. Kurds in Iran are divided along religious lines as Sunni, Shi'ite, or Ahl-e Haqq."</ref><ref>{{Jêder-kitêb |beş=Country Factfiles — Iran |sernav=Atlas A–Z |çap=Fourth |pêşnavê-edîtor1=Ben |paşnavê-edîtor1=Hoare |pêşnavê-edîtor2=Margaret |paşnavê-edîtor2=Parrish |cih=London |weşanger=[[Dorling Kindersley]] Publishing |tarîx=1 adar 2010 |isbn=9780756658625 |rûpel=238 |jêgirtin=Nifûs: 74,2 milyon, Dîn: Şia %93, Sunnî %6, ên din %1; Etnîsîte: Faris %50, Azerî %24, ên din %10, Kurd %8, Lur û Bextiyarî %8 |tarîxa-gihiştinê=2 tebax 2015 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Iraq}} | gelhe4 = 8 - 8,5 milyon<br />25% | çavk4 = <ref name="AtlasA-Z Iraq">{{Jêder-kitêb |beş=Country Factfiles — Iran |sernav=Atlas A–Z |çap=4 |rûpel=239 |edîtor=Hoare & Parrish |tarîx=2010 |jêgirtin=Nifûs: 30,7 milyon, Dîn: Şia %60, Sunnî %35, ên din %5; Etnîsîte: Ereb %80, Kurd %15, Tirkmen %3, ên din %2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq Then and Now: A Guide to the Country and Its People |pêşnav1=Karen |paşnav1=Dabrowska |pêşnav2=Geoff |paşnav2=Hann |beş=Ethnic groups and languages |rr=12–13 |cih=Chalfont St Peter, UK |weşanger=[[Bradt Travel Guides]] |tarîx=2008 |isbn=9781841622439 |url=https://books.google.az/books?id=DhJ3lRnXyXcC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |jêgirtin=The Iraqi people were once like a necklace, where the thread of nationality united a variety of unique and colourful beads. The Arabs are in the majority, making up at least 75% of the population, while 18% are Kurds and the remaining 7% consists of Assyrians, Turcomans, Armenians and other, smaller minorities }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html#People |sernav=Iraq |weşanger=[[The World Factbook]] |sal= |tarîxa-gihiştinê=26 tebax 2013 |tarîxa-arşîvê=24 kanûna pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181224211125/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html#People |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe5 = 3 - 4 milyon + <br />15 - 25% <br> | çavk5 = <ref>{{Jêder-kitêb |beş=Country Factfiles — Syria |sernav=Atlas A–Z |çap=4 |rûpel=331 |edîtor=Hoare & Parrish |tarîx=2010 |jêgirtin=Nifûs: 21,9 milyon; Religions: Sunni Muslim 74%, other Muslim 16%, Christian 10%; Ethnic Mix: Arab 89%, Kurd 6%, other 3%, Armenian, Turkmen, Circassian 2% }}</ref><ref name="brit-2010-709">{{Jêder-kitêb |sernav=Britannica Book of the Year 2010 |tarîx=2011 |beş=World Data — Syria |rûpel=709 |pêşnavê-edîtor=Karen |paşnavê-edîtor=Jacobs Sparks |cih=Chicago |weşanger=[[Encyclopaedia Britannica, Inc.]] |isbn=9781615353668 |jêgirtin=Population (2009): 21,763,000 (Includes 1,200,000 Iraqi refugees and 450,000 long-term Palestinian refugees in mid-2009.); Ethnic composition (2000): Syrian Arab 74.9%; Bedouin Arab 7.4%; Kurd 7.3%; Palestinian Arab 3.9%; Armenian 2.7%; other 3.8%; Religious affiliation (2000): Muslim c. 86%, of which Sunni c. 74%, Alawite (Shi'i) c. 11%; Christian c. 8%, of which Orthodox c. 5%, Roman Catholicc. 2%; Druze c. 3%; nonreligious/atheist c. 3%. }}</ref><ref name="Van Bruinessen">{{Jêder-kitêb |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan |beş=General Information on Kurdistan — Population |rûpel=15 |pêşnav=Martin |paşnav=Van Bruinessen |cih=London |weşanger=Zed Books |tarîx=1992 |isbn=9781856490184 |url=https://www.academia.edu/2521173/Agha_Shaikh_and_State_The_Social_and_Political_Structures_of_Kurdistan |jêgirtin=''Syria'' Here too, divergent estimates are made, but most fluctuate around 8.5% of the population, or just over 600,000 in 1975. }}</ref><ref name="DavidMcdowall">{{Jêder-kitêb |beş=Appendix 2. The Kurds of Syria |rûpel=[https://archive.org/details/modernhistorykur00mcdo/page/466 466] |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://archive.org/details/modernhistorykur00mcdo |pêşnav1=David |paşnav=McDowall |çap=Third |tarîx=2004 |cih=London |weşanger=[[I.B. Tauris]] |isbn=9781850434160 |jêgirtin=Kurds probably constitute between 8 and 10 percent of the population of modern Syria, probably 1.2 and 1.5 million out of total population of an estimated 15.3 million in 1998. }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |sernav=Studying the Kurds in Syria: Challenges and Opportunities |pêşnav=Robert |paşnav=Lowe |kovar=Syrian Studies Association Bulletin |url=https://ojcs.siue.edu/ojs/index.php/ssa/article/view/1818/496 |tarîxa-gihiştinê=12 tîrmeh 2013 |tarîxa-arşîvê=29 îlon 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130929080734/https://ojcs.siue.edu/ojs/index.php/ssa/article/view/1818/496 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria: Issues and Historical Background |pêşnav=John L. |paşnav=Henriques |weşanger=Nova Science Publishers |isbn=9781590337639 }}{{Rûpel hewce ye|date=August 2015}}</ref><ref name="Khasraw Gul">{{Jêder-malper |sernav=Where are the Syrian Kurds heading amidst the civil war in Syria? |paşnav=Khasraw Gul |pêşnav=Zana |tarîx=22 tîrmeh 2013 |xebat=openDemocracy.net |weşanger=openDemocracy |url=https://www.opendemocracy.net/zana-khasraw-gul/where-are-syrian-kurds-heading-amidst-civil-war-in-syria |tarîxa-gihiştinê=4 çiriya paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=30 tîrmeh 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180730171139/https://www.opendemocracy.net/zana-khasraw-gul/where-are-syrian-kurds-heading-amidst-civil-war-in-syria |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |sernav=Syria |tarîx=May 2015 |weşanger=Central Intelligence Agency |tarîxa-gihiştinê=11 gulan 2015 |tarîxa-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171229122345/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="syria overview">{{Jêder-malper |url=http://www.minorityrights.org/?lid=5266 |sernav=Syria Overview |tarîx=October 2011 |weşanger=Minority Rights Group International |tarîxa-gihiştinê=14 kanûna paşîn 2014 }}</ref> | herêm6 = <br /><div style="font-size:115%;">[[Asya]] / [[Kafkasya]]</div> | herêm7 = {{Ala|Almanya}} | gelhe7 = 1.500.000-2.500.000 <ref name="assembly.coe.int">{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://assembly.coe.int/ASP/Doc/XrefViewHTML.asp?FileID=11316&Language=EN |tarîxa-gihiştinê=2013-02-28 |tarîxa-arşîvê=2013-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130309042639/http://assembly.coe.int/ASP/Doc/XrefViewHTML.asp?FileID=11316&Language=EN |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | çavk7 = | herêm8 = {{Ala|Azerbaycan}} | gelhe8 = 150.000-200.000 | çavk8 = | herêm9 = {{Ala|Efxanistan}} | gelhe9 = 200.000 | çavk9 = | herêm10 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe10 = 40.000 | çavk10 = | herêm11 = {{Ala|Tirkmenistan}} | gelhe11 = 50.000 | çavk11 = | herêm12 = {{Ala|Qazaxistan}} | gelhe12 = 55.000 | çavk12 = | herêm13 = {{Ala|Îsrael}} | gelhe13 = 250.000 | çavk13 = | herêm14 = {{Ala|Urdun}} | gelhe14 = 40.000 | çavk14 = | herêm15 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe15 = 75.000 | çavk15 = | herêm16 = {{Ala|Fransa}} | gelhe16 = 650.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk16 = | herêm17 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe17 = 200.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | sal17 = | çavk17 = | herêm18 = {{Ala|Swêd}} | gelhe18 = 100.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk18 = | herêm19 = {{Ala|Holenda}} | gelhe19 = 80.000 - 150.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk19 = | herêm20 = {{Ala|Swîsre}} | gelhe20 = 70.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk20 = | herêm21 = {{Ala|Awistriya}} | gelhe21 = 60.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk21 = | herêm22 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe22 = 52.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk22 = | herêm23 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe23 = 70.000 | çavk23 = | herêm24 = {{Ala|Belçîka}} | gelhe24 = 60.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk24 = | herêm25 = {{Ala|Danîmarka}} | gelhe25 = 30.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk25 = | herêm26 = {{Ala|Norwêc}} | gelhe26 = 5.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk26 = | herêm27 = {{Ala|Fînlenda}} | gelhe27 = 15.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk27 = | herêm28 = <br /><div style="font-size:115%;">'''[[Amerîka (parzemîn)|Amerîka]]'''</div> | herêm29 = {{Ala|DYA}} | gelhe29 = 60.000 - 100.000 | çavk29 = | herêm30 = {{Ala|Kanada}} | gelhe30 = 30.000 - 45.000 | çavk30 = <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = '''[[Kurdî]]''' <br/> ([[kurmancî]], [[soranî]], [[kurdiya jêrîn|başûrî]], [[zazakî]], [[Goranî (kurdî)|goranî]]) | ol = [[Îslam]] ([[sunîtî]], [[şiîtî]], [[elewîtî]]), [[xiristiyanî]], [[zerdeştî]] û [[Cihûtî]] <!---------------- Gelên têkildar ------------------> | têkildar = [[Îranî]], [[belûç]], [[peştûn]], [[lûr]], [[taliş]], [[fars]] }} '''Kurd''' [[netewe]]yeke dîrokî ya [[Rojhilata Navîn]] e ku bi [[Zimanê kurdî|zimanekî]] ji malbata zimanî ya [[Zimanên îranî|îranî]] xeber didin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=A brief survey of The History of the Kurds |paşnav=Kendal NEZAN |pêşnav= |tarîx= |malper=Fondation-Institut kurde de Paris |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref><ref name="Bois2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Bois |pêşnav=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |tarîx=2012-04-24 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/*-COM_0544 |kovar=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |ziman=en |weşanger=Brill |doi=10.1163/1573-3912_islam_com_0544 }}</ref> Kurd bi piranî li ser axa [[Kurdistan]]ê dijîn ku piştî hilweşandina [[Împeratoriya Osmanî]], Kurdistan di navbera netewedewletên [[ereb]], [[tirk]] û [[Gelê Farsê|fars]] ([[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Iraq]] û [[Îran]]ê) de tê parçekirin û tê parvekirin. Li derveyî Kurdistanê kurd li [[Kurdên Anatolyayê|Anatolyaya Navîn]], [[Kurdên Xorasanê|Xorasan]] û [[Kurdên Qefqazê|Qefqasyayê]] jî dijîn, herwiha [[Diyasporaya kurdan|diyasporayeke kurdan]] a mezin li [[Ewropa|welatên ewropî]] hene. Her çiqas hejmara rastî ya tevahiya kurdan di hejmartinên nifûsê de ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine avakirin ve nayê behskirin jî nifûsa kurdan li gorî texmînên 2015an û 2017an li seranserê cihanê û li Kurdistanê di navbera 30–45 milyon e.<ref name="CIAonline" /><ref name="KIOP2017" /> Nifûsa kurd a herî zêde (14-21 milyon kes) li Tirkiyeyê ye. Piraniya kurdan [[misilman]] in, kurdên ku bi [[hewramanî]], [[kurmancî]] û [[soranî]] xeber didin bi piraniya xwe [[sunî]] ne û ji mezheba [[şafiî]] ne. Li herêmên [[Kirmaşan]], [[Luristan]] û [[Hamedan]] ên [[Başûrê Kurdistanê]] kurdên [[şia]] jî hene ku bi [[kelhûrî]] an jî [[feylî]] xeber didin. Kurdên elewî li [[Bakurê Kurdistanê]], li herêmên [[Dêrsim]], [[Mereş]], [[Meledî]], [[Erzingan]], [[Sêwas]]ê hwd. dijîn. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] [[Hevalbendên Şerê cîhanî yê yekem|hêzên hevalbend]] ên rojavayî bi ser ketin û di [[Peymana Sevrê]] ya 1920an de ji bo avakirina dewleteke kurdî şert dan. Lêbelê, bi [[Peymana Lozanê]] hidûdên Tirkiyeya îro hatine danîn û ev soz piştî sê salan hatiye şikandin. Di encamê de li dewletên ku li ser parçeyên Kurdistanê hatine damezrandin kurd mane bê statû. Dîroka nêzîk a kurdan gelek [[komkujî]], [[Lîsteya serhildanên kurdan|serhildan]] û pevçûnên çekdarî dîtiye ku hîn jî li çar aliyê Kurdistanê berdewam in. Kurd li Iraq û [[Rojavaya Kurdistanê|Sûriyê]] xwediyê herêmên otonom in, pê re hereketên kurdan li seranserê Kurdistanê ji bo heqên xwe yên [[kultur]]î, [[otonomî]] û [[serxwebûn]]ê têdikoşin.{{Kurd}} == Etîmolojî == {{Gotara bingehîn|Jêdera kurdan}} Jêdera navê ''Kurd'' bi temamî ne diyar e.<ref name="Asatrian">{{Jêder-kitêb |sernav=Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus |paşnav=Asatrian |pêşnav=G. |sal=2009 |cild=13 |rr=1–58 |jêgirtin=Generally, the etymons and primary meanings of tribal names or ethnonyms, as well as place names, are often irrecoverable; Kurd is also an obscurity }}</ref> [[Toponîm]]a bingehîn bi asûrî wekî ''Qardu'' û bi [[Zimanê sumerî|sûmerî]] wekî ''Kar-da'' di [[Serdema bronzî|serdema bronzî ya navîn]] de hatiye qeydkirin.<ref name="Reynolds">{{Jêder-kovar |paşnav=Reynolds |pêşnav=G. S. |tarîx=October–December 2004 |sernav=A Reflection on Two Qurʾānic Words (Iblīs and Jūdī), with Attention to the Theories of A. Mingana |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=124 |hejmar=4 |rr=683, 684, 687 |doi=10.2307/4132112 |jstor=4132112 }}</ref> Kelîmeya ''Qardû'' ya asûrî behsa devereke li jorî [[Dîcle]]yê dike, û tê texmînkirin ku ''Qardû'' bi şêweyekî xerab di [[Zimanê erebî|erebiya klasîk]] de bûye ''[[Çiyayê Cûdî|Ǧûdî]]'', û wek ''Cûdî'' dîsa ketiye kurdî jî.<ref>Ilya Gershevitch, William Bayne Fisher, The Cambridge History of Iran: The Median and Achamenian Periods, 964 pp., Cambridge University Press, 1985, {{ISBN|0-521-20091-1}}, {{ISBN|978-0-521-20091-2}}, (see footnote of p.257)</ref> Nav di toponîma ''[[Kardox|Corduene]]'' de dîsa tê bikaranîn. [[Ksenofon]] vî navî ji bo vê eşîrê bi kar tîne ku li dijî [[Anabasîs|vekişîna Deh Hezaran]] ji nav çiyayên bakurê [[Mezopotamya]]yê re di sedsala 4an b.z. de rabûye. Lêbelê nêrînên mixalif jî hene ku dibêjin navê kurd ji ''Qardu'' û ''Corduene'' nayê, lê ji [[Kîrtî]] (''Cyrtaei'') tê.<ref>G. Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol.13, pp. 1–58, 2009: "Evidently, the most reasonable explanation of this ethnonym must be sought for in its possible connections with the Cyrtii (Cyrtaei) of the Classical authors."</ref> Bêyî guhdana rehên wê yên mihtemel di toponîmiya kevnar de, dibe ku etnonîma ''Kurd'' ji têgiheke [[Pehlewî|farisiya navîn]] a ''kwrt-'' be. Ev têgih wekî navdêreke giştî ji bo "[[Barkiranî|koçer]]" an jî "şêniyên konan" dihat bikaranîn û bi vî awayî dikare ji bo hemî grubên îranî bi jiyaneke wisa jî were bikaranîn.<ref>''Karnamak Ardashir Papakan and the Matadakan i Hazar Dastan''.</ref> Piştî fethkirina misilmanan a Îranê, ev têgih bûye etnonîmekê.<ref name="McDowall 2000">McDowall, David. 2000.</ref><ref>G. Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol.13, pp. 1–58, 2009</ref> [[Şerefxanê Bidlîsî]] di sedsala 16an de dibêje ku çar parçeyên "kurd" hene: ''[[kurmanc]]'', ''[[lûr]]'', ''[[kelhûr]]'' û ''[[Hewramî|goran]]'', ku her yek ji wan bi zaravayekî cuda diaxivin. Paul Ludwig nîşan dike ku bikaranîna têgiha ''Kurd'' ji aliyê Bidlîsî ve di sedsala 16an de, bêyî guhdana ferqê zimannasiyê, dibe ku nasnameyeke etnîkî ya "kurd" a destpêkî be ku [[kurmanc]], [[kelhûr]] û [[Goran (dever)|goran]] dike yek.<ref name="Iranica-KurdLang">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2008 |sernav=Kurdish Language |ensîklopedî=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i |tarîxa-gihiştinê=2 kanûna pêşîn 2011 |paşnav=Paul |pêşnav=Ludwig }}</ref> == Ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê kurdî}} Zimanê kurdan, komziman in ku gelek ziman an jî zarava tên axiftin. Kurdî ji şêwezarên sereke yên [[kurmancî]], [[soranî]], [[kurdiya jêrîn|kurdiya başûrî]], [[zazakî]] û [[goranî]] pêk tê. Roja îro kurd xwedî alavên ragihandinê ye, bi taybetî li [[Herêma Kurdistan]]a Iraqa Federal; televîzyon, radyo, înternet, pirtûk, rojname û kovarên kurdî gelek hene. Li Başûrê Kurdistanê jî kurdî bûye zimanê dibistanan. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Li gorî hin pispor û [[dîroknas]]an, kurd bi [[Med]] û mediyan ve girêdayî ne, lê bi temamî ne eşkere ye. Ji mêj ve xwedî xet, nivîsandin û çandê bûne û mil bi milê neteweyên din ji bo pêşxistina çand û zanista xwe pêngav avêtine. Lê, piraniya cih û warên wî yên dîrokî ji ber derbasbûna demê û guherînên li cîhanê nemaze piştî îslamiyetê bandora ereban û dewletên wan ji holê rabûne û têk çûne. === Serdema antîk === {{Gotara bingehîn|Med}} [[Wêne:Zagros 1992.jpg| [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] di navbera sînorên Tirkiye û Îrana îroyîn de|thumb|250px]] Di tableteke kîl a [[Zimanê sumerî|sumerî]] ji hezarsala 3an {{bz}} de qala "''Axa Karda''" hatiye kirin. Li vê axê "mirovên Su" yên li herêmên başûrê [[Gola Wanê]] rûniştîbûn dijîn. Eleqeyeke [[fîlolojî]]k di navbera "kurd" û "karda" de ne diyar e. Lêbelê tê fikirîn ku eleqayek di navbera wan de mimkûn e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Driver |pêşnav=G. R. |tarîx=July 1923 |sernav=The Name Kurd and its Philological Connexions |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/name-kurd-and-its-philological-connexions/2B082E676ADF5F4ACEE0351F9F30660E |kovar=Journal of the Royal Asiatic Society |ziman=en |cild=55 |hejmar=3 |rr=393–403 |doi=10.1017/S0035869X00067605 |issn=1474-0591 }}</ref> Tabletên din ên kîl bi sumerî gelên di axa karda de jiyane wek ''Qarduçî'' û ''Qurtî'' bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Incorporated |pêşnav1=Facts On File |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Infobase Publishing |isbn=9781438126760 |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380#v=onepage&q=kurds%20guti |tarîxa-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2017 |ziman=en |sal=2009 }}</ref> Ji aliyê etîmolojiyê ve têkîliya kelîmeyê ''Karda/Qardu'' bi têgiha [[Urartu|Urartûyê]] ya bi [[Zimanê suryanî|suryankî]] û bi têgiha [[Ararat]]ê ya bi [[îbranî]] re heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reynolds |pêşnav=G. S. |sal=2004 |sernav=A Reflection on Two Qurʾānic Words (Iblīs and Jūdī), with Attention to the Theories of A. Mingan |url= |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=124 |hejmar=4 |rr=675–689 |doi=10.2307/4132112 |jstor=4132112 }}</ref> Tê gumankirin qartî an qartas yên ku di çiyayên bakurê [[Mezopotamya]]yê de niştecih bûn îhtimalen pêşiyên kurdan in. [[Akadî]] di dawiya hezarsala 3an {{bz}} de ji aliyê koçberên herêma Qartasê ve hatine êrîşkirin û ew wek [[gutî]] bi nav kirine. Wan di 2150an {{bz}} de [[Mezopotamya]] feth kiriye û bi 21 mîran re hikûm kiriye heta [[Utu-hengel]] mîrê [[sumer]]iyan ew têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fabbri |pêşnav=Giampietro |tarîx=2017 |sernav=SUPARSTHAS and SWAGWAUTAS Colonisers of the Ancient World. Part I: Origins and early migrations |url= |kovar=Journal of Ancient History and Archaeology |cild=4 |rr=6, 16 |issn=2360-266X |via= }}</ref> Li gorî gelek kurdan, pêşiyên wan ji [[Mêd|medan]] (xelkekî îranî ya kevn)<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=Barbara A. West |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA518 |tarîx=1 kanûna paşîn 2009 |weşanger=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-1913-7 |rûpel=518 }}</ref> hatiye û herwiha [[teqwîm]]eke ku digihîje sala 612an (di vê salê de paytexta [[Împeratoriya Asûr|asûran]] a [[Nînewa]]yê ji aliyê medan ve hatiye fethkirin) ji aliye kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=IRAN v. PEOPLES OF IRAN (1) A General Survey |ensîklopedî=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-v1-peoples-survey |paşnav=Frye |pêşnav=Richard Nelson |tarîxa-gihiştinê=2016-03-04 }}</ref> Îdiaya eslê kurdan ê ji medan di merşa wan a bi navê ''[[Ey Reqîb]]'' de jî derbas dibe: "''Em xortên Med û [[Hevexştre|Keyxesrew]] in''"<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=Ofra Bengio |sernav=Kurdish Awakening: Nation Building in a Fragmented Homeland |url=https://books.google.com/books?id=caCDBAAAQBAJ&pg=PA87 |tarîx=15 çiriya paşîn 2014 |weşanger=University of Texas Press |isbn=978-0-292-75813-1 |rûpel=87 }}</ref> Lêbelê, [[rojhilatnas]]ê îngilîz [[David Neil MacKenzie]] û tarîxnasê ermenî [[Garnik Asatrian]] li dijî têkîliya [[zimanê medî]] û [[Zimanê kurdî|kurdî]] derdikevin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A contemporary overview |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=P.G. |weşanger=Routledge |sal=2000 |isbn=978-0415072656 |cih= |rr=[https://archive.org/details/kurds00pkre/page/54 54] |url=https://archive.org/details/kurds00pkre/page/54 }}</ref><ref>G. Asatrian, ''Prolegomena to the Study of the Kurds'', Iran and the Caucasus, Vol.13, pp.1-58, 2009. (p.21)</ref> Ji aliyê din ve kurdî wekî zimanê medî şaxeke [[zimanên îranî]] yên bakurê rojavayê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i |sernav=Kurdish Language |tarîx=2020-03-04 |malper=Encyclopædia Iranica |paşnavê-edîtor=Ludwig |pêşnavê-edîtor=Paul |tarîxa-gihiştinê=2015-05-05 |tarîxa-arşîvê=2011-11-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111117044331/http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=D. N. MacKenzie |sal=1961 |sernav=The Origins of Kurdish |kovar=Transactions of the Philological Society |cild=60 |rr=68–86 |doi=10.1111/j.1467-968X.1961.tb00987.x }}</ref> Hin lêkolîner [[kardox]]ên serbixwe wek pêşiyên kurdan difikirin,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Iran, Volume 2 |url=https://archive.org/details/cambridgehistory00gers_186 |paşnav=Gershevitch |pêşnav=I. |weşanger=[[Cambridge University Press]] |sal=1985 |isbn=9780521200912 |cih= |rr=[https://archive.org/details/cambridgehistory00gers_186/page/257 257] |jêgirtin= }}</ref> ên din jî [[Kîrtî|kîrtiyan]] çêtir digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/cyrtians-gk |sernav=CYRTIANS |paşnav=Schmitt |pêşnav=Rüdiger |tarîx=15 kanûna pêşîn 1993 |malper=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Lêbelê, rastî têgiha ''kurd'' herî pêşîn di sedsala 7an de di çavkaniyên erebî de tên.<ref>Martin van Bruinessen, "The ethnic identity of the Kurds," in: ''Ethnic groups in the Republic of Turkey'', compiled and edited by Peter Alford Andrews with Rüdiger Benninghaus [=Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients, Reihe B, Nr.60]. Wiesbaden: Dr. Ludwich Reichert, 1989, pp. 613–21.{{Jêder-malper |url=http://www.let.uu.nl/~Martin.vanBruinessen/personal/publications/Bruinessen_Ethnic_identity_Kurds.pdf |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2015-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151015152331/http://www.let.uu.nl/~Martin.vanBruinessen/personal/publications/Bruinessen_Ethnic_identity_Kurds.pdf |tarîxa-arşîvê=15 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> [[Destan (wêje)|Destanên]] wekî ''[[Şahname]]'' û ''[[Karnameya Erdeşêrê Babekan]]'' ên bi [[Farisiya Navîn|pehlewî]], kitêbên ji dema destpêka [[îslam]]ê, û çavkaniyên din ên îslamê nimûneyên ewil ên navê ''kurd'' didin.<ref>A. Safrastian, ''Kurds and Kurdistan'', The Harvill Press, 1948, p. 16 and p. 31</ref> Di ''Karnameya Erdeşêrê Babekan'' de (nesîreke kurt a bi [[farsiya navîn]]) hatiye vegotin ku di dema [[Împeratoriya Sasanî|Împeratoriya Sasaniyan]] de [[Erdeşêrê Yekê]] li dijî kurdan û seroka wan [[Madîg]]î şer kiriye. Tevî ku di destpêkê de têk çûye jî, Erdeşêrê Yekê di serîtewandina kurdan de bi ser ketiye.<ref>''Kârnâmag î Ardashîr î Babagân.'' Trans. D. D. P. Sanjana. 1896</ref> Di nameyeke Erdeşêrê Yekê ji dijminê xwe yê [[Erdewan IV|Erdewan V]] ku di heman berhemê de tê vegotin stendibû de ew jî wek kurdekî hatiye nîşandan. {{quote| <poem> Te qasê tu nikarî bicû gez kiriye, û te mirina xwe di destê xwe afirandiye, Hey kurê kurdan, di kona kurdan de hatiye mezinkirin, Kê destûr da te wê tacê deynî ser serê xwe.''<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Limbert |pêşnav1=J. |sal=1968 |sernav=The Origins and Appearance of the Kurds in Pre-Islamic Iran | url = |kovar=Iranian Studies |cild=1 |hejmar=2 |rr=41–51 | doi=10.1080/00210866808701350 }}</ref> </poem> }} Eslê kurdan ê etnîkî curbicur in.<ref name="DavidMcdowall" /> Di vê demê de bikaranîna têgiha kurd bi îhtimaleke gelek mezin têgiheke [[civak]]î bû ku şûnda komeke etnîk a eşkere ji bo koçberên îraniya bakurê rojava dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Asatrian |pêşnav1=G. |sal=2009 |sernav=Prolegemona to the Study of Kurds | url = |kovar=Iran and the Caucasus |cild=13 |hejmar=1 |rr=1–58 | doi=10.1163/160984909x12476379007846 }}</ref> Herwiha di 360an {{bz}} de mîrê [[Împeratoriya Sasanî|sasaniyan]] [[Şepûr II|Şepûrê Duyem]] ji bo fethkirina bajarê Bezabdeyê ([[Cizîr]]a îro) êrişî wîlayeta [[Romaya Kevnare|Romê]] ya [[Zawdex]]ê kiriye. Bajar hatibû xurtkirin û ji aliyê sê lejyonan û gelek tîrvanên kurd ve hatibû parastin.<ref name="Gutenberg.org">{{Jêder-malper |url=http://www.gutenberg.org/files/16167/16167-h/raw7a.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Seventh Monarchy, Part A |xebat=Gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2014-03-02 }}</ref> Piştî dorpêçeke dirêj û dijwar, [[Şepûr II|Şepûrê Duyem]] dîwar hilweşandine, bajar feth kiriye û hemû parêzvanên bajêr qetil kirine. Dûre wî, vî bajarê stratejîk tamîr kiriye, leşkerên xwe yên herî baş di bajêr de bi cih kirine.<ref name="Gutenberg.org"/> Îhtimal e ku ''qadishaye'', yên ji aliyê [[Kawad I|Kawadê Yekê]] ve di [[Singara]]yê de hatine bicihkirin, kurd bûn<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Iran, Volume 3, Issue 2 |paşnav=Fisher |pêşnav=W. B. |weşanger=Cambridge University Press |sal=1968 |isbn=9780521246934 |cih= |rr=761 }}</ref> û wan [[Ebdelmesîh|Ebdelmesîhê şehîd]] perestibû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Origins of Cities in Dry-Farming Syria and Mesopotamia in the 3rd Millennium B.C. |paşnav=Weiss |pêşnav=Harvey |weşanger=Four Quarters Publishing |sal=1986 |isbn=9780931500084 |cih=Guilford, Connecticut |rr=76 }}</ref> Qadishaye li dijî sasaniyan serî hilda û hemû axên farisan talan kirin. Dûre ew bi ereb û ermeniyan re beşdarî şerê sasaniyan li dijî [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fisher |pêşnav=G. |tarîx=2016 |sernav=Writing the History of the "Persian Arabs": The Pre-Islamic Perspective on the "Nasrids" of al-Hirah |url= |kovar=Iranian Studies |cild=49 |rr=247–290 |doi=10.1080/00210862.2015.1129763 }}</ref> Nivîseke nivîskarekî meçhûl a ji sedsala 7an jî heye ku di derheqê [[Mar Qardax]], şehîdê xiristiyanan, de hatiye nivîsîn. Mar Qardax di sedsala 4an de di dema serdestiya Şepûrê Duyem de jiyabû, û tê gotin ku ew rastî [[Mar Ebdişo]]yê metran û şehîd hatiye. Piştî lêpirsîna Mar Qardax û leşkerên wî di derheqê eslê Ebdişoyî de, wî gotiye dê û bavên xwe di rastiya xwe de ji gundê [[asûr]]an ê bi navê Hazzayê ne lê ew hatine biderkirin, û piştre li Tamanonê, gundekî li ''axa kurdan'' ê ku tê terîfkirin li derdora [[Çiyayê Cûdî|Çiyayê Cûdiyê]] ye, niştecih bûn.<ref>Walker, J. T. (2006). ''The Legend of Mar Qardagh: Narrative and Christian Heroism in Late Antique Iraq''. Berkeley: [[University of California Press]], pp. 26, 52.</ref> === Serdema navîn === {{Gotara bingehîn|Merwaniyan}} {{Gotara bingehîn|Eyûbiyan}} {{Gotara bingehîn|Xanedana Şedadiyan}} {{Gotara bingehîn|Mîrektiya Soran}} [[Wêne:Saladin the Victorious.jpg|thumb|[[Selahedînê Eyûbî]], damezrînerê [[Dewleta Eyûbiyan]] li Rojhilatê Navîn]] Çavkaniyên [[suryanî]] yên ewil ji bo kurdan ''Hurdanaye'', ''Kurdanaye'', ''Kurdaye'' bi kar anîne. Li gorî [[Mîxaîlê Mezin]], hurdanaye ji erebên tayaye veqetiyabû û hewara xwe bir bo împeratorê Bîzansê [[Theofîlus (împerator)|Theofîlusî]]. Ew herwiha qala leşkerên [[Gelê Farsê|parsî]] yên ku li hêrema Qardu li dijî Musayî, serokê hurdanayeyan, di sala 841ê de şer kiribû dike. Li gorî [[Bar Hebraeus|Bar Hebreausî]], mîrekî kurdanayeyan hebû û wî di sala 829an de li dijî ereban serî hilda. Mîxaîlê Mezin ew wek [[Paganî|pagan]], mirîdên [[mehdî]] û pisporên [[Mux|magî]] hesibandin. Mehdiyê wan xwe wek [[Îsa]] û [[Rihê pîroz]] bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mouawad |pêşnav=R.J. |tarîx=1992 |sernav=The Kurds and Their Christian Neighbors: The Case of the Orthodox Syriacs |url= |kovar=Parole de l'Orient |cild=XVII |rr=127–141 |via= }}</ref> Di destpêka [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de kurd di çavkaniyên erebî de bi awayekî belawela xuya dikin, û ev têgih hingê jî ji bo xelkekî taybet nedihat bikaranîn; şûna wê, wê têgihê nîşanî eşîrên koçer ên îraniyên rojavayî dida, ku ev eşîr ji [[Gelê Farsê|parsan]] cuda bû. Lê dîsa jî di serdema navîn a bilind de nasnameya kurdan a etnikî her ku diçû dihat holê. Digel ku têgih bi awayekî civakî jî dihat bikaranîn,<ref>James, Boris. (2006). Uses and Values of the Term Kurd in Arabic Medieval Literary Sources. ''Seminar at the American University of Beirut'', pp. 4, 8, 9.</ref> mirov dikare delîlên eşkere yên nasname û hevkariya kurdan a etnikî di nivîsên ji sedsala 12 û 13an de bibîne.<ref>James, Boris. (2006). Uses and Values of the Term Kurd in Arabic Medieval Literary Sources. ''Seminar at the American University of Beirut'', pp. 6-7.</ref> Ji sedsala 11an û pê ve têgiha kurd bi eşkereyî wekî etnonîm tê diyarkirin û hevmanetiya wê bi kategoriya etnografîk a koçber re nîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=James |pêşnav=Boris |tarîx=2014 |sernav=Arab Ethnonyms('Ajam, 'Arab, Badu and Turk): The Kurdish Case as a Paradigm for Thinking about Differences in the Middle Ages |kovar=Iranian Studies |cild=47 |hejmar=5 |rr=683–712 (see 692) |doi=10.1080/00210862.2014.934149 }}</ref> [[Teberî|Teberiyî]] nivîsiye ku di sala 639an de [[Hormuzan]]î, generalekî sasaniyan ê ji malbateke mîrzade, li dijî dagirkerên îslamê li [[Xûzistan]]ê şer kiriye, û bang li kurdan kiribû ku di wî şerî de alîkariya wî bikin.<ref>al-Tabari. ''The Conquest of Iraq, Southwestern Persia, and Egypt''. Trans. G. H. A. Juynboll. Albany: [[State University of New York Press]], 1989, p. 121.</ref> Lêbelê, ew têk çûne û ketine bin [[Belavbûna îslamê li Kurdistanê|serweriya îslamê]]. Di sala 838an de serokekî kurd ê li [[Mûsil]]ê, bi navê [[Mîr Ceferê Dasnî|Mîr Ceferî]], li dijî xîlafeta [[El-Mutasimî]] serî hilda, yê ku li dijî serhildanê fermandarê Îtex şandiye. Îtex di vî şerî de bi ser ket û piraniya kurdan îdam kirin.<ref>T. Bois. (1966). ''The Kurds''. Beirut: Khayat Book & Publishing Company S.A.L., p. 87.</ref><ref>K. A. Brook. (2009). ''The Jews of Khazaria''. Maryland: Rowman and Littlefield Publishers Inc., p. 184.</ref> Li dawiyê ereban herêmên kurdan feth kirine û hêdî hêdî piraniya kurdan anîne îslamê, û pir caran kurd di nav leşkerên xwe de bi cih kirine, yek ji wan jî [[Xanedana Hemdaniyan|hemdaniyan]] in, ku endamên malbata wan ên mîrzade bi gelemperî bi kurdan re zewicîne.<ref>Canard (1986), p. 126</ref><ref>Kennedy (2004), pp. 266, 269.</ref> Di sala 934an de xanedana [[Deylamî|deylamiyan]] a [[biweyhî]] hatiye damezrandin, û paşê jî wan piraniya Îran û Iraqa îroyîn feth kirine. Di dema serweriya vê xanedanê de Bedr ibn Hasanwaih, serokeşîr û serwerê kurd, xwe wekî yek ji emîrên wê demê yên herî muhîm da qebûlkirin.<ref>K. M. Ahmed. (2012). ''The beginnings of ancient Kurdistan (c. 2500-1500 BC) : a historical and cultural synthesis''. [[Leiden University]], pp. 502-503.</ref> Di sedsalên 10-12an de çend serwerî û xanedanên kurdan hatine damezrandin, ku li Kurdistanê û deverên cîran hikûm kirine: [[Wêne:AyyubidGreatest.png|thumb|Dewleta Eyûbiyan xanedaneke misilman ya kurd bû, ku ji aliyê Selahedînê Eyûbî ve hatiye damezrandin.]] * [[Şedadî]] (951–1174) li hin deverên [[Ermenistan]] û [[Arran]]a îroyîn hikûm kiriye.<ref>A. Peacock (2011) [http://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids "Shaddadids"]. ''Encyclopædia Iranica''. Retrieved 7 July 2013.</ref> * [[Rewadî]] (955-1221) li hin deverên [[Azerbaycan]]ê hikûm kiriye.<ref>Jamie Stokes, ''Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East'', Volume 1, Infobase Publishing, 2009, {{ISBN|978-0-8160-7158-6}}, [https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA382#v=onepage&q=%22the%20latter%20around%20Tabriz%20and%20Maragheh.%22 p. 382.]</ref> * [[Dewleta Hesnewiyan|Heseneweyhî]] (959–1015) li rojavayê Îranê û Mezopotamyaya jorîn hikûm kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=M. Gunter |pêşnav=Michael |sernav=Historical dictionary of the Kurds | url =https://books.google.com/?id=DoNSXwb8D9EC&pg=PA117 |sal=2011 |weşanger=Scarecrow Press | isbn =978-0-8108-7507-4 }}</ref> * [[Merwanî]] (990–1096) li rojhilatê Anatolyayê hikûm kiriye.<ref>C.E. Bosworth, ''The New Islamic Dynasties'', ([[Columbia University Press]], 1996), 89.</ref> * [[Dewleta Enazî|Enazî]] (990-1117) li rojavayê Îranê û Mezopotamyaya jorîn (ya paşî Heseneweyhî hatiye) hikûm kiriye.<ref>K. M. Ahmad (2011) [http://www.iranicaonline.org/articles/annazids-banu-annaz-a-kurdish-dynasty-r "Annazids"]. ''Encyclopædia Iranica''. Retrieved 7 July 2013.</ref> * [[Hezarhespî]] (1148–1424) li başûrê rojavayê yê Îranê hikûm kiriye.<ref>C. Edmund Bosworth (2003) [http://www.iranicaonline.org/articles/hazaraspids "Hazāraspids"]. ''Encyclopædia Iranica''. Retrieved 7 July 2013.</ref> * [[Dewleta Eyûbiyan]] (1171-1341) li Misr, Sûriye, Mezopotamyayê jorîn û parçeyên din ên başûrê rojhilatê Anatolyayê û li Nîvgirava Erebistanê hikûm kiriye.<ref name="IranicaAyyubids">{{Jêder-kitêb |urlya-beşê=http://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids |pêşnav=R. S. |paşnav=Humphreys |beş=Ayyubids |sernav=Encyclopædia Iranica |tarîxa-gihiştinê=2 kanûna pêşîn 2011 }}</ref> Ji ber dagirkeriya tirkan a Anatolyayê di sedsala 11an de xanedanên kurd hilweşiyane û beşdarî xanedana [[Selcûqî|selcûqiyan]] bûne. Piştî vê demê kurd di nav artêşên [[zengiyan]] de gelek cih girtine.<ref>F. Robinson. (1996). ''The Cambridge Illustrated History of the Islamic World''. Cambridge: Cambridge University Press, p. 44.</ref> Piştî zengiyan, bi rêveberiya [[Selahedînê Eyûbî|Selahedînî]] [[Dewleta Eyûbiyan]] di sala 1171ê de hatiye damezrandin. Selahedînî ji bo fethkirina [[Orşelîm|Qudisê]] ji destê [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] di [[Şerê Hetînê]] de serokatiya misilmanan kiriye; herwiha gelek caran li dijî [[Heşhaşî|heşhaşiyan]] jî şer kiriye. Dewleta Eyûbiyan heya sala 1341ê dom kiriye û di dagirkirina mongoliyan de têk çûye. === Serdema sefewiyan === [[Wêne:Kurdsih_Wariors.jpg|thumb|upright=1.15|Şerrvanên kurd ji aliyê Frank Feller ve]] [[Dewleta Sefewiyan|Xanedana Sefewiyan]], a ku di sala 1501ê de hatiye damezrandin, axên kurdan jî bi dest xistiye. Bi rastî eslê vê malbatê digihîje kurdekî bi navê [[Pîroz Şah Zêrînkuleh]], esilzadeyekî ku di sedsala 11an de ji Kurdistanê bar kiriye [[Erdebîl, Îran|Erdebîlê]].<ref name="Daftary">F. Daftary, "Intellectual Traditions in Islam", I.B. Tauris, 2001. pg 147: "But the origins of the family of Shaykh Safi al-Din go back not to Hijaz but to [[Kurdistan Province|Kurdistan]], from where, seven generations before him, Firuz Shah Zarin-kulah had migrated to Adharbayjan"</ref><ref>Barry D. Wood, The Tarikh-i Jahanara in the Chester Beatty Library: an illustrated manuscript of the "Anonymous Histories of Shah Isma'il", Islamic Gallery Project, Asian Department Victoria & Albert Museum London, Routledge, Volume 37, Number 1 / March 2004, Pp: 89 - 107.</ref> [[Şerê Çaldiranê]], ku di sala 1514an de li Parêzgeha [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana rojava]] ya Îranê bi dawî bûye, destpêka [[Şerên osmanî-farisî]] yên di navbera Îrana sefewî (û xanedanên Îranê yên peyhatî) û [[Împeratoriya Osmanî|osmaniyan]] de bûye. Ji bo 300 salên bê, piraniya kurdan xwe li heremên ku di dema Şerên osmanî-farisî de di navbera Osmanî û Îranê de gelek caran hatine dest guherandin dijîn dît. Şahê sefewiyan [[Şah Îsmaîl|Îsmaîl I]] (s. 1501-1524) serhildaneke [[Êzdîtî|êzîdiyan]] a ku ji sala 1506an heta 1510an dom kiriye, dawî anî. Piştî sedsalekê Şerê [[Dimdim]]ê çêbû, ku Şahê sefewiyan [[Şah Ebasê Yekê|Ebas I]] (s. 1588-1629) serhildana ku bi serokê kurd [[Emîrxan Lepzêrîn|Emîrxan Lepzerîn]] ve hatiye serokatîkirin bi serfirazî dawî aniye. Piştre gelek kurd hatine sirgûnkirin [[Xorasan]]ê, ne tenê ji bo qelskirina kurdan, lê di heman demê de jî ji bo parastina hidûda rojhilatê ji dagirkirina eşîrên [[Efxanistan|afganî]] û tirkmen.<ref>''A People Without a Country: The Kurds and Kurdistan'' By Gérard Chaliand, Abdul Rahman Ghassemlou, and Marco Pallis, p. 205.</ref> Xelkên din ên wek [[ermenî]], [[gurcî]] û [[çerkez]] jî bi darê zorê ji aliyê Ebas I û xelefên wî ve hatine sirgûnkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shah Abbas: The Ruthless King Who Became an Iranian Legend |url=https://archive.org/details/shahabbasruthles00blow |paşnav=Blow |pêşnav=David |weşanger=I.B.Tauris |sal=2009 |isbn=978-0857716767 |rr=[https://archive.org/details/shahabbasruthles00blow/page/n80 66] }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From the Indian Ocean to the Mediterranean: The Global Trade Networks of Armenian Merchants from New Julfa |paşnav=Aslanian |pêşnav=Sebouh |weşanger=University of California Press |sal=2011 |isbn=978-0520947573 |cih=California |rr=1 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present) |paşnav=Bournoutian |pêşnav=George |weşanger=Mazda Publishers |sal=2002 |isbn=978-1568591414 |rr=208 |çap=2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Georgia |paşnav=Mikaberidze |pêşnav=Alexander |weşanger=Rowman & Littlefield |sal=2015 |isbn=978-1442241466 |rr=291, 536 |çap=2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iran and the World in the Safavid Age |url=https://archive.org/details/iranworldinsafav0000unse |paşnav=Floor |pêşnav=Willem |weşanger=I.B.Tauris |sal=2012 |isbn=978-1850439301 |rr=[https://archive.org/details/iranworldinsafav0000unse/page/479 479] |paşnav2=Herzig |pêşnav2=Edmund }}</ref> [[Kurdên Xorasanê]], ku hêjmara wan nêzîkê 700.000 in, hîn jî zaravayê kurdiya [[kurmancî]] bi kar tînin.<ref>''[http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/X2H-Xref-ViewHTML.asp?FileID=11316&lang=en "The cultural situation of the Kurds],'' A report by Lord Russell-Johnston, Council of Europe, July 2006. Retrieved 11.01.2015.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/f52bcc85689b17998025679f003f5a36?Opendocument |sernav=Fifteenth periodic report of States parties due in 1998: Islamic Republic of Iran |weşanger=Unhchr.ch |tarîxa-gihiştinê=2011-12-02 }}</ref> Çend kurdên esilzade xizmeta sefewiyan kiriye û di nav wan de hatine ritbeyên baş, yek ji wan jî [[Şêx Elîxanê Zengenê]] ye, ku ji sala 1669an heta 1689an wek wezîrê mezin ê [[şah]] Suleyman I (s. 1666–1694) xebitiye. Ji ber hewldanên wî yên ji bo reformkirina [[Aborî|ekonomiya]] Îranê, di tarîxnivîsiya modern de jê re "Sefewî Emîr Kebîr" tê gotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="ŠAYḴ-ʿALI KHAN ZANGANA". |paşnav=Matthee |pêşnav=Rudi |weşanger=Encyclopaedia Iranica }}</ref> Herwiha kurê wî, [[Şahqulîxanê Zengenê]] jî ji sala 1707an heta 1716an wek wezîrê mezin xizmet kiriye. Siyasetmedarekî kurd ê din, [[Genc Elîxan]], hevalekî nêzîk ê Ebas I bû, û di parêzgehên têvel de walîtî kiriye û ji bo xizmeta wî ya dilsoz dihat zanîn. === Serdema zend === [[Wêne:کریم_خان_زند.JPG|alt=|thumb|[[Kerîmxanê Zend]], serokê Xanedana Zend yê Lekî ]] Piştî hilweşîna Sefewiyan, Îran ketiye bin destê [[Xanedana Efşaran|Împeratoriya Efşarî]] ku di dema xwe ya zêrîn de ji aliyê [[Nadir Şah]] ve hatiye hikûmkirin. Piştî mirina Nadîr Şah, Îran ketiye nav şerekî navxweyî, gelek serok hewl dane ku desthilata wî welatî bigirin. Di dawiyê de [[Kerîmxanê Zend]], generalekî [[lek]]î yê [[Zend (eşîr)|eşîra Zend]], desthilatê bi dest xistiye.<ref>A fourth pretender was Karim Khan, son of Aymak of the Zand, a section of [[Lek|Lak]] tribe {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=y6BCAAAAIAAJ&q=%22A+fourth+pretender+was+Karim+Khan,+son+of+Aymak+of+the+Zand%22 |sernav=A History of Persia |paşnav=Sir Percy Molesworth Sykes |weşanger=Macmillan and Company, limited |sal=1930 |rûpel=277 }}</ref> Hingê di serdema Kerîmxanî de welat zengîn bûye; huner pêş ve çûye, û têkiliyên navmiletî jî hatine xurtkirin.<ref>J. R. Perry (2011) [http://www.iranicaonline.org/articles/karim-khan-zand "Karim Khan Zand"]. Retrieved 7 July 2013.</ref> Kerîmxan wekî serokekî ku bi xelkê xwe re eleqedar bûye hatiye vegotin û sernavê ''Wekilê Xelkê'' lê hatiye kirin. Piştî Şerê osmanî-îranî (1775-76) Kerîmxan karibûye ji bo çend salan desthilatê [[Besre]]yê di Iraqa Osmaniyan de bigire.<ref>'' 'Abd al-Hamid I'', M. Cavid Baysun, The Encyclopaedia of Islam, Vol. I, ed. H.A.R. Gibb, J.H. Kramers, E. Levi-Provencal and J. Schacht, (Brill, 1986), 62.</ref><ref>Dionisius A. Agius, ''In the Wake of the Dhow: The Arabian Gulf and Oman'', (Ithaca Press, 2010), 15.</ref> === Serdema osmaniyan === Piştî ku Sultan [[Selîm I|Selîmê Yekê]] di [[Şerê Çaldiranê]] ya 1514an de [[Şah Îsmaîl]]î têk bir û [[Ermenistana rojava|Ermenistana Rojava]] û Kurdistanê îlheq kirin, îdarekirina deverên fetihkirî sparte dîroknasê kurd [[Îdrîsê Bidlîsî]]. Wî ev dever li [[sancaq]]an dabeş kir, û bêyî ku midaxeleyî prensîba [[weraset]]ê bike, serokeşîran wek walî tayîn kirin. Wî axên di navbera [[Erzîrom]] û [[Êrîvan]]ê de yên ku ji derbasbûna [[Tîmûrleng|Tîmûrî]] ve wêran mabû, bi kurdên [[Hekarî (hêrema dîrokî)|Hekarî]] û [[Mîrektiya Botan|Botanê]] bi cih kir. Ji [[Peymana Amasyayê]] heta nîvê yekem ê sedsala 19an, gelek caran osmanî û xanedanên [[îran]]î (sefewî, [[Xanedana Efşaran|efşarî]], [[Xanedana Qacaran|qacarî]]) yên cîran ji bo çend deverên axa kurdan şer kir. Di destpêka sedsala 19an de siyaseta navendîparêziyê ya osmaniyan kêmkirina desthilatdariya mîrektiyan armanc kir, ku rasterast tesîr li mîrên kurdan kir. Piştî ku di sala 1847an de li dijî osmaniyan ji bo parastina pêkhateyên heyî yên mîrektiyên kurdan serhildanek da destpêkirin, [[Bedirxan Beg]] mîrê dawîn ê Mîrektiya [[Cizîr|Cizîra Botan]] bû. Her çend serhildana wî weke serhildaneke miletperwerî neyê binavkirin jî, zarokên wî di sedsala pêş de di derketin û pêşvebirina miletperweriya kurdî de roleke muhîm lîstin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/62365183 |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state : evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |tarîx=2004 |weşanger=State University of New York Press |isbn=1-4237-3937-X |cih=Albany |rûpel=95 |oclc=62365183 }}</ref> Yekem hereketa miletperweriyê ya kurdî ya modern di sala 1880an de bi serhildana [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]], ku serokê malbateke bihêz a [[Şemzînan]]ê bû, derket holê. Şêx Ubeydullah daxwaza otonomiya siyasî yan jî serxwebûna kurdan a temamî û herwiha naskirina dewleta Kurdistanê bêyî mixadeleyên Tirkiyeyê yan otorîteyên farisî dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/62365183 |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state : evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |tarîx=2004 |weşanger=State University of New York Press |isbn=1-4237-3937-X |cih=Albany |rûpel=75 |oclc=62365183 }}</ref> Serhildana li dijî [[Xanedana Qacaran|Îrana qacarî]] û [[Împeratoriya Osmanî]] di dawiyê de ji aliyê osmaniyan ve hatiye tepisandin û Şêx Ubeydullah tevî navdarên din sirgûnî [[Stembol]]ê kirin. === Miletperweriya kurd a sedsala 20an === [[Wêne:Kurdistan1920.png|thumb|Hikûmên [[Peymana Sevrê]] ji bo [[Kurdistan]]eke serbixwe (1920)]] Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] bi hilweşandina [[Împeratoriya Osmanî]], ya ku bi riya serkutkirina tevgerên kurdan ên serxwebûnê, di dîrokê de bi awayekî serketî kurd entegre kiribû (lê asîmîle nekiribû), miletperweriya kurd derket holê. Serhildan car bi car çêdibûn lê tenê piştî serhildana [[Şêx Ubeydullahê Nehrî|Şêx Ubeydullahî]] di sala 1880an de kurdan daxwazên miletî kirin. Siltanê Osmanî [[Ebdulhemîd II|Ebdulhemîdê Duyem]] ({{Serwerî|1876|1909}}) bi kampanyayeke entegrasyonê bersiv da, ku bi teklîfên meqemên biprestîj di hikûmeta xwe de ji bo bihêzkirina desthilatdariya osmanî mixalifên kurd ên navdar wezîfedar kirin. Dema dilsoziya [[Hengên Hemîdiye|Alayên Hemîdiyeyê]] yên kurd di Şerê Cîhanî yê Yekem de li ber çavan tên girtin, xuya ye ku stratejiya Ebdûlhemîdî serketî bû.<ref name="laciner">{{Jêder-kovar |paşnav=Laçiner |pêşnav=Bal |paşnav2=Bal, Ihsan |sal=2004 |sernav=The Ideological and Historical Roots of Kurdist Movements in Turkey: Ethnicity Demography, Politics |url=http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=15 |kovar=Nationalism and Ethnic Politics |cild=10 |hejmar=3 |rr=473–504 |doi=10.1080/13537110490518282 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071011225529/http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=15 |tarîxa-arşîvê=11 çiriya pêşîn 2007 |tarîxa-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2007 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hereketa miletperwer a kurd a ku piştî Şerê Cîhanî yê Yekem û dawiya Împeratoriya Osmanî di sala 1922an de derket holê, bi giranî reaksiyonek nîşanî li hember guherînên di cimhuriyeta nû ya Tirkiyeyê de da. Di serî de li hember laîkbûna radîkal, navendîkirina desthilatdariyê, û miletperweriya tirk a berbelav rabûn.<ref name="natali">{{Jêder-kovar |paşnav=Natali |pêşnav=Denise |tarîx=2004 |sernav=Ottoman Kurds and emergent Kurdish nationalism |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/1066992042000300701 |kovar=Critique: Critical Middle Eastern Studies |cild=13 |hejmar=3 |rr=383–387 |doi=10.1080/1066992042000300701 |tarîxa-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2007 }}</ref> Serokê nexweşxaneyeke mîsyoneran li [[Riha]]yê Jakob Künzler paqijkirina etnîkî ya mezin a hem [[ermenî]] û hem jî kurdan ji aliyê Jon tirkan ve belge kir.<ref>Fisk, R. ''The Great War for Civilisation: The Conquest of the Middle East'', p.322.</ref> Li ser sirgûnkirina kurdên Erzîrom û Bidlîsê di zivistana sala 1916an de gelek agahî daye. Digotin kurd dê bibin insûrên kavilker û dê di şer de aliyê [[Împeratoriya Rûsî|Rûsyayê]] bigirin. Ji bo jiholêrakirina vê xeterê, Jon tirkan ji herêmên ''Djabachdjur'',{{Ne kurdî-biçûk|tarîx=adar 2024}} ''Palu'', ''Mûş'', ''Erzirom'' û ''Bedlîsê'' dest bi sirgûneke mezin a kurdan kirin. Jon tirkan mecbûr kir ku nêzîkî 300.000 kurd berê xwe bidin [[Riha]]yê li başûr û piştre ji wir jî ber bi [[Dîlok|Eynteb]] û [[Gurgum|Mereşê]] li rojaveyê. Di havîna 1917an de kurd hatin koçkirin [[Qonye]]yê li [[Anatolyaya navîn]]. Bi saya van tedbîran, serokên Jon tirkan dixwestin ku bi sirgûnkirina kurdan ji axa bav û kalên wan û bi belavkirina wan di nav parçeyên biçûk ên civakên sirgûnî de têsîra siyasî ya kurdan qels bikin. Heta dawiya Şerê Cîhanî yê Yekem, bi qasî 700.000 Kurd bi darê zorê hatin sirgûnkirin û hema hema nîvê sirgûnan mirin.<ref>Dominik J. Schaller, Jürgen Zimmerer, ''Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction'', Journal of Genocide Research, Vol.10, No.1, p.8, March 2008.</ref> == Kultur û huner == === Folklor û Mîtolojî === [[Wêne:Vulpes vulpes at Eshel HaNasi4, israel.jpg|thumb|Rovî, lehengeke gelember ya di Çîrokên kurdî de|alt=|çep]] Kurd xwedî tradîsyoneke [[folklor]]ê ya dewlemend in, ku heta van demên dawiyê bi piranî bi xeberdan an jî kilaman ji nifşekê derbasî yê din bûye. Her çend e ku hin [[çîrok]]ên nivîskarên kurd li seranserê Kurdistanê baş dihat zanîn; piraniya çîrokên hatine vegotin tenê di sedsala 20an û 21ê de hatine nivîsîn. Tê bawerkirin piraniya wan ji sedsalan gihiştine heta îro. Armanc û şêwaza wan curbicur in, di nav folklora kurdan de mirov dikare çîrokên di derheqê [[xweza]], heywanên [[Antropomorfîzm|antropomorfîk]], evîn, qehremanên baş û yên xirab, afirandiyên [[Mîtolojiya kurdî|mîtolojîk]] û jiyana rojane de bibîne. Mirov dikare di kulturên din de jî hin ji van qehremanên mîtolojîk mîna [[Teyrê Sîmir|Sîmir]], [[Şahmaran]] û [[Kawayê Hesinkar]] bibîne, nexasim di [[mîtolojiya îranî]] de. Herwiha hin çîrok tenê li ser şahiyê ye, û hinên din jî li ser [[Perwerde|tehsîl]] û dîn in.<ref name="Edgecomb">{{Jêder-kitêb |sernav=A Fire in My Heart: Kurdish Tales |paşnav=D |pêşnav=Edgecomb |weşanger=Westport: Libraries Unlimited |sal=2007 |rr=200 }}</ref> Dibe ku hêmana herî tê dubarekirin [[Rovî (ajal)|rovî]] be, ew bi fêlbazî û jîrîtiya xwe bi ser hemû cureyên kêm hişmend dikeve, herwiha bi giştî di dawiyê de têk diçe.<ref name="Edgecomb" /> Mijareke din a gelemper di folklora kurdan de jî eslê [[Lîsteya êlên kurdan|eşîran]] e. Çîrokbêj li pêşberî temaşevanên ku carinan bi tevahiya gundekî pêk tê, çîrokên xwe pêşkêş dikin. Mirovên ji derveyî herêmê ji bo guhdarîkirina çîrokan seyahetê dikin û çîrokbêj bixwe diçin gundên din da ku çîrokên xwe belav bikin. Ev çîrok bi xisûsî di zivistanê de geş dibin ji ber ku bi êvarî mirov di hindurê malê de dimînin û peydakirina şahiyê hingê dijwar e.<ref name="Edgecomb" /> Ev çîrok bi komên kurd ên heterojen re li hev tên û digel ku hin çîrok û hêman bi giştî li seranserê Kurdistanê tên dîtin, yên din jî xweserî herêmekê ne û girêdayî bi herêm, dîn û zaravaya xwe ve ne. Dibe ku nimûneya vê ya herî baş [[Kurdên cihû|cihûyên kurd]] ên [[Zaxo]]yê bin; li hemberî çîrokbêjên wan ên jêhatî li hemû deveran ji ber tradîsyoneke devkî ya bêhempa rêz tê girtin.<ref>D. Shai (2008). [https://doi.org/10.1007%2FBF02965657 "Changes in the oral tradition among the Jews of Kurdistan"].Retrieved 7 July 2013.</ref> Nimûneyên din jî mîtolojiya êzîdiyan,<ref>C. Alison (2006).[http://www.iranicaonline.org/articles/yazidis-i-general-1 "Yazidis i. General"]. ''Encyclopædia Iranica'' Retrieved 7 July 2013.</ref> û çîrokên kurdên [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] ne, ku di bin tesîra ermeniyan de mane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://english6.net/s/shahnameh-in-the-kurdish-and-armenian-oral-tradition-w18142.html |sernav=Shahnameh in the Kurdish and Armenian Oral Tradition |tarîx=2013-07-07 |paşnav=V |pêşnav=Arakelova |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150518102817/http://english6.net/s/shahnameh-in-the-kurdish-and-armenian-oral-tradition-w18142.html |tarîxa-arşîvê=2015-05-18 }}</ref> Piştî derbeya leşkerî ya 1980an li Tirkiyeyê di dema qedexekirina zimanê kurdî de dengê [[Dengbêjî|dengbêj]] û çîrokbêjan hatiye birîn, û gelek çîrok ketine talûkeya tinebûnê. Di sala 1991ê de qedexeya zimên hatiye rakirin, lê dîsa jî çîrokbêjiya edetî tesîreke negatîv ji televîzyon û radyoyan gelek girtiye.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2011/dec/28/kurdish-singing-storytellers-rise-dengbej "Silenced Kurdish storytellers sing again"]. ''The Guardian''. Retrieved 7 July 2013.</ref> Lêbelê, hin nivîskaran di parastina van çîrokan de gavên mezin avêtine. === Deq === [[Wêne:Kurdish-Deq.jpg|thumb|Deq, li ser laşê jineke kurd|alt=]] Herçend îslama [[Sunîtî|sunnî]] destûra deqên mayinde nede jî, xemilandina laşên bi deqan di nav kurdan de berbelav e ji ber vê hindê tê texmînkirin van deqên edetî ji demên berî îslamê mane.<ref name="Immigration Museum">{{Jêder-malper |url=http://museumvictoria.com.au/pages/14387/kurds-in-australia-brochure.pdf?epslanguage=en |format=PDF |weşanger=Museumvictoria.com.au |sernav=Immigration Museum (2010) Survival of a culture: Kurds in Australia |tarîxa-gihiştinê=7 tîrmeh 2013 |tarîxa-arşîvê=2010-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100326153229/http://museumvictoria.com.au/pages/14387/kurds-in-australia-brochure.pdf?epslanguage=en |rewşa-urlyê=mirî }}|archive-url= |archive-date=2010-03-26}}</ref> Hibira deqan bi tevlîkirina şîrê jineke nû keçik aniye, kezeba heywanan, tenî û hin tiştên din tê çekirin.<ref name="Basnews13">{{Jêder-kovar |sernav=Deq: Kevneşopiya Qedîm |kovar=BasNûçe |url=https://archive.org/details/basnuce_13/mode/2up |paşnav=Imrek |pêşnav=Paşa |tarîx=2014-07-19 |cild=13 |rr=13 }}</ref> Deq li ser [[Çermê mirov|çerm]] bi bikaranîna derziyan tê nexşandin û binê çerm tê qulkirin. Mane û armancên deqan curbicur in, nimûne; parastina li dijî xirabî an nexweşiyê, nîşana xweşikiyê û girêdana eşîrê... Sembolîzma dînî jî di nava deqên kurd ên edetî û modern de berbelav e. Deq ji laşê mêran zêdetir li ser laşê jinan tê dîtin, û bi gelemperî li ser ling, çene, enî û derên laşî yên din tê nexşandin.<ref name="Immigration Museum" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kalkubi |sernav=Ḵālkubi |tarîxa-gihiştinê=2013-07-07 |malper=Encyclopædia Iranica |paşnav=W. Floor (2011) }}</ref> Populerbûna kevneşopiya deqên mayinde di nav nifşên kurdan ên nû de pir kêm bûye. Lêbelê deqên modern zêdetir dibin, û deqên demkî hê jî mîna rêzgiriya çandê di rojên muhîm (wekî şevê hinnê) de tên lêkirin.<ref name="Immigration Museum" /> === Mîmarî === [[Wêne:Dehderî.jpg|çep|thumb|[[Pira Dehderî]] ya [[Merwanî]] li [[Amed]]ê]] Gundên kurdan ên edetî xwedî xaniyên hêsan in, ji herriyê tê çêkirin. Bi gelemperî, banên malan rast û textîn in. Heke gund li ser çiyayê hatibe avakirin, banê xeniyekî dibe hewşa xaniyê bilindtir. Lêbelê xaniyên bi banên wek kewara mêşan mîna yên li [[Herran]]ê jî hene. Bi sedsalan gelek mîmariyên kurd ên nuwaze bi şêwazên curbicur hatine avakirin. Kurdistan bi nimûneyên mîmariyê yên kevnar ji Îran, Roma, Grek û Semîtîk serbilind e, ku yên herî navdar [[Bêstûn]] û [[Taqê Bostan]] li [[Kirmaşan]]ê, Textê Silêman li nêzîkê Tekabê, [[Çiyayê Nemrûdê]] li nêzî Semsûrê û [[Keleha Hewlêrê|Kelehên Hewlêr]] û [[Sûra Amedê|Amedê]] ne. Yekem nimûneyên mîmariya kurdî ya rastîn, yên ku heta niha gihiştine, di sedsala 11an de hatine avakirin. Nimûneyên herî kevn ji [[Pira Dehderî]] ya [[Xanedana Merwaniyan|merwaniyan]] li [[Amed]]ê, [[Mizgefta Menûçêhr]] ya [[Xanedana Şedadiyan|şedadiyan]] li [[Anî|Aniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.virtualani.org/minuchihrmosque/index.htm |sernav=The Mosque of Minuchihr |paşnav=Sim |pêşnav=Steven |tarîx=2007-01-23 |malper=VirtualANI |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070120195237/http://www.virtualani.org/minuchihrmosque/index.htm |tarîxa-arşîvê=2007-01-20 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> û Kelha Kurd a li nêzîkê Himsê pêk tên.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/28928501 |sernav=Crusader castles |paşnav=Kennedy, Hugh (Hugh N.) |tarîx=1994 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=0-521-42068-7 |cih=Cambridge |oclc=28928501 }}</ref> [[Wêne:Lalish the whole view.jpg|thumb|Kumbedên Lalişê]] Di sedsalên 12 û 13an de [[Eyûbî|Dewleta Eyûbî]] di tesîra pêşiyê wan ê [[Fatimî]], û reqîbê wan ê [[Seferên xaçperestan|xaçparêzan]] de gelek avahî li seranserê Rojhilata Navîn ava kirine û her wiha teknîkên xwe jî pêş ve xistine.<ref>Peterson, 1996, p.26.</ref> Jinên malbata eyûbî di parastina avahiyên nû de roleke muhîm girtine.<ref>Necipoğlu, 1994, pp.35–36.</ref> Berhemên herî navdar ên eyûbî [[Mizgefta Xelîl el-Rehman]], ya ku Gola el-Rehman a li Rihayê dorpêç dike, Kelha Qahîreyê<ref>Harry Ades, ''A Traveller's History of Egypt'', Arris Publishing Ltd. 2007 {{ISBN|1-905214-01-4}} p.226</ref> û piraniya beşên Kelha Helebê ne.<ref>{{Jêder |sernav=The Citadel of Aleppo: Description, History, Site Plan and Visitor Tour (Guidebook) |url=http://archnet.org/library/documents/one-document.jsp?document_id=10623 |pêşnav1=Julia |paşnav1=Gonnella |weşanger=[[Aga Khan Trust for Culture]] and the Syrian [[Directorate-General of Antiquities and Museums]] |sal=2008 |isbn=978-2-940212-02-6 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120609095149/http://archnet.org/library/documents/one-document.jsp?document_id=10623 |tarîxa-arşîvê=9 hezîran 2012 }}</ref> Beşa muhîm a din ji mîrasa mîmariyê ya kurd bi banê xwe yê konîk a orîjînal herêmê hecê yê ezîdiyan [[Laliş|Lalîş]] e, ku ji dawiya sedsala 12an/destpêka 13an heta niha gihiştiye. Di serdemên li pey de jî, serokên kurd û dewlet û mîrîtiyên wan li dinyayê şopa xwe bi forma mizgeft, keleh û bircan hiştine. Hin ji wan xirab bûne, hinek din jî bi armanca mîrasa kurd a çandî jiholêrakirinê hatine hilweşandin wekî nimûne Birca Belek ya mîrîtiya Botanê ye. Nimûneyên navdar [[Kela Xoşabê]] ji sedsala 17an,<ref>Verity Campbell - Turkey - 2007 - 724 pages, page 643, {{ISBN|1-74104-556-8}}</ref> Kela Şerwanê ya ji destpêka sedsala 18an, û Pira Dêrîn a Elwen li [[Xaneqîn]]ê ji sedsala 19an. Ya herî navdar [[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Bazîd]]ê ye, ku ev avahî bi tesîrên mezin ji her du edetên mîmariya anatolî û îranî hatiye avakirin. Avakirina qesrê di sala 1685an de bi seroktiya Çolak Ebdî Paşa, begekî Împeratoriya osmanî, dest pê kiribû û avahî di sala 1784an de ji aliyê neviyê wî, Îsheq Paşa ve hatiye xilaskirin.<ref>Lonely Planet (2012) '[http://www.lonelyplanet.com/turkey/the-black-sea-and-northeastern-anatolia/dogubayazit/sights/palace/ishak-pasa-palace Ishak Pasha Palace]'. Retrieved 7 July 2013.</ref><ref>Institut kurde de Paris (2011) '[http://www.institutkurde.org/en/publications/bulletins/pdf/318.pdf THE RESTORATION OF ISHAQ PASHA'S PALACE WILL BE COMPLETED IN 2013]'. Retrieved 7 July 2013.</ref> Bi qasî 100 odeyên di nav de mizgeft, odeyên xwaringehê û zîndanan pêk tê û bi şekirinên hêja hatine xemilandin, ev Qesr xwedî nasnameyekê ye ku yek ji baştirîn nimûneya mîmariya serdema osmaniyan û ya Anatolyayê ye. Di salên dawî de, [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] çend avahiyên tarîxî wekî [[Kela Hewlêrê|Keleha Hewlêrê]] û Mînareya Mudhafaria nû kiriye.<ref>UNESCO Office for Iraq (2007) '[http://www.unesco.org/new/en/iraq-office/culture/erbil-citadel/ Revitalization Project of Erbil Citadel]'. Retrieved 7 July 2013.</ref> === Wêjeya kurdî === {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} === Pêjgeha kurd === {{Gotara bingehîn|Pêjgeha kurd}} === Muzîka kurdî === {{Gotara bingehîn|Muzîka kurdî}} == Civak û jiyana kurdan == === Jiyan === Kurdistan ji ber ku cihekî çiyayî ye, daristanên wê pir in û heta ku dilê mirov bixwaze tavgeh, çem û rûbarên wê jî hene. Ligel van jî ji bo çandiniyê jî gelekî bikêr e. Ev gişt bûne sedema vê yekê ku kurd berê xwe bidin çandinî û ajeldariyê (sewaldariyê) û debara xwe bi vê yekê bikin. Ya ku diyar e, ji ber ajeldariyê jiyaneke neteweya kurdan a [[koçber]] hebûye û her tim çûne [[zozan]]an. Jiyana wan li ser pişta çarsiman bûye û li ku cihekî xweş dîtine li wir danîne û maweyekê li wir mane. Ji sewalên xwe havilên qenc girtine û ji hiriya wan ji xwe re cil û ber, kepenek, gore û hwd çêkirine. [[Wêne:Zarokên Dengizî.jpg|thumb|çep|Zarokên Kurd]] Ji şîrê wan ji xwe re [[penîr]], [[mast]], [[rûn]] û hwd girtine. Her karê ku ji destê wan hatiye kirine û hêdî hêdî berhemên xwe ji bo nifşên piştî xwe bi cih hêlane. Ji bo ku jiyaneke neteweya kurdan a ajeldarî hebûye, diyar e ku di destpêkê de li çiyayan jiyaye. Ji bo xwedîkirina sewalên xwe li rastî gelek kend û kospan hatiye û ji bo parastina sewalên xwe canê xwe avêtiye xetereyê. Li dijî dijmin, neyar û ajalan şer kiriye. Ji ber van sedeman kurd di pile û payeya yekem de netirs (bi xêret), wêrek û dilêr bûye. Her wisa şerker e û di tu şert û mercan de natirse. Piştî ku gelê kurd li deşt û çiyayan bi vî rengî jiyaye, hêdî hêdî li hin cihan stiriye ûniştecih bûye. ligel çandiniyê sewalvanî jî kiriye. Lewre mijûlî avedaniyê bûye û ligel vê yekê jî fêrî xet û nivîsînê bûye. Hêdî hêdî mil bi milê neteweyên din ên ariyayî ji bo pêşxistina çand û wêjeya xwe hewl daye û têkoşiyaye û kemiliye. [[Wêne:Kurdes Zaza de Diarbekir (Kurdistan).jpg|thumb|rast|Kurdên Zaza li Diyarbekir (Kurdistan), 1881]] [[Ely Bannister Soane]] ku yek ji rojhilatnasan e, di geştnameya xwe de dibêje: "Kurd zor camêr, wêrek û netirs in, pir ji nêçîr û yariyan hez dikin. Ew dixwazin li deşt û çiyan bijîn. Ji bindestî û koletiyê hez nakin û jê aciz in. Gotina wan yek e. Gelekî cesûr û jêrek in. Zû fêrî ziman, kar û pîşeyan dibin. Gelekî jiax û niştimana xwe hez dikin û xwe li serî didin kuştin. Kurd gelekî bexşende, dilovan, dilêr, camêr, lêbor, mêvandar û mêvanperwer in. Di nav kurdan de jin xwedî payeyeke berz in û zilamê kurdan gelekî rêz û hurmetê dide jiyana xwe. Di pêkanîna karekî de jê dipirse,. Jin jî mil bi milê zilaman dixebitin. di cotkirin, ajeldarî, maldarî, zarokxwedîkirin û xermanê de mil bi milê zilamê xwe dixebite. Jina kurd gelek bi namûs û damenpak e ku dawa wê pîs bibe jî wê dikujin. Keç bi dilê xwe dizewice. Dildarî reşbelek (cergûbez: di govendê de destênhevgirtina jin û mêran) di nava kurdan de bi nav û deng e û hemû ji şahî, dawet û govendê hez dikin. Ew vê yekê nîşan didin ku kurd diltêr, rûxweş, bi hiş, zana û wêrek in."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Eşîr === {{Gotara bingehîn|Êlên kurdan}} Civaka Kurdan bi giştî jî eşîran pêk tê. Her çend li bajaran eşîrparêzî kêmbûye jî, hîn li gund û bajarên biçûk eşîrparêzî dewam dike. Ji bo ku mirov civaka kurdan baş nas bike, naskirina eşîrên kurd gelek girîng e. Di dîrokê de jî kurd gelek caran ne wek milet, eşîr eşîr şer dikirin. Jixwe ew tesîra eşîrbûnê di dîrokê de heta niha berdewam dike. Wextê ku Kurdistan bûye çar parçe, her eşîrê piştgiriya dewletekê dikir. Di rastiyê de jî ev pêngavên eşîrtî kurd kirin çar parçe. Di bin vê gotarê de em ê eşîrên kurd binasin. Hindek eşîrên sereke; * [[Hemawend|Eşîra Hemawend]]: Ev eşîr niştecihên navçeya [[Çemçemal]]in bi taybetî jî li herêma [[Bazyan]] in. Her wisa li [[Rojhilatê Kurdistanê]] jî dijîn. Di sedsala 19ê de ev eşîr gelek caran dibû sedema şerê Osmaniyan û Îraniyan. Wî wextî serokê vê eşîrê Ciwanmîr Axa bû. Her wisa wek Cewamîr, Jwamêr jî dihate nasîn. Hêjayî gotinê ye ku [[Şêx Mehmûd Berzencî]] li gel vê eşîrê xizmanî kiribû û di gelek şeran de alîkariya Şêx Mehmûd kirine.<ref>Aktör, Müttefik, Şaki Kürt Aşiretleri, Weşanên İletişimê, Tuncay Şur&Yalçın Çakmak, r:80</ref> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Neteweya kurdan di her serdemê de li ser ayîn û baweriyekê bûne. Wekî hemû neteweyên din ên ariyayî di şefeqa dîrokê de baweriya kurdan jî bi Xwedê hebûye û ew perestine. Her wiha bi perestina [[heyv]], [[roj]], [[stêrk]], [[agir]], [[av]], [[ba]], [[birûsk]] û tiştên bi vî rengî mijûl kirine. Wan di destpêkê de laşên miriyên xwe binax nekirine. Wan laşên miriyên xwe danîne ser latekî lûtkeyan da ku laşxwir wan bixwin. Bi vî awayî wan xwestiye ku dîsa bikevin nava laşê giyaneweran. Lê paşê ev rêbaz ji holê rakirine û laşê miriyên xwe pêçane û li çiyayan di bin axê de veşartine. === Kurd û zerdeştîtî === {{Gotara bingehîn|Zerdeştîtî}} Paşê ji malbata Espîtmanî ya Medyayê kesekî bi navê [[Zerdeşt]] peyda bûye û bangî gel kiriye ku Xwedayê tek û teniya biparêzin û baweriyê pê bînin. Gel jî bawerî bi wî aniye û ayîna wî qebûl kiriye. Rêz û rêçikên wî bi kar anîne. === Kurd û Îslam === {{Gotara bingehîn|Belavbûna îslamê li Kurdistanê}} [[Wêne:Nimêj.jpg|thumb|Pîreke kurdê misilman nimêj dike.]] Piştî ku ola Îslamê li Kurdistanê belav bû piraniya neteweya kurdan bawerî pê anî û bûne [[Misilman]]. == Şûn û warê kurdan == {{Gotara bingehîn|Kurdistan}} [[Wêne:1684 Curdistan Diarbeck map.jpg|thumb|Nexşeyeke kevnare ku tê de navê Kurdistanê ({{ziman-fr|Curdistan}}) xuya ye. Ev nexşe di sala 1684an de hatiye çapkirin.]] Ew şûn û warê ku kurd lê dijîn jê re dibêjin [[Kurdistan]]. Di pirtûka ''Dairetûl Mearifail Îslamî''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} de tê gotin ku Kurdistan parçe-erdekî biçûk e ku ketiye başûrê Rojhilat. Ew ji Loristanê dest pê dike heta meletî dirêj dibe û diçe bakurê Rojava. Dr. [[Mihemed Muîn]] dibêje: "Kurdistan parçe-erdek e ku ketiye Asyaya Rojava û di navbera dewletên Îran, Iraq, Tirkiye, Sûriye û Rûsyayê de hatiye parçekirin. Çiqas ku dilê te bixwaze dewlemend e. Xezîneyên wekî av, [[petrol]], [[sifir]] ([[mis]]), [[hesin]], [[cîwe]] ([[ciwa]]) zêde tê de heye. Gotina Kurdistan di zimanê [[selcûqî|selçûqiyan]] de bi nav û deng bûye. "Hemdulah Mestûfî' ev bajar wekî bajarên Kurdistanê bi êv kirine: Alanî, Elîşter, Behar, Xeftiyan, Derbendî Tacxatûn, Derbendî Zengî, Dibîl, Dînewer, Sultan Avay, Şarezûr, Kengwer, Qirmîsîn, Kirind û Xoşan, Maydeşt, Hersîn û Westam."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Niştecihên kurd li parêzgehên Kurdistanê (1985) === {| class="wikitable sortable" border="center" |- !Parêzgeh !Kurd (% ji niştecihan) <ref>Prof. Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> |- |[[Silêmanî]] |99% |- |[[Hewlêr]] |89% |- |[[Îlam]] |85% |- |[[Kurdistan]] |85% |- |[[Hekarî]] |97% |- |[[Kirmaşan]] |83% |- |[[Luristan]] |78% |- |[[Sêrt]] |88% |- |[[Dihok]] |83% |- |[[Bidlîs]] |92% |- |[[Mêrdîn]] |85% |- |[[Amed|Diyarbekir]] |89% |- |[[Wan]] |93% |- |[[Riha]] |58% |- |[[Kerkûk]] |85% |- |[[Erzîrom]] |27% |- |[[Mûsil]] |45% |- |} == Malbata kurdan == {{Gotara bingehîn|Qewmên Kurdî yên Dîrokî}} {| class="wikitable" |- ! Gel ! Hoz ! Zarava ! Gelhe |- |[[Kurmanc]] |[[Behdînanî]] |[[Kurmancî]] | ± 20.210.872<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=kmr |sernav=kmr }}</ref> |- |[[Soran]] | |[[Soranî]] | 6.750.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/language/ckb/ |sernav=Kurdish, Central &#124; Ethnologue Free |malper=Ethnologue (Free All) }}</ref> |- |[[Dimilî]] |[[Kird]], [[Kirmanc]] |[[Dimilî]], [[Kirdkî]], [[Kirmanckî]] | 2.500.000 û 3.500.000{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} |- |[[Kurdên Başûrê|Başûrî]] |[[Feylî]], [[Sencabî]], [[Kelhûr]], [[Şêxbizin]] |[[Kurdiya jêrîn|Başûrî]] | 3–5 milyon [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=sdh] |- |[[Hewramanî]] |[[Şebekî]] |[[Goranî (kurdî)|Goranî]] | 1.2 milyon {{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} |- |[[Kurdên Anatolyayê]] | |[[Kurdî]], [[Romî]] | |- |[[Kurdên Xorasanê]] | |[[Kurdî]], [[Farisî]] | |} == Galerî == <gallery> Wêne:Mercier. Kurde (Asie). Auguste Wahlen. Moeurs, usages et costumes de tous les peuples du monde. 1843.jpg|Mercier. Kurde (Asie) ji hêla Auguste Wahlen ve, 1843 Wêne:AmadeoPreziosi1816 1882.jpg|Şerrvanên kurd ji hêla [[Amadeo Preziosi]] ve. Wêne:3. Turquie d'Asia - 3. Vilayet de Koniah - 10. Planche.png|Jinên kurd, ermenî û tirk bi cilên xwe yên kevneşopî, 1873. Wêne:Zakho Kurds by Albert Kahn (color-corrected).jpg|Kurdên [[Zaxo]]yê ji hêla [[Albert Kahn]], salên 1910an. Wêne:Kurdish Cavalry in the Caucasus Mountains. The New York Times, January 24, 1915.jpg|Siwariyên kurd ên di geliyê çiyayên Qefqasyayê de (''[[The New York Times]]'', {{d|24|kanûna paşîn|1915}}). Wêne:A Jaf chief, S. Kurdistan.jpg|Serêşîrekî kurd. Wêne:Antoin Sevruguin 1 kurdish woman.jpg|Jineke kurd a ji [[Pîranşar]]ê, [[Îran]], [[Antoin Sevruguin]]. Wêne:Kurdish man on horseback 1974.jpg|Merekî kurd ê li ser hespê, 1974. Wêne:Guard at Citadel - Erbil - Iraq.jpg|Mêrekî kurd ê bi cilên kevneşopî, [[Hewlêr]]. Wêne:Keja Darayî.jpg|Zarokeke kurd a ji [[Mêrdîn]]ê. Wêne:Kurdish kids in traditional clothing.jpg|Zarokên kurd bi cil û bergên kurdan </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Newroz]] * [[Hevexştre]] * [[Medan]] * [[Arşakiyan]] ** [[Pehlewanistan|Pehlewan]] * [[Kardox]] * [[Gutî|Kurtiyan]] * [[Kîrtiyan]] * [[Lolo]]yan * [[Çevengên kurdan ên neteweyî]] * [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan]] * [[Diyaloga kurd-kurd]] == Çavkanî == * {{Werger çavkanî|en|Kurds}} {{Çavkanî|2}} == Bîbliyografî == * [[Sidîq Borekeyî]] (Sefîzade), ''Mêjûyî Wêjeyî Kurdî'', Tebrîz, 1951. * [[Martin van Bruinessen]], ''Agha, Shaikh and State'', London, 1992. * [[Cegerxwîn]], ''Dîroka Kurdistanê'', cild 1, Stockholm, 1985. * [[Prof. Katrak]], ''Zimanê Zerdeşt''. Tehran, 1966. * [[Chris Kutschera]], ''Le mouvement national kurde'', Paris, 1979. * [[Davis McDowall]], ''A Modern History of the Kurds'', London-New York, 1996. * [[Vladimir Minorsky]], ''Kürtler'', Koral Yayınları, Stenbol, 1992. * [[Basil Nikitin]], ''Les Kurdes: Étude sociologique et historique'', Parîs, 1956. (Wergera tirkî: ''Kürtler''. Weşanên Deng, Stenbol 1991). * [[Baba Merdûx Rûhanî]], ''Tarîxê Meşahîrê Kurd'', Tehran, 1952. * [[Elaeddîn Secadî]], ''Mêjûyî Edebî Kurd'', Bexda, 1056. * [[Etem Xemgîn]], ''Dîroka Kurdistanê'', cild 1, Koln, 1992. * [[Muhemmed Emîn Zekî]], ''Dîroka Kurd û Kurdistanê'', Bexda, 1931. * [[Mele Mehmûdê Bazîdî]], [[Adetên kurdan (pirtûk)|'Edetên Kurdan]] == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Kurdish people}} {{Diyasporaya kurdan}} {{Bûyerên komkujiyê û êrîşên ser gelê kurd (sedsalên 20 û 21ê)}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gelê Kurdistanê]] [[Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] [[Kategorî:Kurd| ]] [[Kategorî:Neteweyên îranî]] [[Kategorî:Neteweyên Asyayê]] qhf0wieqay1fhs0dyz3gb35vt7sp2xb 2031241 2031210 2026-05-25T20:32:28Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031241 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | kom = Kurd | wêne = Roj_emblem.svg <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 30–40 milyon<ref name="CIAonline">{{Jêder-kitêb |sernav=The World Factbook |çap=Online |tarîx=2015 |weşanger=US [[Central Intelligence Agency]] |cih=Langley, Virginia |issn=1553-8133 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |tarîxa-gihiştinê=2 tebax 2015 |tarîxa-arşîvê=6 kanûna paşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190106114713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |rewşa-urlyê=mirî |jêgirtin=Di vê çapê de hejmara nifûsê ya texmînî wisa nîşan dide: 14,3 milyon li Tirkiyeyê, 8,2 milyon li Îranê, nêzîkî 5,6 heta 7,4 milyon li Iraqê, û ji 2 milyonan kêmtir li Sûriyeyê, ku ew jî nifûsa kurdan li Kurdistanê yan jî li herêmên cîran de dike bi qasî 28–30 milyon. Texmînên CIAyê ji tebaxa 2015an in – li Tirkiyeyê: kurd ji nifûsa 81,6 milyon: %18; li Îranê ji nifûsa 81,82 milyon: %10; li Iraqê ji nifûsa 37,01 milyon: %15–20, li Sûriyê kurd, ermenî û yên din ji nifûsa 17,01 milyon: %9,7 pêk tînin. }}</ref><br>({{Biçûk|''[[The World Factbook]]'', texmina 2015an}})<br>36,4–45,6 milyon<ref name="KIOP2017">[http://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 The Kurdish Population] texmîna 2017an a [[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]]. Nifûsa kurdan 15-20 milyon li Tirkiyeyê, 10-12 milyon li Îranê, 8-8,5 milyon li Iraqê, 3-3,6 milyon li Sûriyê, 1,2-1,5 milyon li dîasporaya Ewropayê û 400-500 hezar li Yekîtiya Sovyetê ya berê — bi tevahî 36,4 mîlyon û 45,6 mîlyon li cîhanê tê texmînkirin.</ref><br>({{Biçûk|[[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]], texmîna 2017}}) <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{KUR}} | gelhe1 = 30 - 40 milyon | çavk1 = <ref name="Institukurde" /> | herêm2 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe2 = 16 - 21 milyon + <br /> %18 - %23 | çavk2 = <ref name="CIAonline" /><ref name="Institukurde">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |tarîx=2017-01-12 |tarîxa-gihiştinê=2020-03-18 |malper=Kurdish Institute of Paris |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200318142348/https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |tarîxa-arşîvê=2020-03-18 }}</ref><ref name="KHRP">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: Culture and Language Rights |url=https://archive.org/details/kurdsiniraqpastp0000yild |pêşnav1=Kerim |paşnav1=Yildiz |pêşnav2=Georgina |paşnav2=Fryer |weşanger=Kurdish Human Rights Project |tarîx=2004 }} Data: 18% of Turkey, 20% of Iraq, 8% of Iran, 9.6%+ of Syria; plus 1–2 million in neighboring countries and the diaspora</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Kürtlerin nüfusu 11 milyonda İstanbul"da 2 milyon Kürt yaşıyor – Radikal Dizi |tarîx=21 kanûna pêşîn 2008 |pêşnav=Bekir |paşnav=Ağirdir |xebat=Radikal.com.tr |ziman=tr |url=http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetayV3&ArticleID=913650&CategoryID=104 |tarîxa-gihiştinê=2013-07-12 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Îran}} | gelhe3 = 10 - 12 milyon <br />13% | çavk3 = <ref>Volume 2. Dabbagh – Kuwait University. — Iran, page 1111–1112. // Encyclopedia of Modern Middle East & North Africa. Second Edition. Volume 1 — 4. Editor in Chief: Philip Mattar. Associate Editors: Charles E. Butterworth, Neil Caplan, Michael R. Fischbach, Eric Hooglund, Laurie King–Irani, John Ruedy. Farmington Hills: Gale, 2004, 2936 pages. ISBN 978-0-02-865769-1 "With an estimated population of 67 million in 2004, Iran is one of the most populous countries in the Middle East. ... Iran’s second largest ethnolinguistic minority, the Kurds, make up an estimated 5 percent of the country’s population and reside in the provinces of Kerman and Kurdistan as well as in parts of West Azerbaijan and Ilam. Kurds in Iran are divided along religious lines as Sunni, Shi'ite, or Ahl-e Haqq."</ref><ref>{{Jêder-kitêb |beş=Country Factfiles — Iran |sernav=Atlas A–Z |çap=Fourth |pêşnavê-edîtor1=Ben |paşnavê-edîtor1=Hoare |pêşnavê-edîtor2=Margaret |paşnavê-edîtor2=Parrish |cih=London |weşanger=[[Dorling Kindersley]] Publishing |tarîx=1 adar 2010 |isbn=9780756658625 |rûpel=238 |jêgirtin=Nifûs: 74,2 milyon, Dîn: Şia %93, Sunnî %6, ên din %1; Etnîsîte: Faris %50, Azerî %24, ên din %10, Kurd %8, Lur û Bextiyarî %8 |tarîxa-gihiştinê=2 tebax 2015 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Iraq}} | gelhe4 = 8 - 8,5 milyon<br />25% | çavk4 = <ref name="AtlasA-Z Iraq">{{Jêder-kitêb |beş=Country Factfiles — Iran |sernav=Atlas A–Z |çap=4 |rûpel=239 |edîtor=Hoare & Parrish |tarîx=2010 |jêgirtin=Nifûs: 30,7 milyon, Dîn: Şia %60, Sunnî %35, ên din %5; Etnîsîte: Ereb %80, Kurd %15, Tirkmen %3, ên din %2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq Then and Now: A Guide to the Country and Its People |pêşnav1=Karen |paşnav1=Dabrowska |pêşnav2=Geoff |paşnav2=Hann |beş=Ethnic groups and languages |rr=12–13 |cih=Chalfont St Peter, UK |weşanger=[[Bradt Travel Guides]] |tarîx=2008 |isbn=9781841622439 |url=https://books.google.az/books?id=DhJ3lRnXyXcC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |jêgirtin=The Iraqi people were once like a necklace, where the thread of nationality united a variety of unique and colourful beads. The Arabs are in the majority, making up at least 75% of the population, while 18% are Kurds and the remaining 7% consists of Assyrians, Turcomans, Armenians and other, smaller minorities }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html#People |sernav=Iraq |weşanger=[[The World Factbook]] |sal= |tarîxa-gihiştinê=26 tebax 2013 |tarîxa-arşîvê=24 kanûna pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181224211125/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html#People |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe5 = 3 - 4 milyon + <br />15 - 25% <br> | çavk5 = <ref>{{Jêder-kitêb |beş=Country Factfiles — Syria |sernav=Atlas A–Z |çap=4 |rûpel=331 |edîtor=Hoare & Parrish |tarîx=2010 |jêgirtin=Nifûs: 21,9 milyon; Religions: Sunni Muslim 74%, other Muslim 16%, Christian 10%; Ethnic Mix: Arab 89%, Kurd 6%, other 3%, Armenian, Turkmen, Circassian 2% }}</ref><ref name="brit-2010-709">{{Jêder-kitêb |sernav=Britannica Book of the Year 2010 |tarîx=2011 |beş=World Data — Syria |rûpel=709 |pêşnavê-edîtor=Karen |paşnavê-edîtor=Jacobs Sparks |cih=Chicago |weşanger=[[Encyclopaedia Britannica, Inc.]] |isbn=9781615353668 |jêgirtin=Population (2009): 21,763,000 (Includes 1,200,000 Iraqi refugees and 450,000 long-term Palestinian refugees in mid-2009.); Ethnic composition (2000): Syrian Arab 74.9%; Bedouin Arab 7.4%; Kurd 7.3%; Palestinian Arab 3.9%; Armenian 2.7%; other 3.8%; Religious affiliation (2000): Muslim c. 86%, of which Sunni c. 74%, Alawite (Shi'i) c. 11%; Christian c. 8%, of which Orthodox c. 5%, Roman Catholicc. 2%; Druze c. 3%; nonreligious/atheist c. 3%. }}</ref><ref name="Van Bruinessen">{{Jêder-kitêb |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan |beş=General Information on Kurdistan — Population |rûpel=15 |pêşnav=Martin |paşnav=Van Bruinessen |cih=London |weşanger=Zed Books |tarîx=1992 |isbn=9781856490184 |url=https://www.academia.edu/2521173/Agha_Shaikh_and_State_The_Social_and_Political_Structures_of_Kurdistan |jêgirtin=''Syria'' Here too, divergent estimates are made, but most fluctuate around 8.5% of the population, or just over 600,000 in 1975. }}</ref><ref name="DavidMcdowall">{{Jêder-kitêb |beş=Appendix 2. The Kurds of Syria |rûpel=[https://archive.org/details/modernhistorykur00mcdo/page/466 466] |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://archive.org/details/modernhistorykur00mcdo |pêşnav1=David |paşnav=McDowall |çap=Third |tarîx=2004 |cih=London |weşanger=[[I.B. Tauris]] |isbn=9781850434160 |jêgirtin=Kurds probably constitute between 8 and 10 percent of the population of modern Syria, probably 1.2 and 1.5 million out of total population of an estimated 15.3 million in 1998. }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |sernav=Studying the Kurds in Syria: Challenges and Opportunities |pêşnav=Robert |paşnav=Lowe |kovar=Syrian Studies Association Bulletin |url=https://ojcs.siue.edu/ojs/index.php/ssa/article/view/1818/496 |tarîxa-gihiştinê=12 tîrmeh 2013 |tarîxa-arşîvê=29 îlon 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130929080734/https://ojcs.siue.edu/ojs/index.php/ssa/article/view/1818/496 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria: Issues and Historical Background |pêşnav=John L. |paşnav=Henriques |weşanger=Nova Science Publishers |isbn=9781590337639 }}{{Rûpel hewce ye|date=August 2015}}</ref><ref name="Khasraw Gul">{{Jêder-malper |sernav=Where are the Syrian Kurds heading amidst the civil war in Syria? |paşnav=Khasraw Gul |pêşnav=Zana |tarîx=22 tîrmeh 2013 |xebat=openDemocracy.net |weşanger=openDemocracy |url=https://www.opendemocracy.net/zana-khasraw-gul/where-are-syrian-kurds-heading-amidst-civil-war-in-syria |tarîxa-gihiştinê=4 çiriya paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=30 tîrmeh 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180730171139/https://www.opendemocracy.net/zana-khasraw-gul/where-are-syrian-kurds-heading-amidst-civil-war-in-syria |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |sernav=Syria |tarîx=May 2015 |weşanger=Central Intelligence Agency |tarîxa-gihiştinê=11 gulan 2015 |tarîxa-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171229122345/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="syria overview">{{Jêder-malper |url=http://www.minorityrights.org/?lid=5266 |sernav=Syria Overview |tarîx=October 2011 |weşanger=Minority Rights Group International |tarîxa-gihiştinê=14 kanûna paşîn 2014 }}</ref> | herêm6 = <br /><div style="font-size:115%;">[[Asya]] / [[Kafkasya]]</div> | herêm7 = {{Ala|Almanya}} | gelhe7 = 1.500.000-2.500.000 <ref name="assembly.coe.int">{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://assembly.coe.int/ASP/Doc/XrefViewHTML.asp?FileID=11316&Language=EN |tarîxa-gihiştinê=2013-02-28 |tarîxa-arşîvê=2013-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130309042639/http://assembly.coe.int/ASP/Doc/XrefViewHTML.asp?FileID=11316&Language=EN |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | çavk7 = | herêm8 = {{Ala|Azerbaycan}} | gelhe8 = 150.000-200.000 | çavk8 = | herêm9 = {{Ala|Efxanistan}} | gelhe9 = 200.000 | çavk9 = | herêm10 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe10 = 40.000 | çavk10 = | herêm11 = {{Ala|Tirkmenistan}} | gelhe11 = 50.000 | çavk11 = | herêm12 = {{Ala|Qazaxistan}} | gelhe12 = 55.000 | çavk12 = | herêm13 = {{Ala|Îsrael}} | gelhe13 = 250.000 | çavk13 = | herêm14 = {{Ala|Urdun}} | gelhe14 = 40.000 | çavk14 = | herêm15 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe15 = 75.000 | çavk15 = | herêm16 = {{Ala|Fransa}} | gelhe16 = 650.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk16 = | herêm17 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe17 = 200.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | sal17 = | çavk17 = | herêm18 = {{Ala|Swêd}} | gelhe18 = 100.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk18 = | herêm19 = {{Ala|Holenda}} | gelhe19 = 80.000 - 150.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk19 = | herêm20 = {{Ala|Swîsre}} | gelhe20 = 70.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk20 = | herêm21 = {{Ala|Awistriya}} | gelhe21 = 60.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk21 = | herêm22 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe22 = 52.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk22 = | herêm23 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe23 = 70.000 | çavk23 = | herêm24 = {{Ala|Belçîka}} | gelhe24 = 60.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk24 = | herêm25 = {{Ala|Danîmarka}} | gelhe25 = 30.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk25 = | herêm26 = {{Ala|Norwêc}} | gelhe26 = 5.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk26 = | herêm27 = {{Ala|Fînlenda}} | gelhe27 = 15.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk27 = | herêm28 = <br /><div style="font-size:115%;">'''[[Amerîka (parzemîn)|Amerîka]]'''</div> | herêm29 = {{Ala|DYA}} | gelhe29 = 60.000 - 100.000 | çavk29 = | herêm30 = {{Ala|Kanada}} | gelhe30 = 30.000 - 45.000 | çavk30 = <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = '''[[Kurdî]]''' <br/> ([[kurmancî]], [[soranî]], [[kurdiya jêrîn|başûrî]], [[zazakî]], [[Goranî (kurdî)|goranî]]) | ol = [[Îslam]] ([[sunîtî]], [[şiîtî]], [[elewîtî]]), [[xiristiyanî]], [[zerdeştî]] û [[Cihûtî]] <!---------------- Gelên têkildar ------------------> | têkildar = [[Îranî]], [[belûç]], [[peştûn]], [[lûr]], [[taliş]], [[fars]] }} '''Kurd''' [[netewe]]yeke dîrokî ya [[Rojhilata Navîn]] e ku bi [[Zimanê kurdî|zimanekî]] ji malbata zimanî ya [[Zimanên îranî|îranî]] xeber didin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=A brief survey of The History of the Kurds |paşnav=Kendal NEZAN |pêşnav= |tarîx= |malper=Fondation-Institut kurde de Paris |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref><ref name="Bois2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Bois |pêşnav=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |tarîx=2012-04-24 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/*-COM_0544 |kovar=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |ziman=en |weşanger=Brill |doi=10.1163/1573-3912_islam_com_0544 }}</ref> Kurd bi piranî li ser axa [[Kurdistan]]ê dijîn ku piştî hilweşandina [[Împeratoriya Osmanî]], Kurdistan di navbera netewedewletên [[ereb]], [[tirk]] û [[Gelê Farsê|fars]] ([[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Iraq]] û [[Îran]]ê) de tê parçekirin û tê parvekirin. Li derveyî Kurdistanê kurd li [[Kurdên Anatolyayê|Anatolyaya Navîn]], [[Kurdên Xorasanê|Xorasan]] û [[Kurdên Qefqazê|Qefqasyayê]] jî dijîn, herwiha [[Diyasporaya kurdan|diyasporayeke kurdan]] a mezin li [[Ewropa|welatên ewropî]] hene. Her çiqas hejmara rastî ya tevahiya kurdan di hejmartinên nifûsê de ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine avakirin ve nayê behskirin jî nifûsa kurdan li gorî texmînên 2015an û 2017an li seranserê cihanê û li Kurdistanê di navbera 30–45 milyon e.<ref name="CIAonline" /><ref name="KIOP2017" /> Nifûsa kurd a herî zêde (14-21 milyon kes) li Tirkiyeyê ye. Piraniya kurdan [[misilman]] in, kurdên ku bi [[hewramanî]], [[kurmancî]] û [[soranî]] xeber didin bi piraniya xwe [[sunî]] ne û ji mezheba [[şafiî]] ne. Li herêmên [[Kirmaşan]], [[Luristan]] û [[Hamedan]] ên [[Başûrê Kurdistanê]] kurdên [[şia]] jî hene ku bi [[kelhûrî]] an jî [[feylî]] xeber didin. Kurdên elewî li [[Bakurê Kurdistanê]], li herêmên [[Dêrsim]], [[Mereş]], [[Meledî]], [[Erzingan]], [[Sêwas]]ê hwd. dijîn. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] [[Hevalbendên Şerê cîhanî yê yekem|hêzên hevalbend]] ên rojavayî bi ser ketin û di [[Peymana Sevrê]] ya 1920an de ji bo avakirina dewleteke kurdî şert dan. Lêbelê, bi [[Peymana Lozanê]] hidûdên Tirkiyeya îro hatine danîn û ev soz piştî sê salan hatiye şikandin. Di encamê de li dewletên ku li ser parçeyên Kurdistanê hatine damezrandin kurd mane bê statû. Dîroka nêzîk a kurdan gelek [[komkujî]], [[Lîsteya serhildanên kurdan|serhildan]] û pevçûnên çekdarî dîtiye ku hîn jî li çar aliyê Kurdistanê berdewam in. Kurd li Iraq û [[Rojavaya Kurdistanê|Sûriyê]] xwediyê herêmên otonom in, pê re hereketên kurdan li seranserê Kurdistanê ji bo heqên xwe yên [[kultur]]î, [[otonomî]] û [[serxwebûn]]ê têdikoşin.{{Kurd}} == Etîmolojî == {{Gotara bingehîn|Jêdera kurdan}} Jêdera navê ''Kurd'' bi temamî ne diyar e.<ref name="Asatrian">{{Jêder-kitêb |sernav=Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus |paşnav=Asatrian |pêşnav=G. |sal=2009 |cild=13 |rr=1–58 |jêgirtin=Generally, the etymons and primary meanings of tribal names or ethnonyms, as well as place names, are often irrecoverable; Kurd is also an obscurity }}</ref> [[Toponîm]]a bingehîn bi asûrî wekî ''Qardu'' û bi [[Zimanê sumerî|sûmerî]] wekî ''Kar-da'' di [[Serdema bronzî|serdema bronzî ya navîn]] de hatiye qeydkirin.<ref name="Reynolds">{{Jêder-kovar |paşnav=Reynolds |pêşnav=G. S. |tarîx=October–December 2004 |sernav=A Reflection on Two Qurʾānic Words (Iblīs and Jūdī), with Attention to the Theories of A. Mingana |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=124 |hejmar=4 |rr=683, 684, 687 |doi=10.2307/4132112 |jstor=4132112 }}</ref> Kelîmeya ''Qardû'' ya asûrî behsa devereke li jorî [[Dîcle]]yê dike, û tê texmînkirin ku ''Qardû'' bi şêweyekî xerab di [[Zimanê erebî|erebiya klasîk]] de bûye ''[[Çiyayê Cûdî|Ǧûdî]]'', û wek ''Cûdî'' dîsa ketiye kurdî jî.<ref>Ilya Gershevitch, William Bayne Fisher, The Cambridge History of Iran: The Median and Achamenian Periods, 964 pp., Cambridge University Press, 1985, {{ISBN|0-521-20091-1}}, {{ISBN|978-0-521-20091-2}}, (see footnote of p.257)</ref> Nav di toponîma ''[[Kardox|Corduene]]'' de dîsa tê bikaranîn. [[Ksenofon]] vî navî ji bo vê eşîrê bi kar tîne ku li dijî [[Anabasîs|vekişîna Deh Hezaran]] ji nav çiyayên bakurê [[Mezopotamya]]yê re di sedsala 4an b.z. de rabûye. Lêbelê nêrînên mixalif jî hene ku dibêjin navê kurd ji ''Qardu'' û ''Corduene'' nayê, lê ji [[Kîrtî]] (''Cyrtaei'') tê.<ref>G. Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol.13, pp. 1–58, 2009: "Evidently, the most reasonable explanation of this ethnonym must be sought for in its possible connections with the Cyrtii (Cyrtaei) of the Classical authors."</ref> Bêyî guhdana rehên wê yên mihtemel di toponîmiya kevnar de, dibe ku etnonîma ''Kurd'' ji têgiheke [[Pehlewî|farisiya navîn]] a ''kwrt-'' be. Ev têgih wekî navdêreke giştî ji bo "[[Barkiranî|koçer]]" an jî "şêniyên konan" dihat bikaranîn û bi vî awayî dikare ji bo hemî grubên îranî bi jiyaneke wisa jî were bikaranîn.<ref>''Karnamak Ardashir Papakan and the Matadakan i Hazar Dastan''.</ref> Piştî fethkirina misilmanan a Îranê, ev têgih bûye etnonîmekê.<ref name="McDowall 2000">McDowall, David. 2000.</ref><ref>G. Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol.13, pp. 1–58, 2009</ref> [[Şerefxanê Bidlîsî]] di sedsala 16an de dibêje ku çar parçeyên "kurd" hene: ''[[kurmanc]]'', ''[[lûr]]'', ''[[kelhûr]]'' û ''[[Hewramî|goran]]'', ku her yek ji wan bi zaravayekî cuda diaxivin. Paul Ludwig nîşan dike ku bikaranîna têgiha ''Kurd'' ji aliyê Bidlîsî ve di sedsala 16an de, bêyî guhdana ferqê zimannasiyê, dibe ku nasnameyeke etnîkî ya "kurd" a destpêkî be ku [[kurmanc]], [[kelhûr]] û [[Goran (dever)|goran]] dike yek.<ref name="Iranica-KurdLang">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2008 |sernav=Kurdish Language |ensîklopedî=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i |tarîxa-gihiştinê=2 kanûna pêşîn 2011 |paşnav=Paul |pêşnav=Ludwig }}</ref> == Ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê kurdî}} Zimanê kurdan, komziman in ku gelek ziman an jî zarava tên axiftin. Kurdî ji şêwezarên sereke yên [[kurmancî]], [[soranî]], [[kurdiya jêrîn|kurdiya başûrî]], [[zazakî]] û [[goranî]] pêk tê. Roja îro kurd xwedî alavên ragihandinê ye, bi taybetî li [[Herêma Kurdistan]]a Iraqa Federal; televîzyon, radyo, înternet, pirtûk, rojname û kovarên kurdî gelek hene. Li Başûrê Kurdistanê jî kurdî bûye zimanê dibistanan. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Li gorî hin pispor û [[dîroknas]]an, kurd bi [[Med]] û mediyan ve girêdayî ne, lê bi temamî ne eşkere ye. Ji mêj ve xwedî xet, nivîsandin û çandê bûne û mil bi milê neteweyên din ji bo pêşxistina çand û zanista xwe pêngav avêtine. Lê, piraniya cih û warên wî yên dîrokî ji ber derbasbûna demê û guherînên li cîhanê nemaze piştî îslamiyetê bandora ereban û dewletên wan ji holê rabûne û têk çûne. === Serdema antîk === {{Gotara bingehîn|Med}} [[Wêne:Zagros 1992.jpg| [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] di navbera sînorên Tirkiye û Îrana îroyîn de|thumb|250px]] Di tableteke kîl a [[Zimanê sumerî|sumerî]] ji hezarsala 3an {{bz}} de qala "''Axa Karda''" hatiye kirin. Li vê axê "mirovên Su" yên li herêmên başûrê [[Gola Wanê]] rûniştîbûn dijîn. Eleqeyeke [[fîlolojî]]k di navbera "kurd" û "karda" de ne diyar e. Lêbelê tê fikirîn ku eleqayek di navbera wan de mimkûn e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Driver |pêşnav=G. R. |tarîx=July 1923 |sernav=The Name Kurd and its Philological Connexions |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/name-kurd-and-its-philological-connexions/2B082E676ADF5F4ACEE0351F9F30660E |kovar=Journal of the Royal Asiatic Society |ziman=en |cild=55 |hejmar=3 |rr=393–403 |doi=10.1017/S0035869X00067605 |issn=1474-0591 }}</ref> Tabletên din ên kîl bi sumerî gelên di axa karda de jiyane wek ''Qarduçî'' û ''Qurtî'' bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Incorporated |pêşnav1=Facts On File |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Infobase Publishing |isbn=9781438126760 |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380#v=onepage&q=kurds%20guti |tarîxa-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2017 |ziman=en |sal=2009 }}</ref> Ji aliyê etîmolojiyê ve têkîliya kelîmeyê ''Karda/Qardu'' bi têgiha [[Urartu|Urartûyê]] ya bi [[Zimanê suryanî|suryankî]] û bi têgiha [[Ararat]]ê ya bi [[îbranî]] re heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reynolds |pêşnav=G. S. |sal=2004 |sernav=A Reflection on Two Qurʾānic Words (Iblīs and Jūdī), with Attention to the Theories of A. Mingan |url= |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=124 |hejmar=4 |rr=675–689 |doi=10.2307/4132112 |jstor=4132112 }}</ref> Tê gumankirin qartî an qartas yên ku di çiyayên bakurê [[Mezopotamya]]yê de niştecih bûn îhtimalen pêşiyên kurdan in. [[Akadî]] di dawiya hezarsala 3an {{bz}} de ji aliyê koçberên herêma Qartasê ve hatine êrîşkirin û ew wek [[gutî]] bi nav kirine. Wan di 2150an {{bz}} de [[Mezopotamya]] feth kiriye û bi 21 mîran re hikûm kiriye heta [[Utu-hengel]] mîrê [[sumer]]iyan ew têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fabbri |pêşnav=Giampietro |tarîx=2017 |sernav=SUPARSTHAS and SWAGWAUTAS Colonisers of the Ancient World. Part I: Origins and early migrations |url= |kovar=Journal of Ancient History and Archaeology |cild=4 |rr=6, 16 |issn=2360-266X |via= }}</ref> Li gorî gelek kurdan, pêşiyên wan ji [[Mêd|medan]] (xelkekî îranî ya kevn)<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=Barbara A. West |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA518 |tarîx=1 kanûna paşîn 2009 |weşanger=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-1913-7 |rûpel=518 }}</ref> hatiye û herwiha [[teqwîm]]eke ku digihîje sala 612an (di vê salê de paytexta [[Împeratoriya Asûr|asûran]] a [[Nînewa]]yê ji aliyê medan ve hatiye fethkirin) ji aliye kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=IRAN v. PEOPLES OF IRAN (1) A General Survey |ensîklopedî=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-v1-peoples-survey |paşnav=Frye |pêşnav=Richard Nelson |tarîxa-gihiştinê=2016-03-04 }}</ref> Îdiaya eslê kurdan ê ji medan di merşa wan a bi navê ''[[Ey Reqîb]]'' de jî derbas dibe: "''Em xortên Med û [[Hevexştre|Keyxesrew]] in''"<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=Ofra Bengio |sernav=Kurdish Awakening: Nation Building in a Fragmented Homeland |url=https://books.google.com/books?id=caCDBAAAQBAJ&pg=PA87 |tarîx=15 çiriya paşîn 2014 |weşanger=University of Texas Press |isbn=978-0-292-75813-1 |rûpel=87 }}</ref> Lêbelê, [[rojhilatnas]]ê îngilîz [[David Neil MacKenzie]] û tarîxnasê ermenî [[Garnik Asatrian]] li dijî têkîliya [[zimanê medî]] û [[Zimanê kurdî|kurdî]] derdikevin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A contemporary overview |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=P.G. |weşanger=Routledge |sal=2000 |isbn=978-0415072656 |cih= |rr=[https://archive.org/details/kurds00pkre/page/54 54] |url=https://archive.org/details/kurds00pkre/page/54 }}</ref><ref>G. Asatrian, ''Prolegomena to the Study of the Kurds'', Iran and the Caucasus, Vol.13, pp.1-58, 2009. (p.21)</ref> Ji aliyê din ve kurdî wekî zimanê medî şaxeke [[zimanên îranî]] yên bakurê rojavayê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i |sernav=Kurdish Language |tarîx=2020-03-04 |malper=Encyclopædia Iranica |paşnavê-edîtor=Ludwig |pêşnavê-edîtor=Paul |tarîxa-gihiştinê=2015-05-05 |tarîxa-arşîvê=2011-11-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111117044331/http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=D. N. MacKenzie |sal=1961 |sernav=The Origins of Kurdish |kovar=Transactions of the Philological Society |cild=60 |rr=68–86 |doi=10.1111/j.1467-968X.1961.tb00987.x }}</ref> Hin lêkolîner [[kardox]]ên serbixwe wek pêşiyên kurdan difikirin,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Iran, Volume 2 |url=https://archive.org/details/cambridgehistory00gers_186 |paşnav=Gershevitch |pêşnav=I. |weşanger=[[Cambridge University Press]] |sal=1985 |isbn=9780521200912 |cih= |rr=[https://archive.org/details/cambridgehistory00gers_186/page/257 257] |jêgirtin= }}</ref> ên din jî [[Kîrtî|kîrtiyan]] çêtir digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/cyrtians-gk |sernav=CYRTIANS |paşnav=Schmitt |pêşnav=Rüdiger |tarîx=15 kanûna pêşîn 1993 |malper=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Lêbelê, rastî têgiha ''kurd'' herî pêşîn di sedsala 7an de di çavkaniyên erebî de tên.<ref>Martin van Bruinessen, "The ethnic identity of the Kurds," in: ''Ethnic groups in the Republic of Turkey'', compiled and edited by Peter Alford Andrews with Rüdiger Benninghaus [=Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients, Reihe B, Nr.60]. Wiesbaden: Dr. Ludwich Reichert, 1989, pp. 613–21.{{Jêder-malper |url=http://www.let.uu.nl/~Martin.vanBruinessen/personal/publications/Bruinessen_Ethnic_identity_Kurds.pdf |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2015-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151015152331/http://www.let.uu.nl/~Martin.vanBruinessen/personal/publications/Bruinessen_Ethnic_identity_Kurds.pdf |tarîxa-arşîvê=15 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> [[Destan (wêje)|Destanên]] wekî ''[[Şahname]]'' û ''[[Karnameya Erdeşêrê Babekan]]'' ên bi [[Farisiya Navîn|pehlewî]], kitêbên ji dema destpêka [[îslam]]ê, û çavkaniyên din ên îslamê nimûneyên ewil ên navê ''kurd'' didin.<ref>A. Safrastian, ''Kurds and Kurdistan'', The Harvill Press, 1948, p. 16 and p. 31</ref> Di ''Karnameya Erdeşêrê Babekan'' de (nesîreke kurt a bi [[farsiya navîn]]) hatiye vegotin ku di dema [[Împeratoriya Sasanî|Împeratoriya Sasaniyan]] de [[Erdeşêrê Yekê]] li dijî kurdan û seroka wan [[Madîg]]î şer kiriye. Tevî ku di destpêkê de têk çûye jî, Erdeşêrê Yekê di serîtewandina kurdan de bi ser ketiye.<ref>''Kârnâmag î Ardashîr î Babagân.'' Trans. D. D. P. Sanjana. 1896</ref> Di nameyeke Erdeşêrê Yekê ji dijminê xwe yê [[Erdewan IV|Erdewan V]] ku di heman berhemê de tê vegotin stendibû de ew jî wek kurdekî hatiye nîşandan. {{quote| <poem> Te qasê tu nikarî bicû gez kiriye, û te mirina xwe di destê xwe afirandiye, Hey kurê kurdan, di kona kurdan de hatiye mezinkirin, Kê destûr da te wê tacê deynî ser serê xwe.''<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Limbert |pêşnav1=J. |sal=1968 |sernav=The Origins and Appearance of the Kurds in Pre-Islamic Iran | url = |kovar=Iranian Studies |cild=1 |hejmar=2 |rr=41–51 | doi=10.1080/00210866808701350 }}</ref> </poem> }} Eslê kurdan ê etnîkî curbicur in.<ref name="DavidMcdowall" /> Di vê demê de bikaranîna têgiha kurd bi îhtimaleke gelek mezin têgiheke [[civak]]î bû ku şûnda komeke etnîk a eşkere ji bo koçberên îraniya bakurê rojava dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Asatrian |pêşnav1=G. |sal=2009 |sernav=Prolegemona to the Study of Kurds | url = |kovar=Iran and the Caucasus |cild=13 |hejmar=1 |rr=1–58 | doi=10.1163/160984909x12476379007846 }}</ref> Herwiha di 360an {{bz}} de mîrê [[Împeratoriya Sasanî|sasaniyan]] [[Şepûr II|Şepûrê Duyem]] ji bo fethkirina bajarê Bezabdeyê ([[Cizîr]]a îro) êrişî wîlayeta [[Romaya Kevnare|Romê]] ya [[Zawdex]]ê kiriye. Bajar hatibû xurtkirin û ji aliyê sê lejyonan û gelek tîrvanên kurd ve hatibû parastin.<ref name="Gutenberg.org">{{Jêder-malper |url=http://www.gutenberg.org/files/16167/16167-h/raw7a.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Seventh Monarchy, Part A |xebat=Gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2014-03-02 }}</ref> Piştî dorpêçeke dirêj û dijwar, [[Şepûr II|Şepûrê Duyem]] dîwar hilweşandine, bajar feth kiriye û hemû parêzvanên bajêr qetil kirine. Dûre wî, vî bajarê stratejîk tamîr kiriye, leşkerên xwe yên herî baş di bajêr de bi cih kirine.<ref name="Gutenberg.org"/> Îhtimal e ku ''qadishaye'', yên ji aliyê [[Kawad I|Kawadê Yekê]] ve di [[Singara]]yê de hatine bicihkirin, kurd bûn<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Iran, Volume 3, Issue 2 |paşnav=Fisher |pêşnav=W. B. |weşanger=Cambridge University Press |sal=1968 |isbn=9780521246934 |cih= |rr=761 }}</ref> û wan [[Ebdelmesîh|Ebdelmesîhê şehîd]] perestibû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Origins of Cities in Dry-Farming Syria and Mesopotamia in the 3rd Millennium B.C. |paşnav=Weiss |pêşnav=Harvey |weşanger=Four Quarters Publishing |sal=1986 |isbn=9780931500084 |cih=Guilford, Connecticut |rr=76 }}</ref> Qadishaye li dijî sasaniyan serî hilda û hemû axên farisan talan kirin. Dûre ew bi ereb û ermeniyan re beşdarî şerê sasaniyan li dijî [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fisher |pêşnav=G. |tarîx=2016 |sernav=Writing the History of the "Persian Arabs": The Pre-Islamic Perspective on the "Nasrids" of al-Hirah |url= |kovar=Iranian Studies |cild=49 |rr=247–290 |doi=10.1080/00210862.2015.1129763 }}</ref> Nivîseke nivîskarekî meçhûl a ji sedsala 7an jî heye ku di derheqê [[Mar Qardax]], şehîdê xiristiyanan, de hatiye nivîsîn. Mar Qardax di sedsala 4an de di dema serdestiya Şepûrê Duyem de jiyabû, û tê gotin ku ew rastî [[Mar Ebdişo]]yê metran û şehîd hatiye. Piştî lêpirsîna Mar Qardax û leşkerên wî di derheqê eslê Ebdişoyî de, wî gotiye dê û bavên xwe di rastiya xwe de ji gundê [[asûr]]an ê bi navê Hazzayê ne lê ew hatine biderkirin, û piştre li Tamanonê, gundekî li ''axa kurdan'' ê ku tê terîfkirin li derdora [[Çiyayê Cûdî|Çiyayê Cûdiyê]] ye, niştecih bûn.<ref>Walker, J. T. (2006). ''The Legend of Mar Qardagh: Narrative and Christian Heroism in Late Antique Iraq''. Berkeley: [[University of California Press]], pp. 26, 52.</ref> === Serdema navîn === {{Gotara bingehîn|Merwaniyan}} {{Gotara bingehîn|Eyûbiyan}} {{Gotara bingehîn|Xanedana Şedadiyan}} {{Gotara bingehîn|Mîrektiya Soran}} [[Wêne:Saladin the Victorious.jpg|thumb|[[Selahedînê Eyûbî]], damezrînerê [[Dewleta Eyûbiyan]] li Rojhilatê Navîn]] Çavkaniyên [[suryanî]] yên ewil ji bo kurdan ''Hurdanaye'', ''Kurdanaye'', ''Kurdaye'' bi kar anîne. Li gorî [[Mîxaîlê Mezin]], hurdanaye ji erebên tayaye veqetiyabû û hewara xwe bir bo împeratorê Bîzansê [[Theofîlus (împerator)|Theofîlusî]]. Ew herwiha qala leşkerên [[Gelê Farsê|parsî]] yên ku li hêrema Qardu li dijî Musayî, serokê hurdanayeyan, di sala 841ê de şer kiribû dike. Li gorî [[Bar Hebraeus|Bar Hebreausî]], mîrekî kurdanayeyan hebû û wî di sala 829an de li dijî ereban serî hilda. Mîxaîlê Mezin ew wek [[Paganî|pagan]], mirîdên [[mehdî]] û pisporên [[Mux|magî]] hesibandin. Mehdiyê wan xwe wek [[Îsa]] û [[Rihê pîroz]] bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mouawad |pêşnav=R.J. |tarîx=1992 |sernav=The Kurds and Their Christian Neighbors: The Case of the Orthodox Syriacs |url= |kovar=Parole de l'Orient |cild=XVII |rr=127–141 |via= }}</ref> Di destpêka [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de kurd di çavkaniyên erebî de bi awayekî belawela xuya dikin, û ev têgih hingê jî ji bo xelkekî taybet nedihat bikaranîn; şûna wê, wê têgihê nîşanî eşîrên koçer ên îraniyên rojavayî dida, ku ev eşîr ji [[Gelê Farsê|parsan]] cuda bû. Lê dîsa jî di serdema navîn a bilind de nasnameya kurdan a etnikî her ku diçû dihat holê. Digel ku têgih bi awayekî civakî jî dihat bikaranîn,<ref>James, Boris. (2006). Uses and Values of the Term Kurd in Arabic Medieval Literary Sources. ''Seminar at the American University of Beirut'', pp. 4, 8, 9.</ref> mirov dikare delîlên eşkere yên nasname û hevkariya kurdan a etnikî di nivîsên ji sedsala 12 û 13an de bibîne.<ref>James, Boris. (2006). Uses and Values of the Term Kurd in Arabic Medieval Literary Sources. ''Seminar at the American University of Beirut'', pp. 6-7.</ref> Ji sedsala 11an û pê ve têgiha kurd bi eşkereyî wekî etnonîm tê diyarkirin û hevmanetiya wê bi kategoriya etnografîk a koçber re nîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=James |pêşnav=Boris |tarîx=2014 |sernav=Arab Ethnonyms('Ajam, 'Arab, Badu and Turk): The Kurdish Case as a Paradigm for Thinking about Differences in the Middle Ages |kovar=Iranian Studies |cild=47 |hejmar=5 |rr=683–712 (see 692) |doi=10.1080/00210862.2014.934149 }}</ref> [[Teberî|Teberiyî]] nivîsiye ku di sala 639an de [[Hormuzan]]î, generalekî sasaniyan ê ji malbateke mîrzade, li dijî dagirkerên îslamê li [[Xûzistan]]ê şer kiriye, û bang li kurdan kiribû ku di wî şerî de alîkariya wî bikin.<ref>al-Tabari. ''The Conquest of Iraq, Southwestern Persia, and Egypt''. Trans. G. H. A. Juynboll. Albany: [[State University of New York Press]], 1989, p. 121.</ref> Lêbelê, ew têk çûne û ketine bin [[Belavbûna îslamê li Kurdistanê|serweriya îslamê]]. Di sala 838an de serokekî kurd ê li [[Mûsil]]ê, bi navê [[Mîr Ceferê Dasnî|Mîr Ceferî]], li dijî xîlafeta [[El-Mutasimî]] serî hilda, yê ku li dijî serhildanê fermandarê Îtex şandiye. Îtex di vî şerî de bi ser ket û piraniya kurdan îdam kirin.<ref>T. Bois. (1966). ''The Kurds''. Beirut: Khayat Book & Publishing Company S.A.L., p. 87.</ref><ref>K. A. Brook. (2009). ''The Jews of Khazaria''. Maryland: Rowman and Littlefield Publishers Inc., p. 184.</ref> Li dawiyê ereban herêmên kurdan feth kirine û hêdî hêdî piraniya kurdan anîne îslamê, û pir caran kurd di nav leşkerên xwe de bi cih kirine, yek ji wan jî [[Xanedana Hemdaniyan|hemdaniyan]] in, ku endamên malbata wan ên mîrzade bi gelemperî bi kurdan re zewicîne.<ref>Canard (1986), p. 126</ref><ref>Kennedy (2004), pp. 266, 269.</ref> Di sala 934an de xanedana [[Deylamî|deylamiyan]] a [[biweyhî]] hatiye damezrandin, û paşê jî wan piraniya Îran û Iraqa îroyîn feth kirine. Di dema serweriya vê xanedanê de Bedr ibn Hasanwaih, serokeşîr û serwerê kurd, xwe wekî yek ji emîrên wê demê yên herî muhîm da qebûlkirin.<ref>K. M. Ahmed. (2012). ''The beginnings of ancient Kurdistan (c. 2500-1500 BC) : a historical and cultural synthesis''. [[Leiden University]], pp. 502-503.</ref> Di sedsalên 10-12an de çend serwerî û xanedanên kurdan hatine damezrandin, ku li Kurdistanê û deverên cîran hikûm kirine: [[Wêne:AyyubidGreatest.png|thumb|Dewleta Eyûbiyan xanedaneke misilman ya kurd bû, ku ji aliyê Selahedînê Eyûbî ve hatiye damezrandin.]] * [[Şedadî]] (951–1174) li hin deverên [[Ermenistan]] û [[Arran]]a îroyîn hikûm kiriye.<ref>A. Peacock (2011) [http://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids "Shaddadids"]. ''Encyclopædia Iranica''. Retrieved 7 July 2013.</ref> * [[Rewadî]] (955-1221) li hin deverên [[Azerbaycan]]ê hikûm kiriye.<ref>Jamie Stokes, ''Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East'', Volume 1, Infobase Publishing, 2009, {{ISBN|978-0-8160-7158-6}}, [https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA382#v=onepage&q=%22the%20latter%20around%20Tabriz%20and%20Maragheh.%22 p. 382.]</ref> * [[Dewleta Hesnewiyan|Heseneweyhî]] (959–1015) li rojavayê Îranê û Mezopotamyaya jorîn hikûm kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=M. Gunter |pêşnav=Michael |sernav=Historical dictionary of the Kurds | url =https://books.google.com/?id=DoNSXwb8D9EC&pg=PA117 |sal=2011 |weşanger=Scarecrow Press | isbn =978-0-8108-7507-4 }}</ref> * [[Merwanî]] (990–1096) li rojhilatê Anatolyayê hikûm kiriye.<ref>C.E. Bosworth, ''The New Islamic Dynasties'', ([[Columbia University Press]], 1996), 89.</ref> * [[Dewleta Enazî|Enazî]] (990-1117) li rojavayê Îranê û Mezopotamyaya jorîn (ya paşî Heseneweyhî hatiye) hikûm kiriye.<ref>K. M. Ahmad (2011) [http://www.iranicaonline.org/articles/annazids-banu-annaz-a-kurdish-dynasty-r "Annazids"]. ''Encyclopædia Iranica''. Retrieved 7 July 2013.</ref> * [[Hezarhespî]] (1148–1424) li başûrê rojavayê yê Îranê hikûm kiriye.<ref>C. Edmund Bosworth (2003) [http://www.iranicaonline.org/articles/hazaraspids "Hazāraspids"]. ''Encyclopædia Iranica''. Retrieved 7 July 2013.</ref> * [[Dewleta Eyûbiyan]] (1171-1341) li Misr, Sûriye, Mezopotamyayê jorîn û parçeyên din ên başûrê rojhilatê Anatolyayê û li Nîvgirava Erebistanê hikûm kiriye.<ref name="IranicaAyyubids">{{Jêder-kitêb |urlya-beşê=http://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids |pêşnav=R. S. |paşnav=Humphreys |beş=Ayyubids |sernav=Encyclopædia Iranica |tarîxa-gihiştinê=2 kanûna pêşîn 2011 }}</ref> Ji ber dagirkeriya tirkan a Anatolyayê di sedsala 11an de xanedanên kurd hilweşiyane û beşdarî xanedana [[Selcûqî|selcûqiyan]] bûne. Piştî vê demê kurd di nav artêşên [[zengiyan]] de gelek cih girtine.<ref>F. Robinson. (1996). ''The Cambridge Illustrated History of the Islamic World''. Cambridge: Cambridge University Press, p. 44.</ref> Piştî zengiyan, bi rêveberiya [[Selahedînê Eyûbî|Selahedînî]] [[Dewleta Eyûbiyan]] di sala 1171ê de hatiye damezrandin. Selahedînî ji bo fethkirina [[Orşelîm|Qudisê]] ji destê [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] di [[Şerê Hetînê]] de serokatiya misilmanan kiriye; herwiha gelek caran li dijî [[Heşhaşî|heşhaşiyan]] jî şer kiriye. Dewleta Eyûbiyan heya sala 1341ê dom kiriye û di dagirkirina mongoliyan de têk çûye. === Serdema sefewiyan === [[Wêne:Kurdsih_Wariors.jpg|thumb|upright=1.15|Şerrvanên kurd ji aliyê Frank Feller ve]] [[Dewleta Sefewiyan|Xanedana Sefewiyan]], a ku di sala 1501ê de hatiye damezrandin, axên kurdan jî bi dest xistiye. Bi rastî eslê vê malbatê digihîje kurdekî bi navê [[Pîroz Şah Zêrînkuleh]], esilzadeyekî ku di sedsala 11an de ji Kurdistanê bar kiriye [[Erdebîl, Îran|Erdebîlê]].<ref name="Daftary">F. Daftary, "Intellectual Traditions in Islam", I.B. Tauris, 2001. pg 147: "But the origins of the family of Shaykh Safi al-Din go back not to Hijaz but to [[Kurdistan Province|Kurdistan]], from where, seven generations before him, Firuz Shah Zarin-kulah had migrated to Adharbayjan"</ref><ref>Barry D. Wood, The Tarikh-i Jahanara in the Chester Beatty Library: an illustrated manuscript of the "Anonymous Histories of Shah Isma'il", Islamic Gallery Project, Asian Department Victoria & Albert Museum London, Routledge, Volume 37, Number 1 / March 2004, Pp: 89 - 107.</ref> [[Şerê Çaldiranê]], ku di sala 1514an de li Parêzgeha [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana rojava]] ya Îranê bi dawî bûye, destpêka [[Şerên osmanî-farisî]] yên di navbera Îrana sefewî (û xanedanên Îranê yên peyhatî) û [[Împeratoriya Osmanî|osmaniyan]] de bûye. Ji bo 300 salên bê, piraniya kurdan xwe li heremên ku di dema Şerên osmanî-farisî de di navbera Osmanî û Îranê de gelek caran hatine dest guherandin dijîn dît. Şahê sefewiyan [[Şah Îsmaîl|Îsmaîl I]] (s. 1501-1524) serhildaneke [[Êzdîtî|êzîdiyan]] a ku ji sala 1506an heta 1510an dom kiriye, dawî anî. Piştî sedsalekê Şerê [[Dimdim]]ê çêbû, ku Şahê sefewiyan [[Şah Ebasê Yekê|Ebas I]] (s. 1588-1629) serhildana ku bi serokê kurd [[Emîrxan Lepzêrîn|Emîrxan Lepzerîn]] ve hatiye serokatîkirin bi serfirazî dawî aniye. Piştre gelek kurd hatine sirgûnkirin [[Xorasan]]ê, ne tenê ji bo qelskirina kurdan, lê di heman demê de jî ji bo parastina hidûda rojhilatê ji dagirkirina eşîrên [[Efxanistan|afganî]] û tirkmen.<ref>''A People Without a Country: The Kurds and Kurdistan'' By Gérard Chaliand, Abdul Rahman Ghassemlou, and Marco Pallis, p. 205.</ref> Xelkên din ên wek [[ermenî]], [[gurcî]] û [[çerkez]] jî bi darê zorê ji aliyê Ebas I û xelefên wî ve hatine sirgûnkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shah Abbas: The Ruthless King Who Became an Iranian Legend |url=https://archive.org/details/shahabbasruthles00blow |paşnav=Blow |pêşnav=David |weşanger=I.B.Tauris |sal=2009 |isbn=978-0857716767 |rr=[https://archive.org/details/shahabbasruthles00blow/page/n80 66] }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From the Indian Ocean to the Mediterranean: The Global Trade Networks of Armenian Merchants from New Julfa |paşnav=Aslanian |pêşnav=Sebouh |weşanger=University of California Press |sal=2011 |isbn=978-0520947573 |cih=California |rr=1 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present) |paşnav=Bournoutian |pêşnav=George |weşanger=Mazda Publishers |sal=2002 |isbn=978-1568591414 |rr=208 |çap=2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Georgia |paşnav=Mikaberidze |pêşnav=Alexander |weşanger=Rowman & Littlefield |sal=2015 |isbn=978-1442241466 |rr=291, 536 |çap=2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iran and the World in the Safavid Age |url=https://archive.org/details/iranworldinsafav0000unse |paşnav=Floor |pêşnav=Willem |weşanger=I.B.Tauris |sal=2012 |isbn=978-1850439301 |rr=[https://archive.org/details/iranworldinsafav0000unse/page/479 479] |paşnav2=Herzig |pêşnav2=Edmund }}</ref> [[Kurdên Xorasanê]], ku hêjmara wan nêzîkê 700.000 in, hîn jî zaravayê kurdiya [[kurmancî]] bi kar tînin.<ref>''[http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/X2H-Xref-ViewHTML.asp?FileID=11316&lang=en "The cultural situation of the Kurds],'' A report by Lord Russell-Johnston, Council of Europe, July 2006. Retrieved 11.01.2015.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/f52bcc85689b17998025679f003f5a36?Opendocument |sernav=Fifteenth periodic report of States parties due in 1998: Islamic Republic of Iran |weşanger=Unhchr.ch |tarîxa-gihiştinê=2011-12-02 }}</ref> Çend kurdên esilzade xizmeta sefewiyan kiriye û di nav wan de hatine ritbeyên baş, yek ji wan jî [[Şêx Elîxanê Zengenê]] ye, ku ji sala 1669an heta 1689an wek wezîrê mezin ê [[şah]] Suleyman I (s. 1666–1694) xebitiye. Ji ber hewldanên wî yên ji bo reformkirina [[Aborî|ekonomiya]] Îranê, di tarîxnivîsiya modern de jê re "Sefewî Emîr Kebîr" tê gotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="ŠAYḴ-ʿALI KHAN ZANGANA". |paşnav=Matthee |pêşnav=Rudi |weşanger=Encyclopaedia Iranica }}</ref> Herwiha kurê wî, [[Şahqulîxanê Zengenê]] jî ji sala 1707an heta 1716an wek wezîrê mezin xizmet kiriye. Siyasetmedarekî kurd ê din, [[Genc Elîxan]], hevalekî nêzîk ê Ebas I bû, û di parêzgehên têvel de walîtî kiriye û ji bo xizmeta wî ya dilsoz dihat zanîn. === Serdema zend === [[Wêne:کریم_خان_زند.JPG|alt=|thumb|[[Kerîmxanê Zend]], serokê Xanedana Zend yê Lekî ]] Piştî hilweşîna Sefewiyan, Îran ketiye bin destê [[Xanedana Efşaran|Împeratoriya Efşarî]] ku di dema xwe ya zêrîn de ji aliyê [[Nadir Şah]] ve hatiye hikûmkirin. Piştî mirina Nadîr Şah, Îran ketiye nav şerekî navxweyî, gelek serok hewl dane ku desthilata wî welatî bigirin. Di dawiyê de [[Kerîmxanê Zend]], generalekî [[lek]]î yê [[Zend (eşîr)|eşîra Zend]], desthilatê bi dest xistiye.<ref>A fourth pretender was Karim Khan, son of Aymak of the Zand, a section of [[Lek|Lak]] tribe {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=y6BCAAAAIAAJ&q=%22A+fourth+pretender+was+Karim+Khan,+son+of+Aymak+of+the+Zand%22 |sernav=A History of Persia |paşnav=Sir Percy Molesworth Sykes |weşanger=Macmillan and Company, limited |sal=1930 |rûpel=277 }}</ref> Hingê di serdema Kerîmxanî de welat zengîn bûye; huner pêş ve çûye, û têkiliyên navmiletî jî hatine xurtkirin.<ref>J. R. Perry (2011) [http://www.iranicaonline.org/articles/karim-khan-zand "Karim Khan Zand"]. Retrieved 7 July 2013.</ref> Kerîmxan wekî serokekî ku bi xelkê xwe re eleqedar bûye hatiye vegotin û sernavê ''Wekilê Xelkê'' lê hatiye kirin. Piştî Şerê osmanî-îranî (1775-76) Kerîmxan karibûye ji bo çend salan desthilatê [[Besre]]yê di Iraqa Osmaniyan de bigire.<ref>'' 'Abd al-Hamid I'', M. Cavid Baysun, The Encyclopaedia of Islam, Vol. I, ed. H.A.R. Gibb, J.H. Kramers, E. Levi-Provencal and J. Schacht, (Brill, 1986), 62.</ref><ref>Dionisius A. Agius, ''In the Wake of the Dhow: The Arabian Gulf and Oman'', (Ithaca Press, 2010), 15.</ref> === Serdema osmaniyan === Piştî ku Sultan [[Selîm I|Selîmê Yekê]] di [[Şerê Çaldiranê]] ya 1514an de [[Şah Îsmaîl]]î têk bir û [[Ermenistana rojava|Ermenistana Rojava]] û Kurdistanê îlheq kirin, îdarekirina deverên fetihkirî sparte dîroknasê kurd [[Îdrîsê Bidlîsî]]. Wî ev dever li [[sancaq]]an dabeş kir, û bêyî ku midaxeleyî prensîba [[weraset]]ê bike, serokeşîran wek walî tayîn kirin. Wî axên di navbera [[Erzîrom]] û [[Êrîvan]]ê de yên ku ji derbasbûna [[Tîmûrleng|Tîmûrî]] ve wêran mabû, bi kurdên [[Hekarî (hêrema dîrokî)|Hekarî]] û [[Mîrektiya Botan|Botanê]] bi cih kir. Ji [[Peymana Amasyayê]] heta nîvê yekem ê sedsala 19an, gelek caran osmanî û xanedanên [[îran]]î (sefewî, [[Xanedana Efşaran|efşarî]], [[Xanedana Qacaran|qacarî]]) yên cîran ji bo çend deverên axa kurdan şer kir. Di destpêka sedsala 19an de siyaseta navendîparêziyê ya osmaniyan kêmkirina desthilatdariya mîrektiyan armanc kir, ku rasterast tesîr li mîrên kurdan kir. Piştî ku di sala 1847an de li dijî osmaniyan ji bo parastina pêkhateyên heyî yên mîrektiyên kurdan serhildanek da destpêkirin, [[Bedirxan Beg]] mîrê dawîn ê Mîrektiya [[Cizîr|Cizîra Botan]] bû. Her çend serhildana wî weke serhildaneke miletperwerî neyê binavkirin jî, zarokên wî di sedsala pêş de di derketin û pêşvebirina miletperweriya kurdî de roleke muhîm lîstin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/62365183 |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state : evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |tarîx=2004 |weşanger=State University of New York Press |isbn=1-4237-3937-X |cih=Albany |rûpel=95 |oclc=62365183 }}</ref> Yekem hereketa miletperweriyê ya kurdî ya modern di sala 1880an de bi serhildana [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]], ku serokê malbateke bihêz a [[Şemzînan]]ê bû, derket holê. Şêx Ubeydullah daxwaza otonomiya siyasî yan jî serxwebûna kurdan a temamî û herwiha naskirina dewleta Kurdistanê bêyî mixadeleyên Tirkiyeyê yan otorîteyên farisî dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/62365183 |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state : evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |tarîx=2004 |weşanger=State University of New York Press |isbn=1-4237-3937-X |cih=Albany |rûpel=75 |oclc=62365183 }}</ref> Serhildana li dijî [[Xanedana Qacaran|Îrana qacarî]] û [[Împeratoriya Osmanî]] di dawiyê de ji aliyê osmaniyan ve hatiye tepisandin û Şêx Ubeydullah tevî navdarên din sirgûnî [[Stembol]]ê kirin. === Miletperweriya kurd a sedsala 20an === [[Wêne:Kurdistan1920.png|thumb|Hikûmên [[Peymana Sevrê]] ji bo [[Kurdistan]]eke serbixwe (1920)]] Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] bi hilweşandina [[Împeratoriya Osmanî]], ya ku bi riya serkutkirina tevgerên kurdan ên serxwebûnê, di dîrokê de bi awayekî serketî kurd entegre kiribû (lê asîmîle nekiribû), miletperweriya kurd derket holê. Serhildan car bi car çêdibûn lê tenê piştî serhildana [[Şêx Ubeydullahê Nehrî|Şêx Ubeydullahî]] di sala 1880an de kurdan daxwazên miletî kirin. Siltanê Osmanî [[Ebdulhemîd II|Ebdulhemîdê Duyem]] ({{Serwerî|1876|1909}}) bi kampanyayeke entegrasyonê bersiv da, ku bi teklîfên meqemên biprestîj di hikûmeta xwe de ji bo bihêzkirina desthilatdariya osmanî mixalifên kurd ên navdar wezîfedar kirin. Dema dilsoziya [[Hengên Hemîdiye|Alayên Hemîdiyeyê]] yên kurd di Şerê Cîhanî yê Yekem de li ber çavan tên girtin, xuya ye ku stratejiya Ebdûlhemîdî serketî bû.<ref name="laciner">{{Jêder-kovar |paşnav=Laçiner |pêşnav=Bal |paşnav2=Bal, Ihsan |sal=2004 |sernav=The Ideological and Historical Roots of Kurdist Movements in Turkey: Ethnicity Demography, Politics |url=http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=15 |kovar=Nationalism and Ethnic Politics |cild=10 |hejmar=3 |rr=473–504 |doi=10.1080/13537110490518282 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071011225529/http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=15 |tarîxa-arşîvê=11 çiriya pêşîn 2007 |tarîxa-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2007 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hereketa miletperwer a kurd a ku piştî Şerê Cîhanî yê Yekem û dawiya Împeratoriya Osmanî di sala 1922an de derket holê, bi giranî reaksiyonek nîşanî li hember guherînên di cimhuriyeta nû ya Tirkiyeyê de da. Di serî de li hember laîkbûna radîkal, navendîkirina desthilatdariyê, û miletperweriya tirk a berbelav rabûn.<ref name="natali">{{Jêder-kovar |paşnav=Natali |pêşnav=Denise |tarîx=2004 |sernav=Ottoman Kurds and emergent Kurdish nationalism |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/1066992042000300701 |kovar=Critique: Critical Middle Eastern Studies |cild=13 |hejmar=3 |rr=383–387 |doi=10.1080/1066992042000300701 |tarîxa-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2007 }}</ref> Serokê nexweşxaneyeke mîsyoneran li [[Riha]]yê Jakob Künzler paqijkirina etnîkî ya mezin a hem [[ermenî]] û hem jî kurdan ji aliyê Jon tirkan ve belge kir.<ref>Fisk, R. ''The Great War for Civilisation: The Conquest of the Middle East'', p.322.</ref> Li ser sirgûnkirina kurdên Erzîrom û Bidlîsê di zivistana sala 1916an de gelek agahî daye. Digotin kurd dê bibin insûrên kavilker û dê di şer de aliyê [[Împeratoriya Rûsî|Rûsyayê]] bigirin. Ji bo jiholêrakirina vê xeterê, Jon tirkan ji herêmên ''Djabachdjur'',{{Ne kurdî-biçûk|tarîx=adar 2024}} ''Palu'', ''Mûş'', ''Erzirom'' û ''Bedlîsê'' dest bi sirgûneke mezin a kurdan kirin. Jon tirkan mecbûr kir ku nêzîkî 300.000 kurd berê xwe bidin [[Riha]]yê li başûr û piştre ji wir jî ber bi [[Dîlok|Eynteb]] û [[Gurgum|Mereşê]] li rojaveyê. Di havîna 1917an de kurd hatin koçkirin [[Qonye]]yê li [[Anatolyaya navîn]]. Bi saya van tedbîran, serokên Jon tirkan dixwestin ku bi sirgûnkirina kurdan ji axa bav û kalên wan û bi belavkirina wan di nav parçeyên biçûk ên civakên sirgûnî de têsîra siyasî ya kurdan qels bikin. Heta dawiya Şerê Cîhanî yê Yekem, bi qasî 700.000 Kurd bi darê zorê hatin sirgûnkirin û hema hema nîvê sirgûnan mirin.<ref>Dominik J. Schaller, Jürgen Zimmerer, ''Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction'', Journal of Genocide Research, Vol.10, No.1, p.8, March 2008.</ref> == Kultur û huner == === Folklor û Mîtolojî === [[Wêne:Vulpes vulpes at Eshel HaNasi4, israel.jpg|thumb|Rovî, lehengeke gelember ya di Çîrokên kurdî de|alt=|çep]] Kurd xwedî tradîsyoneke [[folklor]]ê ya dewlemend in, ku heta van demên dawiyê bi piranî bi xeberdan an jî kilaman ji nifşekê derbasî yê din bûye. Her çend e ku hin [[çîrok]]ên nivîskarên kurd li seranserê Kurdistanê baş dihat zanîn; piraniya çîrokên hatine vegotin tenê di sedsala 20an û 21ê de hatine nivîsîn. Tê bawerkirin piraniya wan ji sedsalan gihiştine heta îro. Armanc û şêwaza wan curbicur in, di nav folklora kurdan de mirov dikare çîrokên di derheqê [[xweza]], heywanên [[Antropomorfîzm|antropomorfîk]], evîn, qehremanên baş û yên xirab, afirandiyên [[Mîtolojiya kurdî|mîtolojîk]] û jiyana rojane de bibîne. Mirov dikare di kulturên din de jî hin ji van qehremanên mîtolojîk mîna [[Teyrê Sîmir|Sîmir]], [[Şahmaran]] û [[Kawayê Hesinkar]] bibîne, nexasim di [[mîtolojiya îranî]] de. Herwiha hin çîrok tenê li ser şahiyê ye, û hinên din jî li ser [[Perwerde|tehsîl]] û dîn in.<ref name="Edgecomb">{{Jêder-kitêb |sernav=A Fire in My Heart: Kurdish Tales |paşnav=D |pêşnav=Edgecomb |weşanger=Westport: Libraries Unlimited |sal=2007 |rr=200 }}</ref> Dibe ku hêmana herî tê dubarekirin [[Rovî (ajal)|rovî]] be, ew bi fêlbazî û jîrîtiya xwe bi ser hemû cureyên kêm hişmend dikeve, herwiha bi giştî di dawiyê de têk diçe.<ref name="Edgecomb" /> Mijareke din a gelemper di folklora kurdan de jî eslê [[Lîsteya êlên kurdan|eşîran]] e. Çîrokbêj li pêşberî temaşevanên ku carinan bi tevahiya gundekî pêk tê, çîrokên xwe pêşkêş dikin. Mirovên ji derveyî herêmê ji bo guhdarîkirina çîrokan seyahetê dikin û çîrokbêj bixwe diçin gundên din da ku çîrokên xwe belav bikin. Ev çîrok bi xisûsî di zivistanê de geş dibin ji ber ku bi êvarî mirov di hindurê malê de dimînin û peydakirina şahiyê hingê dijwar e.<ref name="Edgecomb" /> Ev çîrok bi komên kurd ên heterojen re li hev tên û digel ku hin çîrok û hêman bi giştî li seranserê Kurdistanê tên dîtin, yên din jî xweserî herêmekê ne û girêdayî bi herêm, dîn û zaravaya xwe ve ne. Dibe ku nimûneya vê ya herî baş [[Kurdên cihû|cihûyên kurd]] ên [[Zaxo]]yê bin; li hemberî çîrokbêjên wan ên jêhatî li hemû deveran ji ber tradîsyoneke devkî ya bêhempa rêz tê girtin.<ref>D. Shai (2008). [https://doi.org/10.1007%2FBF02965657 "Changes in the oral tradition among the Jews of Kurdistan"].Retrieved 7 July 2013.</ref> Nimûneyên din jî mîtolojiya êzîdiyan,<ref>C. Alison (2006).[http://www.iranicaonline.org/articles/yazidis-i-general-1 "Yazidis i. General"]. ''Encyclopædia Iranica'' Retrieved 7 July 2013.</ref> û çîrokên kurdên [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] ne, ku di bin tesîra ermeniyan de mane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://english6.net/s/shahnameh-in-the-kurdish-and-armenian-oral-tradition-w18142.html |sernav=Shahnameh in the Kurdish and Armenian Oral Tradition |tarîx=2013-07-07 |paşnav=V |pêşnav=Arakelova |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150518102817/http://english6.net/s/shahnameh-in-the-kurdish-and-armenian-oral-tradition-w18142.html |tarîxa-arşîvê=2015-05-18 }}</ref> Piştî derbeya leşkerî ya 1980an li Tirkiyeyê di dema qedexekirina zimanê kurdî de dengê [[Dengbêjî|dengbêj]] û çîrokbêjan hatiye birîn, û gelek çîrok ketine talûkeya tinebûnê. Di sala 1991ê de qedexeya zimên hatiye rakirin, lê dîsa jî çîrokbêjiya edetî tesîreke negatîv ji televîzyon û radyoyan gelek girtiye.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2011/dec/28/kurdish-singing-storytellers-rise-dengbej "Silenced Kurdish storytellers sing again"]. ''The Guardian''. Retrieved 7 July 2013.</ref> Lêbelê, hin nivîskaran di parastina van çîrokan de gavên mezin avêtine. === Deq === [[Wêne:Kurdish-Deq.jpg|thumb|Deq, li ser laşê jineke kurd|alt=]] Herçend îslama [[Sunîtî|sunnî]] destûra deqên mayinde nede jî, xemilandina laşên bi deqan di nav kurdan de berbelav e ji ber vê hindê tê texmînkirin van deqên edetî ji demên berî îslamê mane.<ref name="Immigration Museum">{{Jêder-malper |url=http://museumvictoria.com.au/pages/14387/kurds-in-australia-brochure.pdf?epslanguage=en |format=PDF |weşanger=Museumvictoria.com.au |sernav=Immigration Museum (2010) Survival of a culture: Kurds in Australia |tarîxa-gihiştinê=7 tîrmeh 2013 |tarîxa-arşîvê=2010-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100326153229/http://museumvictoria.com.au/pages/14387/kurds-in-australia-brochure.pdf?epslanguage=en |rewşa-urlyê=mirî }}|archive-url= |archive-date=2010-03-26}}</ref> Hibira deqan bi tevlîkirina şîrê jineke nû keçik aniye, kezeba heywanan, tenî û hin tiştên din tê çekirin.<ref name="Basnews13">{{Jêder-kovar |sernav=Deq: Kevneşopiya Qedîm |kovar=BasNûçe |url=https://archive.org/details/basnuce_13/mode/2up |paşnav=Imrek |pêşnav=Paşa |tarîx=2014-07-19 |cild=13 |rr=13 }}</ref> Deq li ser [[Çermê mirov|çerm]] bi bikaranîna derziyan tê nexşandin û binê çerm tê qulkirin. Mane û armancên deqan curbicur in, nimûne; parastina li dijî xirabî an nexweşiyê, nîşana xweşikiyê û girêdana eşîrê... Sembolîzma dînî jî di nava deqên kurd ên edetî û modern de berbelav e. Deq ji laşê mêran zêdetir li ser laşê jinan tê dîtin, û bi gelemperî li ser ling, çene, enî û derên laşî yên din tê nexşandin.<ref name="Immigration Museum" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kalkubi |sernav=Ḵālkubi |tarîxa-gihiştinê=2013-07-07 |malper=Encyclopædia Iranica |paşnav=W. Floor (2011) }}</ref> Populerbûna kevneşopiya deqên mayinde di nav nifşên kurdan ên nû de pir kêm bûye. Lêbelê deqên modern zêdetir dibin, û deqên demkî hê jî mîna rêzgiriya çandê di rojên muhîm (wekî şevê hinnê) de tên lêkirin.<ref name="Immigration Museum" /> === Mîmarî === [[Wêne:Dehderî.jpg|çep|thumb|[[Pira Dehderî]] ya [[Merwanî]] li [[Amed]]ê]] Gundên kurdan ên edetî xwedî xaniyên hêsan in, ji herriyê tê çêkirin. Bi gelemperî, banên malan rast û textîn in. Heke gund li ser çiyayê hatibe avakirin, banê xeniyekî dibe hewşa xaniyê bilindtir. Lêbelê xaniyên bi banên wek kewara mêşan mîna yên li [[Herran]]ê jî hene. Bi sedsalan gelek mîmariyên kurd ên nuwaze bi şêwazên curbicur hatine avakirin. Kurdistan bi nimûneyên mîmariyê yên kevnar ji Îran, Roma, Grek û Semîtîk serbilind e, ku yên herî navdar [[Bêstûn]] û [[Taqê Bostan]] li [[Kirmaşan]]ê, Textê Silêman li nêzîkê Tekabê, [[Çiyayê Nemrûdê]] li nêzî Semsûrê û [[Keleha Hewlêrê|Kelehên Hewlêr]] û [[Sûra Amedê|Amedê]] ne. Yekem nimûneyên mîmariya kurdî ya rastîn, yên ku heta niha gihiştine, di sedsala 11an de hatine avakirin. Nimûneyên herî kevn ji [[Pira Dehderî]] ya [[Xanedana Merwaniyan|merwaniyan]] li [[Amed]]ê, [[Mizgefta Menûçêhr]] ya [[Xanedana Şedadiyan|şedadiyan]] li [[Anî|Aniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.virtualani.org/minuchihrmosque/index.htm |sernav=The Mosque of Minuchihr |paşnav=Sim |pêşnav=Steven |tarîx=2007-01-23 |malper=VirtualANI |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070120195237/http://www.virtualani.org/minuchihrmosque/index.htm |tarîxa-arşîvê=2007-01-20 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> û Kelha Kurd a li nêzîkê Himsê pêk tên.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/28928501 |sernav=Crusader castles |paşnav=Kennedy, Hugh (Hugh N.) |tarîx=1994 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=0-521-42068-7 |cih=Cambridge |oclc=28928501 }}</ref> [[Wêne:Lalish the whole view.jpg|thumb|Kumbedên Lalişê]] Di sedsalên 12 û 13an de [[Eyûbî|Dewleta Eyûbî]] di tesîra pêşiyê wan ê [[Fatimî]], û reqîbê wan ê [[Seferên xaçperestan|xaçparêzan]] de gelek avahî li seranserê Rojhilata Navîn ava kirine û her wiha teknîkên xwe jî pêş ve xistine.<ref>Peterson, 1996, p.26.</ref> Jinên malbata eyûbî di parastina avahiyên nû de roleke muhîm girtine.<ref>Necipoğlu, 1994, pp.35–36.</ref> Berhemên herî navdar ên eyûbî [[Mizgefta Xelîl el-Rehman]], ya ku Gola el-Rehman a li Rihayê dorpêç dike, Kelha Qahîreyê<ref>Harry Ades, ''A Traveller's History of Egypt'', Arris Publishing Ltd. 2007 {{ISBN|1-905214-01-4}} p.226</ref> û piraniya beşên Kelha Helebê ne.<ref>{{Jêder |sernav=The Citadel of Aleppo: Description, History, Site Plan and Visitor Tour (Guidebook) |url=http://archnet.org/library/documents/one-document.jsp?document_id=10623 |pêşnav1=Julia |paşnav1=Gonnella |weşanger=[[Aga Khan Trust for Culture]] and the Syrian [[Directorate-General of Antiquities and Museums]] |sal=2008 |isbn=978-2-940212-02-6 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120609095149/http://archnet.org/library/documents/one-document.jsp?document_id=10623 |tarîxa-arşîvê=9 hezîran 2012 }}</ref> Beşa muhîm a din ji mîrasa mîmariyê ya kurd bi banê xwe yê konîk a orîjînal herêmê hecê yê ezîdiyan [[Laliş|Lalîş]] e, ku ji dawiya sedsala 12an/destpêka 13an heta niha gihiştiye. Di serdemên li pey de jî, serokên kurd û dewlet û mîrîtiyên wan li dinyayê şopa xwe bi forma mizgeft, keleh û bircan hiştine. Hin ji wan xirab bûne, hinek din jî bi armanca mîrasa kurd a çandî jiholêrakirinê hatine hilweşandin wekî nimûne Birca Belek ya mîrîtiya Botanê ye. Nimûneyên navdar [[Kela Xoşabê]] ji sedsala 17an,<ref>Verity Campbell - Turkey - 2007 - 724 pages, page 643, {{ISBN|1-74104-556-8}}</ref> Kela Şerwanê ya ji destpêka sedsala 18an, û Pira Dêrîn a Elwen li [[Xaneqîn]]ê ji sedsala 19an. Ya herî navdar [[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Bazîd]]ê ye, ku ev avahî bi tesîrên mezin ji her du edetên mîmariya anatolî û îranî hatiye avakirin. Avakirina qesrê di sala 1685an de bi seroktiya Çolak Ebdî Paşa, begekî Împeratoriya osmanî, dest pê kiribû û avahî di sala 1784an de ji aliyê neviyê wî, Îsheq Paşa ve hatiye xilaskirin.<ref>Lonely Planet (2012) '[http://www.lonelyplanet.com/turkey/the-black-sea-and-northeastern-anatolia/dogubayazit/sights/palace/ishak-pasa-palace Ishak Pasha Palace]'. Retrieved 7 July 2013.</ref><ref>Institut kurde de Paris (2011) '[http://www.institutkurde.org/en/publications/bulletins/pdf/318.pdf THE RESTORATION OF ISHAQ PASHA'S PALACE WILL BE COMPLETED IN 2013]'. Retrieved 7 July 2013.</ref> Bi qasî 100 odeyên di nav de mizgeft, odeyên xwaringehê û zîndanan pêk tê û bi şekirinên hêja hatine xemilandin, ev Qesr xwedî nasnameyekê ye ku yek ji baştirîn nimûneya mîmariya serdema osmaniyan û ya Anatolyayê ye. Di salên dawî de, [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] çend avahiyên tarîxî wekî [[Kela Hewlêrê|Keleha Hewlêrê]] û Mînareya Mudhafaria nû kiriye.<ref>UNESCO Office for Iraq (2007) '[http://www.unesco.org/new/en/iraq-office/culture/erbil-citadel/ Revitalization Project of Erbil Citadel]'. Retrieved 7 July 2013.</ref> === Wêjeya kurdî === {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} === Pêjgeha kurd === {{Gotara bingehîn|Pêjgeha kurd}} === Muzîka kurdî === {{Gotara bingehîn|Muzîka kurdî}} == Civak û jiyana kurdan == === Jiyan === Kurdistan ji ber ku cihekî çiyayî ye, daristanên wê pir in û heta ku dilê mirov bixwaze tavgeh, çem û rûbarên wê jî hene. Ligel van jî ji bo çandiniyê jî gelekî bikêr e. Ev gişt bûne sedema vê yekê ku kurd berê xwe bidin çandinî û ajeldariyê (sewaldariyê) û debara xwe bi vê yekê bikin. Ya ku diyar e, ji ber ajeldariyê jiyaneke neteweya kurdan a [[koçber]] hebûye û her tim çûne [[zozan]]an. Jiyana wan li ser pişta çarsiman bûye û li ku cihekî xweş dîtine li wir danîne û maweyekê li wir mane. Ji sewalên xwe havilên qenc girtine û ji hiriya wan ji xwe re cil û ber, kepenek, gore û hwd çêkirine. [[Wêne:Zarokên Dengizî.jpg|thumb|çep|Zarokên Kurd]] Ji şîrê wan ji xwe re [[penîr]], [[mast]], [[rûn]] û hwd girtine. Her karê ku ji destê wan hatiye kirine û hêdî hêdî berhemên xwe ji bo nifşên piştî xwe bi cih hêlane. Ji bo ku jiyaneke neteweya kurdan a ajeldarî hebûye, diyar e ku di destpêkê de li çiyayan jiyaye. Ji bo xwedîkirina sewalên xwe li rastî gelek kend û kospan hatiye û ji bo parastina sewalên xwe canê xwe avêtiye xetereyê. Li dijî dijmin, neyar û ajalan şer kiriye. Ji ber van sedeman kurd di pile û payeya yekem de netirs (bi xêret), wêrek û dilêr bûye. Her wisa şerker e û di tu şert û mercan de natirse. Piştî ku gelê kurd li deşt û çiyayan bi vî rengî jiyaye, hêdî hêdî li hin cihan stiriye ûniştecih bûye. ligel çandiniyê sewalvanî jî kiriye. Lewre mijûlî avedaniyê bûye û ligel vê yekê jî fêrî xet û nivîsînê bûye. Hêdî hêdî mil bi milê neteweyên din ên ariyayî ji bo pêşxistina çand û wêjeya xwe hewl daye û têkoşiyaye û kemiliye. [[Wêne:Kurdes Zaza de Diarbekir (Kurdistan).jpg|thumb|rast|Kurdên Zaza li Diyarbekir (Kurdistan), 1881]] [[Ely Bannister Soane]] ku yek ji rojhilatnasan e, di geştnameya xwe de dibêje: "Kurd zor camêr, wêrek û netirs in, pir ji nêçîr û yariyan hez dikin. Ew dixwazin li deşt û çiyan bijîn. Ji bindestî û koletiyê hez nakin û jê aciz in. Gotina wan yek e. Gelekî cesûr û jêrek in. Zû fêrî ziman, kar û pîşeyan dibin. Gelekî jiax û niştimana xwe hez dikin û xwe li serî didin kuştin. Kurd gelekî bexşende, dilovan, dilêr, camêr, lêbor, mêvandar û mêvanperwer in. Di nav kurdan de jin xwedî payeyeke berz in û zilamê kurdan gelekî rêz û hurmetê dide jiyana xwe. Di pêkanîna karekî de jê dipirse,. Jin jî mil bi milê zilaman dixebitin. di cotkirin, ajeldarî, maldarî, zarokxwedîkirin û xermanê de mil bi milê zilamê xwe dixebite. Jina kurd gelek bi namûs û damenpak e ku dawa wê pîs bibe jî wê dikujin. Keç bi dilê xwe dizewice. Dildarî reşbelek (cergûbez: di govendê de destênhevgirtina jin û mêran) di nava kurdan de bi nav û deng e û hemû ji şahî, dawet û govendê hez dikin. Ew vê yekê nîşan didin ku kurd diltêr, rûxweş, bi hiş, zana û wêrek in."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Eşîr === {{Gotara bingehîn|Êlên kurdan}} Civaka Kurdan bi giştî jî eşîran pêk tê. Her çend li bajaran eşîrparêzî kêmbûye jî, hîn li gund û bajarên biçûk eşîrparêzî dewam dike. Ji bo ku mirov civaka kurdan baş nas bike, naskirina eşîrên kurd gelek girîng e. Di dîrokê de jî kurd gelek caran ne wek milet, eşîr eşîr şer dikirin. Jixwe ew tesîra eşîrbûnê di dîrokê de heta niha berdewam dike. Wextê ku Kurdistan bûye çar parçe, her eşîrê piştgiriya dewletekê dikir. Di rastiyê de jî ev pêngavên eşîrtî kurd kirin çar parçe. Di bin vê gotarê de em ê eşîrên kurd binasin. Hindek eşîrên sereke; * [[Hemawend|Eşîra Hemawend]]: Ev eşîr niştecihên navçeya [[Çemçemal]]in bi taybetî jî li herêma [[Bazyan]] in. Her wisa li [[Rojhilatê Kurdistanê]] jî dijîn. Di sedsala 19ê de ev eşîr gelek caran dibû sedema şerê Osmaniyan û Îraniyan. Wî wextî serokê vê eşîrê Ciwanmîr Axa bû. Her wisa wek Cewamîr, Jwamêr jî dihate nasîn. Hêjayî gotinê ye ku [[Şêx Mehmûd Berzencî]] li gel vê eşîrê xizmanî kiribû û di gelek şeran de alîkariya Şêx Mehmûd kirine.<ref>Aktör, Müttefik, Şaki Kürt Aşiretleri, Weşanên İletişimê, Tuncay Şur&Yalçın Çakmak, r:80</ref> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Neteweya kurdan di her serdemê de li ser ayîn û baweriyekê bûne. Wekî hemû neteweyên din ên ariyayî di şefeqa dîrokê de baweriya kurdan jî bi Xwedê hebûye û ew perestine. Her wiha bi perestina [[heyv]], [[roj]], [[stêrk]], [[agir]], [[av]], [[ba]], [[birûsk]] û tiştên bi vî rengî mijûl kirine. Wan di destpêkê de laşên miriyên xwe binax nekirine. Wan laşên miriyên xwe danîne ser latekî lûtkeyan da ku laşxwir wan bixwin. Bi vî awayî wan xwestiye ku dîsa bikevin nava laşê giyaneweran. Lê paşê ev rêbaz ji holê rakirine û laşê miriyên xwe pêçane û li çiyayan di bin axê de veşartine. === Kurd û zerdeştîtî === {{Gotara bingehîn|Zerdeştîtî}} Paşê ji malbata Espîtmanî ya Medyayê kesekî bi navê [[Zerdeşt]] peyda bûye û bangî gel kiriye ku Xwedayê tek û teniya biparêzin û baweriyê pê bînin. Gel jî bawerî bi wî aniye û ayîna wî qebûl kiriye. Rêz û rêçikên wî bi kar anîne. === Kurd û Îslam === {{Gotara bingehîn|Belavbûna îslamê li Kurdistanê}} [[Wêne:Nimêj.jpg|thumb|Pîreke kurdê misilman nimêj dike.]] Piştî ku ola Îslamê li Kurdistanê belav bû piraniya neteweya kurdan bawerî pê anî û bûne [[Misilman]]. == Şûn û warê kurdan == {{Gotara bingehîn|Kurdistan}} [[Wêne:1684 Curdistan Diarbeck map.jpg|thumb|Nexşeyeke kevnare ku tê de navê Kurdistanê ({{ziman-fr|Curdistan}}) xuya ye. Ev nexşe di sala 1684an de hatiye çapkirin.]] Ew şûn û warê ku kurd lê dijîn jê re dibêjin [[Kurdistan]]. Di pirtûka ''Dairetûl Mearifail Îslamî''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} de tê gotin ku Kurdistan parçe-erdekî biçûk e ku ketiye başûrê Rojhilat. Ew ji Loristanê dest pê dike heta meletî dirêj dibe û diçe bakurê Rojava. Dr. [[Mihemed Muîn]] dibêje: "Kurdistan parçe-erdek e ku ketiye Asyaya Rojava û di navbera dewletên Îran, Iraq, Tirkiye, Sûriye û Rûsyayê de hatiye parçekirin. Çiqas ku dilê te bixwaze dewlemend e. Xezîneyên wekî av, [[petrol]], [[sifir]] ([[mis]]), [[hesin]], [[cîwe]] ([[ciwa]]) zêde tê de heye. Gotina Kurdistan di zimanê [[selcûqî|selçûqiyan]] de bi nav û deng bûye. "Hemdulah Mestûfî' ev bajar wekî bajarên Kurdistanê bi êv kirine: Alanî, Elîşter, Behar, Xeftiyan, Derbendî Tacxatûn, Derbendî Zengî, Dibîl, Dînewer, Sultan Avay, Şarezûr, Kengwer, Qirmîsîn, Kirind û Xoşan, Maydeşt, Hersîn û Westam."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Niştecihên kurd li parêzgehên Kurdistanê (1985) === {| class="wikitable sortable" border="center" |- !Parêzgeh !Kurd (% ji niştecihan) <ref>Prof. Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> |- |[[Silêmanî]] |99% |- |[[Hewlêr]] |89% |- |[[Îlam]] |85% |- |[[Kurdistan]] |85% |- |[[Hekarî]] |97% |- |[[Kirmaşan]] |83% |- |[[Luristan]] |78% |- |[[Sêrt]] |88% |- |[[Dihok]] |83% |- |[[Bidlîs]] |92% |- |[[Mêrdîn]] |85% |- |[[Amed|Diyarbekir]] |89% |- |[[Wan]] |93% |- |[[Riha]] |58% |- |[[Kerkûk]] |85% |- |[[Erzîrom]] |27% |- |[[Mûsil]] |45% |- |} == Malbata kurdan == {{Gotara bingehîn|Qewmên Kurdî yên Dîrokî}} {| class="wikitable" |- ! Gel ! Hoz ! Zarava ! Gelhe |- |[[Kurmanc]] |[[Behdînanî]] |[[Kurmancî]] | ± 20.210.872<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=kmr |sernav=kmr }}</ref> |- |[[Soran]] | |[[Soranî]] | 6.750.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/language/ckb/ |sernav=Kurdish, Central &#124; Ethnologue Free |malper=Ethnologue (Free All) }}</ref> |- |[[Dimilî]] |[[Kird]], [[Kirmanc]] |[[Dimilî]], [[Kirdkî]], [[Kirmanckî]] | 2.500.000 û 3.500.000{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} |- |[[Kurdên Başûrê|Başûrî]] |[[Feylî]], [[Sencabî]], [[Kelhûr]], [[Şêxbizin]] |[[Kurdiya jêrîn|Başûrî]] | 3–5 milyon [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=sdh] |- |[[Hewramanî]] |[[Şebekî]] |[[Goranî (kurdî)|Goranî]] | 1.2 milyon {{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} |- |[[Kurdên Anatolyayê]] | |[[Kurdî]], [[Romî]] | |- |[[Kurdên Xorasanê]] | |[[Kurdî]], [[Farisî]] | |} == Galerî == <gallery> Wêne:Mercier. Kurde (Asie). Auguste Wahlen. Moeurs, usages et costumes de tous les peuples du monde. 1843.jpg|Mercier. Kurde (Asie) ji hêla Auguste Wahlen ve, 1843 Wêne:AmadeoPreziosi1816 1882.jpg|Şerrvanên kurd ji hêla [[Amadeo Preziosi]] ve. Wêne:3. Turquie d'Asia - 3. Vilayet de Koniah - 10. Planche.png|Jinên kurd, ermenî û tirk bi cilên xwe yên kevneşopî, 1873. Wêne:Zakho Kurds by Albert Kahn (color-corrected).jpg|Kurdên [[Zaxo]]yê ji hêla [[Albert Kahn]], salên 1910an. Wêne:Kurdish Cavalry in the Caucasus Mountains. The New York Times, January 24, 1915.jpg|Siwariyên kurd ên di geliyê çiyayên Qefqasyayê de (''[[The New York Times]]'', {{d|24|kanûna paşîn|1915}}). Wêne:A Jaf chief, S. Kurdistan.jpg|Serêşîrekî kurd. Wêne:Antoin Sevruguin 1 kurdish woman.jpg|Jineke kurd a ji [[Pîranşar]]ê, [[Îran]], [[Antoin Sevruguin]]. Wêne:Kurdish man on horseback 1974.jpg|Merekî kurd ê li ser hespê, 1974. Wêne:Guard at Citadel - Erbil - Iraq.jpg|Mêrekî kurd ê bi cilên kevneşopî, [[Hewlêr]]. Wêne:Keja Darayî.jpg|Zarokeke kurd a ji [[Mêrdîn]]ê. Wêne:Kurdish kids in traditional clothing.jpg|Zarokên kurd bi cil û bergên kurdan </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Newroz]] * [[Hevexştre]] * [[Medan]] * [[Arşakiyan]] ** [[Pehlewanistan|Pehlewan]] * [[Kardox]] * [[Gutî|Kurtiyan]] * [[Kîrtiyan]] * [[Lolo]]yan * [[Çevengên kurdan ên neteweyî]] * [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan]] * [[Diyaloga kurd-kurd]] == Çavkanî == * {{Werger çavkanî|en|Kurds}} {{Çavkanî|2}} == Bîbliyografî == * [[Sidîq Borekeyî]] (Sefîzade), ''Mêjûyî Wêjeyî Kurdî'', Tebrîz, 1951. * [[Martin van Bruinessen]], ''Agha, Shaikh and State'', London, 1992. * [[Cegerxwîn]], ''Dîroka Kurdistanê'', cild 1, Stockholm, 1985. * [[Prof. Katrak]], ''Zimanê Zerdeşt''. Tehran, 1966. * [[Chris Kutschera]], ''Le mouvement national kurde'', Paris, 1979. * [[Davis McDowall]], ''A Modern History of the Kurds'', London-New York, 1996. * [[Vladimir Minorsky]], ''Kürtler'', Koral Yayınları, Stenbol, 1992. * [[Basil Nikitin]], ''Les Kurdes: Étude sociologique et historique'', Parîs, 1956. (Wergera tirkî: ''Kürtler''. Weşanên Deng, Stenbol 1991). * [[Baba Merdûx Rûhanî]], ''Tarîxê Meşahîrê Kurd'', Tehran, 1952. * [[Elaeddîn Secadî]], ''Mêjûyî Edebî Kurd'', Bexda, 1056. * [[Etem Xemgîn]], ''Dîroka Kurdistanê'', cild 1, Koln, 1992. * [[Muhemmed Emîn Zekî]], ''Dîroka Kurd û Kurdistanê'', Bexda, 1931. * [[Mele Mehmûdê Bazîdî]], [[Adetên kurdan (pirtûk)|'Edetên Kurdan]] == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Kurdish people}} {{Diyasporaya kurdan}} {{Bûyerên komkujiyê û êrîşên ser gelê kurd (sedsalên 20 û 21ê)}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gelê Kurdistanê]] [[Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] [[Kategorî:Kurd| ]] [[Kategorî:Neteweyên Asyayê]] [[Kategorî:Neteweyên îranî]] r7qyej1t4q17wyktz0u3tjcbvwbpzpe 0 685 2031263 1856687 2026-05-25T21:46:16Z Wikihez 39702 /* Sosyoçandî */ 2031263 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Da_Vinci_Vitruve_Luc_Viatour.jpg|thumb|326x326px]] '''Mirovnasî''' yan jî '''antropolojî''' (bi [[yewnanî]]: ἄνθρωπος, ''ánthropos'': mirov; -λογία ''logía'' yan ''logos'': zanist) lêkolîna zanistî ya mirovahiyê ye ku hem di roja îro de û hem jî di paşerojê de tevî mirovên arkaîk tevgerên mirovan, biyolojiya mirovan, çanda mirovan, civaka mirovan û zimannasiyê lêkolîn dike.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.americananthro.org/AdvanceYourCareer/Content.aspx?ItemNumber=2150 |sernav=What is Anthropology? - Advance Your Career |malper=web.archive.org |tarîx=2016-02-16 |roja-gihiştinê=2024-09-06 |roja-arşîvê=2016-10-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161026173505/http://www.americananthro.org/AdvanceYourCareer/Content.aspx?ItemNumber=2150 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku antropolojiya çandî wateya çandî ku di nav de norm û nirxên mirovî heye lêkolîn dike, antropolojiya civakî jî şêwazên tevgera mirovan lêkolîn dike. Têgeha antropolojiya sosyoçandî îro bi gelemperî tê bikar anîn.<ref name=":0" /> Antropolojiya zimannasiyê lêkolîn dike ka ziman çawa bandorê li jiyana civakî dike. Antropolojiya biyolojîk yan jî antropolojiya fizîkî pêşveçûna biyolojîk a mirovan lêkolîn dike.<ref name=":0" /> Arkeolojî ku pir caran wekî "antropolojiya raboriyê" tê binav kirin, bi lêkolîna delîlên laşî ve çalakî û tevgera mirovî lêkolîn dike. Dema ku arkeolojî li Ewropayê bi serê xwe wekî dîsîplînek tê dîtin yan jî di bin dîsîplînên din ên têkildar de wekî dîrok û paleontolojî têne kom kirin, li Amerîkaya Bakur û li Asyayê arkeolojî wekî şaxeke antropolojiyê tê dîtin. == Etîmolojî == === Mirovnasî === Navê ku bi kurdî antropolojiyê rave dike ji formên 2 peyvên hevgirtî yên [[Zimanê kurdî|kurdî]] pêk tên. Nav ji peyvên ''mirov'' û ''nasî'' pêk tên ku bi hevre wateya zanista mirovahiyê rave dikin. === Antropolojî === Navê ''antropolojiyê'' yekem car di çavkaniyeke dîrokî de hatiye piştrastkirin. Bikaranîna nav ya heyî yekem car li Almanyaya Ronesansê di berhemên Magnus Hundt û Otto Casmann de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=lev_H1Ie0zcC&pg=PA19 |sernav=Koroth - Israel Institute of the History of Medicine - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2016-06-10 |roja-gihiştinê=2024-09-06 |roja-arşîvê=2016-06-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160610201217/https://books.google.com/books?id=lev_H1Ie0zcC&pg=PA19 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Antropolojiya wan a neo-latînî ji formên hevgirtî yên peyvên yewnanî ánthrōpos (ἄνθρωπος, "mirov") û lógos (λόγος, "lêkolîn") derketiye. Forma navê ya rengdêrî di berhemên Arîstoteles de derketiye holê. Di destpêka sedsala 18an de nav di [[Zimanê inglîzî|zimanê îngilîzî]] de hatiye bikar anîn. == Beşên antropolojiyê == Antropolojî dîsîplînek gerdûnî ye ku zanistên mirovahî, zanistên civakî û zanistên xwezayî pêk tîne. Antropolojî ji zanistên siruştî, tevî keşfên li ser esîl û pêşketina ''Homo Sapîens'' ku taybetmendiyên fîzîkî yên mirovan, tevgerên mirovan, cudahiyên di nav komên cuda yên mirovan de, çawa paşeroja peresanê ya ''Homo Sapîens'' bandora xwe li ser rêxistin û çanda civakî û zanistên civakî kiriye ku zanistên civakî yên ku di nav de rêxistinkirina têkiliyên civakî û çandî, sazî, nakokiyên civakî û hwd heye kiriye. Antropolojiya destpêkê ji Yewnanistana Klasîk û Farisî derketiye holê ku lêkolîn kiriye û hewl daye ku cihêrengiya çandî ya berçav, mîna Al-Birûnî ya serdema zêrîn a îslamî, fem bike. Bi vî rengî, antropolojî di pêşketina çend mijarên nû (dawiya sedsala 20an) de wekî zanista zanisteyî ku lêkolînên gerdûnî û lêkolînên cihêreng ên etnîkî de navendî bûye. Li gorî Clifford Geertz antropolojî <blockquote>... antropolojî belkî ya dawîn e ji dîsîplînên mezin ên konglomerat ên sedsala nozdehan e ku hê jî bi piranî ji hêla rêxistinî ve li ser piyan e. Demek dirêj piştî ku dîroka xwezayî, felsefeya exlaqî, fîlolojî û aboriya siyasî di şûngirên xwe yên pispor de belav bûn, antropolojî kombûnek berbelav a etnolojî, biyolojiya mirovî, zimannasiya berawirdî û pêşdîrokê maye ku bi giranî ji aliyê berjewendî, lêçûnên kêmbûyî ve li hev hatine girtin û adetên îdarî yên akademiyê û bi wêneyek romantîk a zanyarî ya berfireh maye.</blockquote> Antropolojiya sosyoçandî bi giranî ji teoriyên awanî (strukturalîst, lêkolînên ku ji koka zanistê tê) û postmodern û her weha guheztinek ber bi analîza civakên nûjen ve bi bandor bûye. Di salên 1970 û 1990an de ji kevneşopiyên pozîtîvîst ku bi giranî disiplînê agahdar kiribûn ku veguheztinek epîstemolojîk hebû. Di dema vê veguhertinê de pirsên domdar ên li ser xweza û hilberîna zanînê di antropolojiya çandî û civakî de cihek bingehîn girtine. Berevajî vê yekê arkeolojî û antropolojiya biyolojîk bi piranî pozîtîvîst mane. Ji ber vê cûdahiya epîstemolojiyê di van çend deh salên dawî de çar beşên antropolojiyê ji hevgirtinê bê par mane. === Sosyoçandî === Antropolojiya sosyoçandî beşên sereke yên antropolojiya çandî û antropolojiya civakî li tîne ba hev. Dema ku antropolojiya civakî lêkolîna têkiliyên di navbera kes û koman de ye, antropolojiya çandî lêkolîna berawirdî ya awayên cûrbecûr e ku mirov tê de cîhana li dora xwe fem dikin. Antropolojiya çandî zêdetir bi felsefe, wêje û [[hunerên afirîner|hunerê]] re têkildar e (çawa çanda mirov bandorê li serpêhatiya xwe û komê dike, beşdarî têgihîştinek bêkêmasî ya zanîn, edet û saziyên gel dike) antropolojiya civakî jî zêdetir bi civaknasî û dîrokê ve eleqedar dibe. Bi vê awayê ev alîkariya pêşxistina têgihîştina pêkhateyên civakî, bi gelemperî alikariya kesên din û nifûsên din (wek hindikahî, binekom, muxalif û hwd.) dike. Di navbera wan de cûdahiyek hişk û bilez tune û ev kategorî heya radeyek girîng dişibin hev. Lêkolînêm di antropolojiya sosyoçandî de beşek ji relativîzma çandî, hewldana fêmkirina civakên din e ku li gorî sembol û nirxên xwe yên çandî hewildanên fem kirinê ye. Qebûlkirina çandên din di warê xwe de danasîna di danberheva navçandî de hêsan dike. Ev proje gelek caran di warê etnografiyê de cih digire. Etnografî dikare hem rêbazek û hem jî berhema lêkolîna etnografîk binav bike yan jî monografiya etnografîk binav dike. Wekî metodolojî etnografiya li ser xebata qadî ya demdirêj di nav civatek an ciheke lêkolînek din de ye. Çavdêriya beşdarî (çavdêriya beşdarî rêbazek lêkolînê ye ku tê de lêkolîner ne tenê bi çavdêriyê bi beşdarbûna di çalakiyên wan de jî komekê de lêkolînan dike) yek ji rêbazên bingehîn ên antropolojiya civakî û çandî ye. Etnolojî berhevdana sîstematîk a çandên cihê vedihewîne. Pêvajoya çavdêriya beşdarî dikare bi taybetî ji bo têgihîştina çandek ji nêrînek emîkî re (têgînî û hwd. etîk (exlaqî) yan teknîkî) alîkar be. Xebatên xizm û rêxistina civakî xaleke bingehîn a antropolojiya sosyoçandî ye ku ji ber ku xizmiyatî gerdûneke mirovî ye. Antropolojiya sosyoçandî di heman demê de rêxistina aborî û siyasî, qanûn û çareseriya nakokiyan, şêwazên serfkirin û danûstendinê, çanda maddî, teknolojî, binesazî, têkiliyên zayendî, etnîsîte, zarokî û civakî, dîn, efsane, sembol, nirx, etîket, nêrîna cîhanê, werzîş, muzîk, xwarin, şahî, lîstik, cejn û ziman (ku di antropolojiya zimanî de jî mijara lêkolînê ye) vedigire. == Mirovnasiya civakî (an jî mirovnasiya çandî) == Beşeke ji zanista [[civak]]î ye ko bi metodên xwe yên nîjadnasiyî, nîjadî, [[Zimannasî|zimannasiyî]], civakî û [[psîkolojî]]k lêkolînan li ser [[çand]]ê dike. Di dîroka mirovnasiyê de, mirovnasên hêja û pêşeng [[Franz Boas]], [[Bronislaw Malinowski]], [[Claude Levî-Strauss]], [[Alfred Kroeber]], [[Margaret Mead]], [[Edward Evan Evans-Pritchard]], [[Fredrik Barth]] û yên dîtir in. === Pirsên mirovnasiya civakî === Her wiha pirsên mirovnasiyê yên sereke ev in: # Çand û civakên biyan çima dirûvin hev? # Çand û civakên biyan çima nadirûvin hev? # Çand û civak çawa û çima diguherin? === Lêkolînên mirovnasiyî li ser kurdan n === Di mirovnasiyê de lêkolînên girîng ên ko li ser kurdan çêbûne ev in: * Agha, Shaikh and State (1992) (wergera bi zimanê tirkî ''Ağa, Şeyh ve Devlet'', İletişim Yayınları), [[Martin van Bruinessen]] * Principles of Social Organization in Southern Kurdistan (1953) (''Kürdistan’da Toplumsal Örgütlenmenin İlkeleri'', Avesta Yayınları), [[Fredrik Barth]] * Doğuda Değişim ve Yapısal Sorunlar (1969), Doğan Yayınevi, [[İsmail Beşikçi]] * Kürtlerde Aşiret Ve Akrabalık İlişkileri, İletişim Yayınları, [[Lale Yalçın-Heckmann]] * Rewanduz Kürtleri Toplumsal ve İktisadi Örgütlenme, Aram Yayınları, [[Edmund Leach]] === Binebeşên wê === * [[Mirovnasiya destmalî (derdorî)]] * [[Mirovnasiya perwerdeyî]] * [[Mirovnasiya aborî]] * [[Mirovnasiya hiqûqî]] * [[Mirovnasiya şaristaniyî]] * [[Mirovnasiya derûnî]] * [[Mirovnasiya siyasî]] * [[Mirovnasiya çandinî]] * [[Mirovnasiya zimannasiyî]] == Mirovnasiya biyolojîk (an jî mirovnasiya fizîkî) == Beşeke zanistê ye, ya ku lêkolîna li ser [[peresan]]a [[biyolojî]]k û [[irsîtî]], lihevkirin û guheran, [[şêwezanî|şêwezaniya]] [[prîmat]]an û peresana mirovan û tomarkirina [[fosîl]]an dike. Di sedsala nozdehan de avabûye. Tê pejirandin ku avakerê vê beşê [[Paul Broca]] ye. === Binebeşên wê === * [[Mirovnasiya bijîşkî]] * [[Hestînasî]] (an jî [[osteolojî]]) * [[Paleontolojî]] * [[Prîmatolojî]] == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Anthropology}} {{Cureyên zanistê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Antropolojî| ]] [[Kategorî:Mirov]] [[Kategorî:Zanistên helwestî]] avdwi5trbu71uy5wvlunkv949bnumjv 2031268 2031263 2026-05-25T21:52:30Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031268 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Da_Vinci_Vitruve_Luc_Viatour.jpg|thumb|326x326px]] '''Mirovnasî''' yan jî '''antropolojî''' (bi [[yewnanî]]: ἄνθρωπος, ''ánthropos'': mirov; -λογία ''logía'' yan ''logos'': zanist) lêkolîna zanistî ya mirovahiyê ye ku hem di roja îro de û hem jî di paşerojê de tevî mirovên arkaîk tevgerên mirovan, biyolojiya mirovan, çanda mirovan, civaka mirovan û zimannasiyê lêkolîn dike.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.americananthro.org/AdvanceYourCareer/Content.aspx?ItemNumber=2150 |sernav=What is Anthropology? - Advance Your Career |malper=web.archive.org |tarîx=2016-02-16 |roja-gihiştinê=2024-09-06 |roja-arşîvê=2016-10-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161026173505/http://www.americananthro.org/AdvanceYourCareer/Content.aspx?ItemNumber=2150 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku antropolojiya çandî wateya çandî ku di nav de norm û nirxên mirovî heye lêkolîn dike, antropolojiya civakî jî şêwazên tevgera mirovan lêkolîn dike. Têgeha antropolojiya sosyoçandî îro bi gelemperî tê bikar anîn.<ref name=":0" /> Antropolojiya zimannasiyê lêkolîn dike ka ziman çawa bandorê li jiyana civakî dike. Antropolojiya biyolojîk yan jî antropolojiya fizîkî pêşveçûna biyolojîk a mirovan lêkolîn dike.<ref name=":0" /> Arkeolojî ku pir caran wekî "antropolojiya raboriyê" tê binav kirin, bi lêkolîna delîlên laşî ve çalakî û tevgera mirovî lêkolîn dike. Dema ku arkeolojî li Ewropayê bi serê xwe wekî dîsîplînek tê dîtin yan jî di bin dîsîplînên din ên têkildar de wekî dîrok û paleontolojî têne kom kirin, li Amerîkaya Bakur û li Asyayê arkeolojî wekî şaxeke antropolojiyê tê dîtin. == Etîmolojî == === Mirovnasî === Navê ku bi kurdî antropolojiyê rave dike ji formên 2 peyvên hevgirtî yên [[Zimanê kurdî|kurdî]] pêk tên. Nav ji peyvên ''mirov'' û ''nasî'' pêk tên ku bi hevre wateya zanista mirovahiyê rave dikin. === Antropolojî === Navê ''antropolojiyê'' yekem car di çavkaniyeke dîrokî de hatiye piştrastkirin. Bikaranîna nav ya heyî yekem car li Almanyaya Ronesansê di berhemên Magnus Hundt û Otto Casmann de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=lev_H1Ie0zcC&pg=PA19 |sernav=Koroth - Israel Institute of the History of Medicine - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2016-06-10 |roja-gihiştinê=2024-09-06 |roja-arşîvê=2016-06-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160610201217/https://books.google.com/books?id=lev_H1Ie0zcC&pg=PA19 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Antropolojiya wan a neo-latînî ji formên hevgirtî yên peyvên yewnanî ánthrōpos (ἄνθρωπος, "mirov") û lógos (λόγος, "lêkolîn") derketiye. Forma navê ya rengdêrî di berhemên Arîstoteles de derketiye holê. Di destpêka sedsala 18an de nav di [[Zimanê inglîzî|zimanê îngilîzî]] de hatiye bikar anîn. == Beşên antropolojiyê == Antropolojî dîsîplînek gerdûnî ye ku zanistên mirovahî, zanistên civakî û zanistên xwezayî pêk tîne. Antropolojî ji zanistên siruştî, tevî keşfên li ser esîl û pêşketina ''Homo Sapîens'' ku taybetmendiyên fîzîkî yên mirovan, tevgerên mirovan, cudahiyên di nav komên cuda yên mirovan de, çawa paşeroja peresanê ya ''Homo Sapîens'' bandora xwe li ser rêxistin û çanda civakî û zanistên civakî kiriye ku zanistên civakî yên ku di nav de rêxistinkirina têkiliyên civakî û çandî, sazî, nakokiyên civakî û hwd heye kiriye. Antropolojiya destpêkê ji Yewnanistana Klasîk û Farisî derketiye holê ku lêkolîn kiriye û hewl daye ku cihêrengiya çandî ya berçav, mîna Al-Birûnî ya serdema zêrîn a îslamî, fem bike. Bi vî rengî, antropolojî di pêşketina çend mijarên nû (dawiya sedsala 20an) de wekî zanista zanisteyî ku lêkolînên gerdûnî û lêkolînên cihêreng ên etnîkî de navendî bûye. Li gorî Clifford Geertz antropolojî <blockquote>... antropolojî belkî ya dawîn e ji dîsîplînên mezin ên konglomerat ên sedsala nozdehan e ku hê jî bi piranî ji hêla rêxistinî ve li ser piyan e. Demek dirêj piştî ku dîroka xwezayî, felsefeya exlaqî, fîlolojî û aboriya siyasî di şûngirên xwe yên pispor de belav bûn, antropolojî kombûnek berbelav a etnolojî, biyolojiya mirovî, zimannasiya berawirdî û pêşdîrokê maye ku bi giranî ji aliyê berjewendî, lêçûnên kêmbûyî ve li hev hatine girtin û adetên îdarî yên akademiyê û bi wêneyek romantîk a zanyarî ya berfireh maye.</blockquote> Antropolojiya sosyoçandî bi giranî ji teoriyên awanî (strukturalîst, lêkolînên ku ji koka zanistê tê) û postmodern û her weha guheztinek ber bi analîza civakên nûjen ve bi bandor bûye. Di salên 1970 û 1990an de ji kevneşopiyên pozîtîvîst ku bi giranî disiplînê agahdar kiribûn ku veguheztinek epîstemolojîk hebû. Di dema vê veguhertinê de pirsên domdar ên li ser xweza û hilberîna zanînê di antropolojiya çandî û civakî de cihek bingehîn girtine. Berevajî vê yekê arkeolojî û antropolojiya biyolojîk bi piranî pozîtîvîst mane. Ji ber vê cûdahiya epîstemolojiyê di van çend deh salên dawî de çar beşên antropolojiyê ji hevgirtinê bê par mane. === Sosyoçandî === Antropolojiya sosyoçandî beşên sereke yên antropolojiya çandî û antropolojiya civakî li tîne ba hev. Dema ku antropolojiya civakî lêkolîna têkiliyên di navbera kes û koman de ye, antropolojiya çandî lêkolîna berawirdî ya awayên cûrbecûr e ku mirov tê de cîhana li dora xwe fem dikin. Antropolojiya çandî zêdetir bi felsefe, wêje û [[hunerên afirîner|hunerê]] re têkildar e (çawa çanda mirov bandorê li serpêhatiya xwe û komê dike, beşdarî têgihîştinek bêkêmasî ya zanîn, edet û saziyên gel dike) antropolojiya civakî jî zêdetir bi civaknasî û dîrokê ve eleqedar dibe. Bi vê awayê ev alîkariya pêşxistina têgihîştina pêkhateyên civakî, bi gelemperî alikariya kesên din û nifûsên din (wek hindikahî, binekom, muxalif û hwd.) dike. Di navbera wan de cûdahiyek hişk û bilez tune û ev kategorî heya radeyek girîng dişibin hev. Lêkolînêm di antropolojiya sosyoçandî de beşek ji relativîzma çandî, hewldana fêmkirina civakên din e ku li gorî sembol û nirxên xwe yên çandî hewildanên fem kirinê ye. Qebûlkirina çandên din di warê xwe de danasîna di danberheva navçandî de hêsan dike. Ev proje gelek caran di warê etnografiyê de cih digire. Etnografî dikare hem rêbazek û hem jî berhema lêkolîna etnografîk binav bike yan jî monografiya etnografîk binav dike. Wekî metodolojî etnografiya li ser xebata qadî ya demdirêj di nav civatek an ciheke lêkolînek din de ye. Çavdêriya beşdarî (çavdêriya beşdarî rêbazek lêkolînê ye ku tê de lêkolîner ne tenê bi çavdêriyê bi beşdarbûna di çalakiyên wan de jî komekê de lêkolînan dike) yek ji rêbazên bingehîn ên antropolojiya civakî û çandî ye. Etnolojî berhevdana sîstematîk a çandên cihê vedihewîne. Pêvajoya çavdêriya beşdarî dikare bi taybetî ji bo têgihîştina çandek ji nêrînek emîkî re (têgînî û hwd. etîk (exlaqî) yan teknîkî) alîkar be. Xebatên xizm û rêxistina civakî xaleke bingehîn a antropolojiya sosyoçandî ye ku ji ber ku xizmiyatî gerdûneke mirovî ye. Antropolojiya sosyoçandî di heman demê de rêxistina aborî û siyasî, qanûn û çareseriya nakokiyan, şêwazên serfkirin û danûstendinê, çanda maddî, teknolojî, binesazî, têkiliyên zayendî, etnîsîte, zarokî û civakî, dîn, efsane, sembol, nirx, etîket, nêrîna cîhanê, werzîş, muzîk, xwarin, şahî, lîstik, cejn û ziman (ku di antropolojiya zimanî de jî mijara lêkolînê ye) vedigire. == Mirovnasiya civakî (an jî mirovnasiya çandî) == Beşeke ji zanista [[civak]]î ye ko bi metodên xwe yên nîjadnasiyî, nîjadî, [[Zimannasî|zimannasiyî]], civakî û [[psîkolojî]]k lêkolînan li ser [[çand]]ê dike. Di dîroka mirovnasiyê de, mirovnasên hêja û pêşeng [[Franz Boas]], [[Bronislaw Malinowski]], [[Claude Levî-Strauss]], [[Alfred Kroeber]], [[Margaret Mead]], [[Edward Evan Evans-Pritchard]], [[Fredrik Barth]] û yên dîtir in. === Pirsên mirovnasiya civakî === Her wiha pirsên mirovnasiyê yên sereke ev in: # Çand û civakên biyan çima dirûvin hev? # Çand û civakên biyan çima nadirûvin hev? # Çand û civak çawa û çima diguherin? === Lêkolînên mirovnasiyî li ser kurdan n === Di mirovnasiyê de lêkolînên girîng ên ko li ser kurdan çêbûne ev in: * Agha, Shaikh and State (1992) (wergera bi zimanê tirkî ''Ağa, Şeyh ve Devlet'', İletişim Yayınları), [[Martin van Bruinessen]] * Principles of Social Organization in Southern Kurdistan (1953) (''Kürdistan’da Toplumsal Örgütlenmenin İlkeleri'', Avesta Yayınları), [[Fredrik Barth]] * Doğuda Değişim ve Yapısal Sorunlar (1969), Doğan Yayınevi, [[İsmail Beşikçi]] * Kürtlerde Aşiret Ve Akrabalık İlişkileri, İletişim Yayınları, [[Lale Yalçın-Heckmann]] * Rewanduz Kürtleri Toplumsal ve İktisadi Örgütlenme, Aram Yayınları, [[Edmund Leach]] === Binebeşên wê === * [[Mirovnasiya destmalî (derdorî)]] * [[Mirovnasiya perwerdeyî]] * [[Mirovnasiya aborî]] * [[Mirovnasiya hiqûqî]] * [[Mirovnasiya şaristaniyî]] * [[Mirovnasiya derûnî]] * [[Mirovnasiya siyasî]] * [[Mirovnasiya çandinî]] * [[Mirovnasiya zimannasiyî]] == Mirovnasiya biyolojîk (an jî mirovnasiya fizîkî) == Beşeke zanistê ye, ya ku lêkolîna li ser [[peresan]]a [[biyolojî]]k û [[irsîtî]], lihevkirin û guheran, [[şêwezanî|şêwezaniya]] [[prîmat]]an û peresana mirovan û tomarkirina [[fosîl]]an dike. Di sedsala nozdehan de avabûye. Tê pejirandin ku avakerê vê beşê [[Paul Broca]] ye. === Binebeşên wê === * [[Mirovnasiya bijîşkî]] * [[Hestînasî]] (an jî [[osteolojî]]) * [[Paleontolojî]] * [[Prîmatolojî]] == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Anthropology}} {{Cureyên zanistê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Antropolojî| ]] [[Kategorî:Binebeşên biyolojiyê]] [[Kategorî:Mirov]] [[Kategorî:Zanistên helwestî]] 7o6q5khbeyict5d0nttkamdvasu430p 0 773 2030982 2030981 2026-05-25T12:00:57Z Penaber49 39672 /* Nav */ 2030982 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. <i>The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt</i>. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] deh10z8rr26k3nyyk5o0mhce2m3ggtd 2030983 2030982 2026-05-25T12:01:29Z Penaber49 39672 2030983 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. <i>The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt</i>. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name=":1" /> == Kok == == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] j4015y11ywc92b8q7ai9kshx1548wpq 2030984 2030983 2026-05-25T12:06:03Z Penaber49 39672 2030984 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. <i>The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt</i>. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name=":1" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî Rojhilata Navîn ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] d49zuh53wa58k3ns5qybwwwdfe2p74s 2030985 2030984 2026-05-25T12:06:46Z Penaber49 39672 2030985 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. <i>The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt</i>. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name=":1" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî Rojhilata Navîn ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] i190u0wd5eczd00pz6nfcprngzlefsu 2030986 2030985 2026-05-25T12:11:18Z Penaber49 39672 2030986 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. <i>The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt</i>. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name=":1" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî Rojhilata Navîn ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne. Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji Çola Kesk koçê Rojhilata Navîn bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li Rojhilata Navîn bûn. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] pyevis7mj0him481j3lkp350g1mhiej 2030987 2030986 2026-05-25T12:13:29Z Penaber49 39672 2030987 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. <i>The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt</i>. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name=":1" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî Rojavayê Asyayê ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne. Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji Çola Kesk koçê Rojhilata Navîn bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li Rojhilata Navîn bûn. Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] lh9g95473b35d067ajsvpgetj6do0a6 2030988 2030987 2026-05-25T12:20:07Z Penaber49 39672 2030988 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. <i>The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt</i>. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name=":1" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî Rojavayê Asyayê ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne. Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji Çola Kesk koçê Rojhilata Navîn bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li Rojhilata Navîn bûn. Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê. Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis et al. 2016 piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kiriye. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] b7ds2uj10skwhipmhnbe0kl40gz6pmf 2030989 2030988 2026-05-25T12:22:35Z Penaber49 39672 2030989 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. <i>The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt</i>. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name=":1" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî Rojavayê Asyayê ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne. Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji Çola Kesk koçê Rojhilata Navîn bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li Rojhilata Navîn bûn. Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê. Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] kqb923hkejfgyggm4yzyxfree60dxwg 2030990 2030989 2026-05-25T12:27:14Z Penaber49 39672 2030990 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. <i>The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt</i>. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name=":1" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî Rojavayê Asyayê ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne. Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji Çola Kesk koçê Rojhilata Navîn bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li Rojhilata Navîn bûn. Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê. Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine. Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi hûrî û ûrartuyan ve girê bidin jî, heya roja îro ev yek bi gelemperî nehatiye qebûlkirin. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] mw3zo3wt6jesbar1sm555o42qllf3zs 2030991 2030990 2026-05-25T12:29:41Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2030991 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. <i>The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt</i>. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name=":1" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî Rojavayê Asyayê ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji Çola Kesk koçê Rojhilata Navîn bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li Rojhilata Navîn bûn. Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê. Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine. Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi hûrî û ûrartuyan ve girê bidin jî, heya roja îro ev yek bi gelemperî nehatiye qebûlkirin. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] i2ndnu3iqhk8xymal4ogr4qdlfess94 2030993 2030991 2026-05-25T12:32:12Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Xeletiyên HTMLê rast kir, Navên ref-an rast kir.) 2030993 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî Rojavayê Asyayê ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji Çola Kesk koçê Rojhilata Navîn bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li Rojhilata Navîn bûn. Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê. Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine. Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi hûrî û ûrartuyan ve girê bidin jî, heya roja îro ev yek bi gelemperî nehatiye qebûlkirin. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] aa6gxkxbzu2jugr8erhjdtntywv9wqu 2030994 2030993 2026-05-25T12:34:02Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2030994 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojhilata Navîn]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]] bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name=":2" /> Her wiha analîza kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û Afrîkaya Bakur ê kevnar de têkiliyek heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi hûrî û ûrartuyan ve girê bidin jî, heya roja îro ev yek bi gelemperî nehatiye qebûlkirin. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] pbzkh2m593d1lnmyhn6ijen8nyg2atf 2030995 2030994 2026-05-25T12:36:07Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2030995 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojhilata Navîn]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]] bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name=":2" /> Her wiha analîza kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û Afrîkaya Bakur ê kevnar de têkiliyek heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi hûrî û ûrartuyan ve girê bidin jî, heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] jdyu602w6u1zx0g8xp5faa8dazdgwbs 2030996 2030995 2026-05-25T12:39:10Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2030996 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojhilata Navîn]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]] bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name=":2" /> Her wiha analîza kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û Afrîkaya Bakur ê kevnar de têkiliyek heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[Ûrartû|ûrartûyan]] ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke bi gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] q6vx1kxvr16wds4e2ds9iqasgd4k16w 2030998 2030996 2026-05-25T12:42:31Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2030998 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojhilata Navîn]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]] bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name=":2" /> Her wiha analîza kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û Afrîkaya Bakur ê kevnar de têkiliyek heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[Ûrartû|ûrartûyan]] ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] p5rg1vg22n25y5yzqa95xmtuksxxcq6 2031000 2030998 2026-05-25T12:47:06Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2031000 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name=":2" /> Her wiha analîza kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û Afrîkaya Bakur ê kevnar de têkiliyek heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[Ûrartû|ûrartûyan]] ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 55flapgw39u54bam7be9k3aext70177 2031001 2031000 2026-05-25T12:49:54Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2031001 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name=":2" /> Her wiha [[analîzên kranîometrîk]] nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[Ûrartû|ûrartûyan]] ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] c5i12w3uvfel3fpfg2a6q1iye5er6d3 2031002 2031001 2026-05-25T12:50:25Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2031002 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name=":2" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[Ûrartû|ûrartûyan]] ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 722dajroj3ttenavqnk1e7d8b2jc7i5 2031005 2031002 2026-05-25T12:53:21Z Penaber49 39672 /* */ 2031005 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name=":2" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[Ûrartû|ûrartûyan]] ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 8xtrf73o1jkjocubp3odfhg36hthj74 2031025 2031005 2026-05-25T13:32:19Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, Navên ref-an rast kir.) 2031025 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] ajyzg3hmudnxi8nzig94rhgvlyxap0z 2031035 2031025 2026-05-25T14:00:27Z Penaber49 39672 2031035 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Li ser bingeha behskirina Dîlmûnê ku wekê "bajarê sereke yê welatê sumeran" di evsane û wêjeya sumerî de derbas bûye, zanyarên din pêşniyar kirine ku koka sumeriyan ji Dîlmûnê derketine ku hatiye texmînkirin ku ev girava Behrêyn a li Kendava Farsê ye. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 1ock19whflopg457a9lfw8vq1ikb2xd 2031038 2031035 2026-05-25T14:02:02Z Penaber49 39672 2031038 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Li ser bingeha behskirina Dîlmûnê ku wekê "bajarê sereke yê welatê sumeran" di evsane û wêjeya sumerî de derbas bûye, zanyarên din pêşniyar kirine ku koka sumeriyan ji Dîlmûnê derketine ku hatiye texmînkirin ku ev girava Behrêyn a li Kendava Farsê ye. Di mîtolojiya sumerî de Dîlmûn wekê mala xwedawend Enkî jî derbas bûye. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] o9vevhh0y0n0rir1w1wfzt1ae5vjova 2031044 2031038 2026-05-25T14:07:42Z Penaber49 39672 2031044 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Li ser bingeha behskirina Dîlmûnê ku wekê "bajarê sereke yê welatê sumeran" di evsane û wêjeya sumerî de derbas bûye, zanyarên din pêşniyar kirine ku koka sumeriyan ji Dîlmûnê derketine ku hatiye texmînkirin ku ev girava Behrêyn a li Kendava Farsê ye. Di mîtolojiya sumerî de Dîlmûn wekê mala xwedawend Enkî jî derbas bûye. Heya roja îro Dîlmûn wekê welatê bav û kalên sumeriyan nehatiye îspatkirin lêbelê arkeologan delîlên şaristaniyê an jî hebûna dîskên gilover ên ku bi şêwaza Mezopotamyayê bûn li Behreynê dîtine. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 0k80m825y7wyf8by3nv4e4v4soxthjq 2031105 2031044 2026-05-25T15:27:28Z Penaber49 39672 2031105 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Li ser bingeha behskirina Dîlmûnê ku wekê "bajarê sereke yê welatê sumeran" di evsane û wêjeya sumerî de derbas bûye, zanyarên din pêşniyar kirine ku koka sumeriyan ji Dîlmûnê derketine ku hatiye texmînkirin ku ev girava Behrêyn a li Kendava Farsê ye. Di mîtolojiya sumerî de Dîlmûn wekê mala xwedawend Enkî jî derbas bûye. Heya roja îro Dîlmûn wekê welatê bav û kalên sumeriyan nehatiye îspatkirin lêbelê arkeologan delîlên şaristaniyê an jî hebûna dîskên gilover ên ku bi şêwaza Mezopotamyayê bûn li Behreynê dîtine. Ji bo gelekî pêşdîrokî ku berş sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubaidî" hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketiye holê. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] lw81x1nvqu2ivz5uszbqiiarg7h76qg 2031107 2031105 2026-05-25T15:29:02Z Penaber49 39672 2031107 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Li ser bingeha behskirina Dîlmûnê ku wekê "bajarê sereke yê welatê sumeran" di evsane û wêjeya sumerî de derbas bûye, zanyarên din pêşniyar kirine ku koka sumeriyan ji Dîlmûnê derketine ku hatiye texmînkirin ku ev girava Behrêyn a li Kendava Farsê ye. Di mîtolojiya sumerî de Dîlmûn wekê mala xwedawend Enkî jî derbas bûye. Heya roja îro Dîlmûn wekê welatê bav û kalên sumeriyan nehatiye îspatkirin lêbelê arkeologan delîlên şaristaniyê an jî hebûna dîskên gilover ên ku bi şêwaza Mezopotamyayê bûn li Behreynê dîtine. Ji bo gelekî pêşdîrokî ku berş sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubaidî" hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketiye holê. Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubaydiyan nekiribin jî, zanyarên îro wekî ubeyd yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn dikin. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 0lg8ss5nylgsl3nqlcly6yjfhpyfosv 2031110 2031107 2026-05-25T15:34:41Z Penaber49 39672 2031110 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Li ser bingeha behskirina Dîlmûnê ku wekê "bajarê sereke yê welatê sumeran" di evsane û wêjeya sumerî de derbas bûye, zanyarên din pêşniyar kirine ku koka sumeriyan ji Dîlmûnê derketine ku hatiye texmînkirin ku ev girava Behrêyn a li Kendava Farsê ye. Di mîtolojiya sumerî de Dîlmûn wekê mala xwedawend Enkî jî derbas bûye. Heya roja îro Dîlmûn wekê welatê bav û kalên sumeriyan nehatiye îspatkirin lêbelê arkeologan delîlên şaristaniyê an jî hebûna dîskên gilover ên ku bi şêwaza Mezopotamyayê bûn li Behreynê dîtine. Ji bo gelekî pêşdîrokî ku berş sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubaidî" hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketiye holê. Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubaydiyan nekiribin jî, zanyarên îro wekî ubeyd yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn dikin. Ubeydan şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] m567u4xiaz2gqsms3twvrsztr6pvt6u 2031117 2031110 2026-05-25T15:38:54Z Penaber49 39672 2031117 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubaidî" hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketiye holê. Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubaydiyan nekiribin jî, zanyarên îro wekî ubeyd yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn dikin. Ubeydan şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] e9bsvadlb0bs2nxvn53ib96ygbizh0h 2031118 2031117 2026-05-25T15:39:20Z Penaber49 39672 2031118 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubaidî" hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketiye holê. Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubaydiyan nekiribin jî, zanyarên îro wekî ubeyd yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn dikin. Ubeydan şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 6t2257rl7yskm4oxne9j068nere51ow 2031127 2031118 2026-05-25T16:19:53Z Penaber49 39672 2031127 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyidî" hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê. Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeyidiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeyidan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] h31qjnvtjm7q8wft16ma1sp5eyhtfjn 2031128 2031127 2026-05-25T16:22:57Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2031128 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyidî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeyidiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeyidan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] df9ukpv6it3wbe4dhbos6l41sxph9c2 2031130 2031128 2026-05-25T16:36:18Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2031130 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyidî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeyidiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeyidiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] leahh0366ibm2s78cdi6ykvnlo77u4e 2031132 2031130 2026-05-25T16:43:38Z Penaber49 39672 2031132 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyidî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke pêş hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne) hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeyidiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeyidiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] c0gs4tbua43hvey2m9tf9oqfukji1q3 2031134 2031132 2026-05-25T16:47:34Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2031134 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyidî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeyidiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeyidiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 4w9ze521sf0r5ddqjk48726yg683u9e 2031135 2031134 2026-05-25T17:00:44Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2031135 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|Padîşahê sumerî ya Urê, dibe ku Ur-Pabilsag re, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyidî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeyidiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeyidiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] k9zpontcebsmehmspelg7zdxaleebg2 2031136 2031135 2026-05-25T17:01:08Z Penaber49 39672 2031136 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê, dibe ku Ur-Pabilsag re, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyidî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeyidiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeyidiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 72ptl7bbo8oelrbo0rl42o7o8gsxqrn 2031138 2031136 2026-05-25T17:13:56Z Penaber49 39672 /* */ 2031138 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê, dibe ku Ur-Pabilsag re, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an di piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyidî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeyidiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeyidiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 86k3o7h9i8reb0oh56pekve3k2nmhg0 2031139 2031138 2026-05-25T17:17:05Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2031139 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê, dibe ku Ur-Pabilsag re, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyidî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeyidiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeyidiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] l8rga56u93pz13l0wdcs4c31c0qkfjz 2031140 2031139 2026-05-25T17:17:51Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2031140 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê, dibe ku Ur-Pabilsag re, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] shdxrpp4z0jig38hzzwr625omcvxg1f 2031142 2031140 2026-05-25T17:19:22Z Penaber49 39672 /* */ 2031142 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê, dibe ku Ur-Pabilsag re, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] mt52qclkr03x3kzcra5o9ywc7tqxwbp 2031148 2031142 2026-05-25T17:32:20Z Penaber49 39672 2031148 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê, dibe ku Ur-Pabilsag re, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku nêzîkê sala 5000ê berê zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di navbera çemên [[Dicle]] û [[Ferat]]ê de dîroka sumeriyan dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema Xanedaniya Pêşîn a III, nêzîkî sedsala 23ê a berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku vê yekê rê daye arkeologan ku tomar û nivîsên hemdem bi hêsanî bixwînin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 25c45eazkhzw6a065c6gob2tok7duju 2031150 2031148 2026-05-25T17:34:18Z Penaber49 39672 /* Dîrok */ 2031150 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê, dibe ku Ur-Pabilsag re, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku nêzîkê sala 5000ê berê zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di navbera çemên [[Dicle]] û [[Ferat]]ê de dîroka sumeriyan dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 18zca0ijqbm5rmbwns7s4k40m36x83f 2031159 2031150 2026-05-25T17:40:59Z Penaber49 39672 2031159 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê, dibe ku Ur-Pabilsag re, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku nêzîkê sala 5000ê berê zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di navbera çemên [[Dicle]] û [[Ferat]]ê de dîroka sumeriyan dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 8sym82tb6jw0w6trbofmrrat61kxhd8 2031161 2031159 2026-05-25T17:45:24Z Penaber49 39672 2031161 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê, dibe ku Ur-Pabilsag re, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku nêzîkê sala 5000ê berê zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di navbera çemên [[Dicle]] û [[Ferat]]ê de dîroka sumeriyan dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî bûye, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bû yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] glb4jno7a75mbkpqou93d8ty9n11s0e 2031163 2031161 2026-05-25T17:48:58Z Penaber49 39672 2031163 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê, dibe ku Ur-Pabilsag re, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dicle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî bûye, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bû yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] gb8t31rz3ds9mjyofipwz31ae2i71zj 2031164 2031163 2026-05-25T17:50:41Z Penaber49 39672 2031164 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê, dibe ku Ur-Pabilsag re, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dicle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bû yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] mqjviliw9mgomv1aqtoxvukwfbgkkcy 2031168 2031164 2026-05-25T17:54:28Z Penaber49 39672 2031168 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dicle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bû yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 3p2rwvejf1nx0u4m6m8uq1o322bpawt 2031175 2031168 2026-05-25T18:02:17Z Penaber49 39672 /* Dîrok */ 2031175 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dicle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bû yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] s7cd58egpmdkna7n9q3c8y8i4ryhx1q 2031178 2031175 2026-05-25T18:05:35Z Penaber49 39672 2031178 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dicle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bû yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] hewwlyx4hlgrixd8wvrq2xpa2f3imf8 2031186 2031178 2026-05-25T18:10:41Z Penaber49 39672 /* Dîrok */ 2031186 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dicle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bû yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Uruk XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] ggrz5esqlfo1xirm0kgdd3v4ar1bm1t 2031191 2031186 2026-05-25T18:12:55Z Penaber49 39672 /* Dîrok */ 2031191 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dicle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bû yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] jfg6yps9hiwpewhljrlti435ri5qlxw 2031193 2031191 2026-05-25T18:14:47Z Penaber49 39672 2031193 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bû yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 7xdiq3brazmfez75oq9dtpmqepd1o1p 2031233 2031193 2026-05-25T19:34:44Z Penaber49 39672 /* */ 2031233 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bû yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 1x7co51bg6s5shya7p8tjr8jb2vjr1z 2031242 2031233 2026-05-25T20:47:39Z Penaber49 39672 /* Dîrok */ 2031242 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bû yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronzê ya destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa Uruk III): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] r59lj8ofpc91lcaur8ndifb3mxmpu95 2031243 2031242 2026-05-25T20:51:46Z Penaber49 39672 2031243 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bû yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronzê ya destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Serdema xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] tpy4fd1n1aibxj2tum1xycd2tnep8hy 2031244 2031243 2026-05-25T20:56:50Z Penaber49 39672 2031244 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bû yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronzê ya destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Serdema xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Serdema xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Serdema xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Serdema xanedaniya destpêkê IIIa: == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] hgg7g9gatk8ber0tv408fdkl06jtj5o 2031247 2031244 2026-05-25T21:00:45Z Penaber49 39672 2031247 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bû yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronzê ya destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] gp1cl1ly18fkys88d23yghqxjyo8sem 2031248 2031247 2026-05-25T21:09:20Z Penaber49 39672 2031248 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bû yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] pbc3eq8umul5rdrw5d2ch3j7of1cluy 2031249 2031248 2026-05-25T21:10:08Z Penaber49 39672 2031249 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] jv5i1le9ks2ptg5nlf3hqax463x1haf 2031250 2031249 2026-05-25T21:16:21Z Penaber49 39672 2031250 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 019ia6irozohfusp31993yrore5haym 2031252 2031250 2026-05-25T21:22:18Z Penaber49 39672 2031252 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] dc2fo0zpp7qqlf114en2kyvv10ysdml 2031256 2031252 2026-05-25T21:27:18Z Penaber49 39672 2031256 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 3pbs9v451ln7zn3h24m88hzigote9e7 2031257 2031256 2026-05-25T21:31:20Z Penaber49 39672 /* Dîrok */ 2031257 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 7rejgg4tjbksckeu1eip5mwbwadnub1 2031260 2031257 2026-05-25T21:40:34Z Penaber49 39672 /* Dîrok */ 2031260 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 84r1nwobnqf4jmh8wtjmocuhatry62h 2031261 2031260 2026-05-25T21:42:43Z Penaber49 39672 /* Dîrok */ 2031261 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] dj8cfq7kwh8ti6d7rntzb8tcjnwc3uq 2031264 2031261 2026-05-25T21:46:23Z Penaber49 39672 /* Serdema Ubeyd */ 2031264 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === Di serdema Ubeyd bi şêwazek cihêreng a seramîkên boyaxkirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û Kendava Farsê belav bûye. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] cslwluyrir2khg84mne8n1jm3dp1fqg 2031265 2031264 2026-05-25T21:46:50Z Penaber49 39672 /* Serdema Ubeyd */ 2031265 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === Di serdema Ubeyd bi şêwazek cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û Kendava Farsê belav bûye. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] qxklpyrr3gb9dpjov7vv93eije248q9 2031267 2031265 2026-05-25T21:52:06Z Penaber49 39672 2031267 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û Kendava Farsê belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li Tell el-'Oueili hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berî serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir hebin ku heya roja îro nehatine dîtin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 72gxtgf7ypu1th5tbxmkbhjr6qwlmjh 2031270 2031267 2026-05-25T22:02:10Z Penaber49 39672 2031270 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û Kendava Farsê belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li Tell el-'Oueili hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji çanda Samarran a ji bakurê Mezopotamyayê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ji Înanna ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, ji aliyê Enkî ve ku xwedawendê aqil û xwedawendê sereke yê Erîdû bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 7emr980f42y1lebjacyckfdr6seoktm 2031273 2031270 2026-05-25T22:09:33Z Penaber49 39672 /* Serdema Ubeyd */ 2031273 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û Kendava Farsê belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li Tell el-'Oueili hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji çanda Samarran a ji bakurê Mezopotamyayê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji Enkî ku xwedawendê aqil û xwedawendê sereke yê Erîdûyê bû derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 73101arfi42anm6xxep1mity9wzrras 2031275 2031273 2026-05-25T22:10:36Z Penaber49 39672 2031275 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û Kendava Farsê belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li Tell el-'Oueili hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji çanda Samarran a ji bakurê Mezopotamyayê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji Enkî (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] lh7tdh6m2cbvtcf00o9aauobzdohz6j 2031276 2031275 2026-05-25T22:11:52Z Penaber49 39672 2031276 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û Kendava Farsê belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li Tell el-'Oueili hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji çanda Samarran a ji bakurê Mezopotamyayê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji Enkî (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide. === Serdema Urukê === == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 44h1rp8bnmbs6m0khw4bg8novw232ky 2031366 2031276 2026-05-26T08:00:23Z Penaber49 39672 2031366 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û Kendava Farsê belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li Tell el-'Oueili hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji çanda Samarran a ji bakurê Mezopotamyayê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji Enkî (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide. === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] jqqfcifwrxkwc59tlhh0ulvvvi4e7ap 2031367 2031366 2026-05-26T08:04:29Z Penaber49 39672 2031367 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û Kendava Farsê belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li Tell el-'Oueili hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji çanda Samarran a ji bakurê Mezopotamyayê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji Enkî (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide. === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] f0funtvw1tl9inbdjvgdatltk7cdvwl 2031368 2031367 2026-05-26T08:10:04Z Penaber49 39672 /* Serdema Urukê */ 2031368 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û Kendava Farsê belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li Tell el-'Oueili hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji çanda Samarran a ji bakurê Mezopotamyayê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji Enkî (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide. === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e. Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] h8ofri2p3mr1jp3tjxbqbu3lqifj7on 2031370 2031368 2026-05-26T08:15:02Z Penaber49 39672 2031370 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û Kendava Farsê belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li Tell el-'Oueili hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji çanda Samarran a ji bakurê Mezopotamyayê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji Enkî (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide. === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e. Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] li54yrq3laknk9ndvyc14qqw5lwcsdx 2031371 2031370 2026-05-26T08:17:36Z Penaber49 39672 2031371 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û Kendava Farsê belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li Tell el-'Oueili hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji çanda Samarran a ji bakurê Mezopotamyayê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji Enkî (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide. === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e. Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] g1evdmzceoxlw7x2hm9xlni0bzduu6f 2031372 2031371 2026-05-26T08:20:10Z Penaber49 39672 2031372 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û Kendava Farsê belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li Tell el-'Oueili hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji çanda Samarran a ji bakurê Mezopotamyayê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji Enkî (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide. === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e. Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin. Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] imcitcb7xjhn25jse7kua8wnu3lqil1 2031374 2031372 2026-05-26T08:21:43Z Penaber49 39672 2031374 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û Kendava Farsê belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li Tell el-'Oueili hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji çanda Samarran a ji bakurê Mezopotamyayê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji Enkî (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide. === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e. Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin. Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] dtkg5he00e1vbhw4idkq2puln4gotxs 2031375 2031374 2026-05-26T08:26:55Z Penaber49 39672 2031375 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û Kendava Farsê belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li Tell el-'Oueili hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji çanda Samarran a ji bakurê Mezopotamyayê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji Enkî (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide. === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e. Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin. Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin. Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate birêvebirin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] p5em052ph5j1bnbcgjfdp03algafiy6 2031376 2031375 2026-05-26T08:32:04Z Penaber49 39672 2031376 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û Kendava Farsê belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li Tell el-'Oueili hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji çanda Samarran a ji bakurê Mezopotamyayê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji Enkî (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide. === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e. Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin. Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin. Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin. Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê avaniya siyasî hatibe modelkirin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 0pqn4shjsyy2jqwdp0sp9rdu8cytqm2 2031377 2031376 2026-05-26T08:34:07Z Penaber49 39672 2031377 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û Kendava Farsê belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li Tell el-'Oueili hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji çanda Samarran a ji bakurê Mezopotamyayê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji Enkî (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide. === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e. Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin. Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin. Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin. Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] i619uttkjdca16mpz2yy3y7i7ea27cx 2031378 2031377 2026-05-26T08:36:23Z Penaber49 39672 2031378 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û Kendava Farsê belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li Tell el-'Oueili hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji çanda Samarran a ji bakurê Mezopotamyayê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji Enkî (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide. === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e. Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin. Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin. Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin. Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] beala5vp3hzt94l0lxch5bvvhvths4e 2031379 2031378 2026-05-26T08:38:27Z Penaber49 39672 2031379 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û Kendava Farsê belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li Tell el-'Oueili hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji çanda Samarran a ji bakurê Mezopotamyayê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji Enkî (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide. === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e. Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin. Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin. Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin. Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] ovxo7bpz0gj5yrp9onwkavdib8ueyg5 2031382 2031379 2026-05-26T08:42:22Z Penaber49 39672 2031382 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û Kendava Farsê belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li Tell el-'Oueili hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji çanda Samarran a ji bakurê Mezopotamyayê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji Enkî (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide. === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e. Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin. Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin. Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin. Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de ne, berî lehiyeke mezin hikum kirine. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 0yl1w44bn1q0xnmu1pvvp5mft14zd4o 2031383 2031382 2026-05-26T08:44:01Z Penaber49 39672 2031383 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û Kendava Farsê belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li Tell el-'Oueili hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji çanda Samarran a ji bakurê Mezopotamyayê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji Enkî (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide. === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e. Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin. Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin. Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin. Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] f0tkv60tzay1lele3qxm9qpbtnr0c65 2031384 2031383 2026-05-26T08:47:00Z Penaber49 39672 2031384 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û Kendava Farsê belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li Tell el-'Oueili hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji çanda Samarran a ji bakurê Mezopotamyayê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji Enkî (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide. === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e. Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin. Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin. Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin. Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin. Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} ku dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} berê nîşan daye ku wekê optimumê avhewayê ya Holosenê hatiye binavkirin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 6ucyfx69my1rhujb9jabrzq1y5o2v5u 2031385 2031384 2026-05-26T08:51:02Z Penaber49 39672 2031385 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û Kendava Farsê belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li Tell el-'Oueili hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji çanda Samarran a ji bakurê Mezopotamyayê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji Enkî (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide. === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e. Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin. Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin. Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin. Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin. Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatibû binavkirin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] jmoytdmbfrbarbkf3yt9b9qqrkcjoqr 2031390 2031385 2026-05-26T08:55:22Z Penaber49 39672 /* Serdema Ubeyd */ 2031390 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Qûzek seramîkê ji serdema dawî ya Ubaidê]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û Kendava Farsê belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li Tell el-'Oueili hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji çanda Samarran a ji bakurê Mezopotamyayê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji Enkî (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide. === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e. Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin. Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin. Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin. Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin. Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatibû binavkirin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 8efjct5117d6yggm834gb6vgiewraeb 2031394 2031390 2026-05-26T08:58:45Z Penaber49 39672 2031394 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û Kendava Farsê belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li Tell el-'Oueili hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji çanda Samarran a ji bakurê Mezopotamyayê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji Enkî (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide. === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e. Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin. Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin. Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin. Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin. Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatibû binavkirin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] q82itdg9gvh0mvhhkzhd8whff1xopv5 2031395 2031394 2026-05-26T09:00:31Z Penaber49 39672 2031395 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û Kendava Farsê belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji çanda Samarran a ji bakurê Mezopotamyayê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji Enkî (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide. === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e. Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin. Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin. Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin. Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin. Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatibû binavkirin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] c71ckheb5yleuq9exz3mpyv7bkvghek 2031396 2031395 2026-05-26T09:01:24Z Penaber49 39672 /* Serdema Ubeyd */ 2031396 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û Kendava Farsê belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji çanda Samarran a ji bakurê Mezopotamyayê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji Enkî (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide. === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e. Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin. Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin. Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin. Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin. Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatibû binavkirin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] sqb55yj0pbd488gfuldobm90hodtd72 2031399 2031396 2026-05-26T09:03:18Z Penaber49 39672 /* Serdema Ubeyd */ 2031399 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e. Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin. Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin. Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin. Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin. Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatibû binavkirin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] r6ummryma3uewkxi79sqdmid46aedmk 2031401 2031399 2026-05-26T09:13:11Z Penaber49 39672 /* Serdema Urukê */ 2031401 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e. {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz diçêrine | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê û nexşeya wê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin. Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin. Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin. Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin. Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatibû binavkirin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 7aw93wwdguzhqtgs8fwtwpl5pbgygi2 2031402 2031401 2026-05-26T09:18:08Z Penaber49 39672 2031402 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e. {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz diçêrine | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin. Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin. Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin. Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin. Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatibû binavkirin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 68g2lviutrjoisw0w0wthv1wl9nkai4 2031403 2031402 2026-05-26T09:19:00Z Penaber49 39672 2031403 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e. {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin. Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin. Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin. Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin. Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatibû binavkirin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] jyac8fwq4vgp5442y8ltlizt3l000xb 2031404 2031403 2026-05-26T09:22:21Z Penaber49 39672 /* Serdema Urukê */ 2031404 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name=":2" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name=":3">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=<i>The Sumerian King-List</i>. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name=":3" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 6pyk0tzc8j55m8x4kkpp07ytr3h5cgp 2031405 2031404 2026-05-26T09:24:10Z Penaber49 39672 /* Serdema Urukê */ 2031405 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name=":2" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name=":3">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=<i>The Sumerian King-List</i>. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name=":3" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] cktbplrrgu3j4whfsyom6my12mrxaud 2031411 2031405 2026-05-26T09:32:12Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, Xeletiyên HTMLê rast kir, Navên ref-an rast kir, --Valahiyên nehewce.) 2031411 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] mqfy95lsh6x1rqh03p6mqxvwb6wci6q 2031413 2031411 2026-05-26T09:35:43Z Penaber49 39672 2031413 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] f6jyh6f9zu7htqxxn3q2kiwzcwx5vpr 2031422 2031413 2026-05-26T09:59:03Z Penaber49 39672 /* Serdema xanedaniya destpêkê */ 2031422 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === Serdema xanedaniya destpêkê li dora 2900ê berê zayînê dest pê kiriye û bi guhertinekê ji avakirina perestgehên bi serokatiya konseya rûspiyan a bi serokatiya "En" a kahîn ve girêdayî ye (fîgurek mêr dema ku ew perestgehek ji bo xwedawendekê bû, an fîgurek jin dema ku ji hêla xwedayekî mêr ve dihat rêvebirin) ku ber bi Lugaleke sekulertir (Lu = mêr, Gal = mezin) ve girêdayî ye û kesayetiyên baviksalar ên evsanewî yên wekê Dumuzid, Lugalbanda û Gilgamesh vedihewîne evsaneyên ku demek kurt berî vekirina tomarên dîrokî nêzîkî sala 2900ê berê zayînê, dema ku nivîsandina kitekitî ya niha deşîfrekirî ji pîktografên destpêkê dest pê kiriye hikum kiriye. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 77k8wsv4ishzqcfauviyony2p77pls5 2031423 2031422 2026-05-26T10:05:01Z Penaber49 39672 /* Serdema xanedaniya destpêkê */ 2031423 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === Serdema xanedaniya destpêkê li dora 2900ê berê zayînê dest pê kiriye û bi guhertinekê ji avakirina perestgehên bi serokatiya konseya rûspiyan ku bi serokatiya "En" a kahîn ve girêdayî ye (fîgurek mêr dema ku ew perestgehek ji bo xwedawendekê bû, an fîgurek jin dema ku ji aliyê xwedayekî mêr ve dihat birêvebirin) ku ber bi Lugaleke sekulertir (Lu = mêr, Gal = mezin) ve girêdayî ye û kesayetiyên baviksalar ên evsanewî yên wekê Dumuzid, Lugalbanda û Gilgamesh vedihewîne evsaneyên ku demek kurt berî vekirina tomarên dîrokî nêzîkî sala 2900ê berê zayînê, dema ku nivîsandina kitekitî ya niha deşîfrekirî ji pîktografên destpêkê dest pê kiriye hikum kiriye. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 6zlwyuhvpqsvamu6gddkwt8glj9pbg1 2031424 2031423 2026-05-26T10:23:13Z Penaber49 39672 2031424 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === Di serdema xanedaniya sestpêkê ya Sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandina mîxî ji tomarên îdarî ber bi wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Umma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav dijberiyê de bûn. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] rmdfty8hqeskzzk0h7ahimpk20ls976 2031425 2031424 2026-05-26T10:26:32Z Penaber49 39672 2031425 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] mjrhmwy2lmxcyfi4hpi3yby0vnwmri0 2031429 2031425 2026-05-26T10:32:41Z Penaber49 39672 2031429 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Padîşahê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] jums6rws80niiwose3x3tkn8y8t1ltl 2031432 2031429 2026-05-26T10:36:43Z Penaber49 39672 2031432 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] rsfbapjivu171ot41hx2mkwnoobvgzy 2031434 2031432 2026-05-26T10:38:00Z Penaber49 39672 2031434 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] s5rwm223ckcdn922d3cvapu82q8kjsn 2031437 2031434 2026-05-26T10:42:39Z Penaber49 39672 2031437 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] akgk3ccmqtxxo2u1ozwq6ibpi4saa0a 2031439 2031437 2026-05-26T10:43:43Z Penaber49 39672 2031439 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine. ==== Xanedana yekemê Lagaşê ==== == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] mkx4j4402icm9pr52r5y8unufqzhuvc 2031444 2031439 2026-05-26T10:48:01Z Penaber49 39672 /* Serdema xanedaniya destpêkê */ 2031444 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine. ==== Xanedana yekemê Lagaşê ==== == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] f7ah0bkkszjoiem77zk1ymzxx79oump 2031446 2031444 2026-05-26T10:48:59Z Penaber49 39672 2031446 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine. ==== Xanedana yekemê Lagaşê ==== == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 7gegx64oxymzf242svbthc6uqkcishy 2031447 2031446 2026-05-26T10:49:57Z Penaber49 39672 2031447 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine. ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 8fbg5fwth2stm3frf8iq7t2agwro08l 2031448 2031447 2026-05-26T10:51:03Z Penaber49 39672 /* Serdema xanedaniya destpêkê */ 2031448 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] lag9iog5fr0axegj5ziwarlxw04f9jj 2031450 2031448 2026-05-26T10:55:13Z Penaber49 39672 /* Xanedaniya yekemê Lagaşê */ 2031450 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] m4ynnidnff5r4icycay1c9lm056ivrf 2031454 2031450 2026-05-26T11:00:21Z Penaber49 39672 2031454 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 7bzugfj8xvkn1b5zchyqcnvv64n8lhr 2031460 2031454 2026-05-26T11:06:43Z Penaber49 39672 2031460 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye. Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] i2wv9d62hprwtbbhtivaw0fo2d52uym 2031462 2031460 2026-05-26T11:08:49Z Penaber49 39672 /* Xanedaniya yekemê Lagaşê */ 2031462 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye. Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 0ntibxs2nt2ezjen808w6zh78r06uds 2031465 2031462 2026-05-26T11:11:06Z Penaber49 39672 /* Xanedaniya yekemê Lagaşê */ 2031465 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 2edtmggszl3buyaodbi6rkq4icocz1f 2031468 2031465 2026-05-26T11:13:35Z Penaber49 39672 2031468 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema akadiyan === == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 0alw2u7xmr9bdexbuh21q394201zg43 2031472 2031468 2026-05-26T11:17:22Z Penaber49 39672 2031472 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema akadiyan === == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 09jt08thxxsgbc0e65k24lw7y32rwm8 2031477 2031472 2026-05-26T11:25:53Z Penaber49 39672 2031477 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin. Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] p96oew6kj8ptacxtxgipnowkj08thqf 2031479 2031477 2026-05-26T11:27:29Z Penaber49 39672 2031479 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin. Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] cnjq4t4vv90jmpuuelse8y5r2lbe8c2 2031487 2031479 2026-05-26T11:32:02Z Penaber49 39672 2031487 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin. Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve dihatin bikar anîn. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] clfcumsg3j3w1seq28eam6ornwp8q57 2031489 2031487 2026-05-26T11:34:22Z Penaber49 39672 2031489 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin. Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve dihatin bikar anîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] kjsnjhs0priwkwttly7grxhzldbe5q9 2031492 2031489 2026-05-26T11:37:01Z Penaber49 39672 2031492 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin. Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve dihatin bikar anîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] nzc2fnkqo9umzbqp0lza5wq4vi247ff 2031495 2031492 2026-05-26T11:42:44Z Penaber49 39672 2031495 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin. Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve dihatin bikar anîn. Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîran ve dihatin axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] m7habt7be6l6s1wl3q7zi73ldwzorux 2031497 2031495 2026-05-26T11:44:25Z Penaber49 39672 2031497 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin. Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve dihatin bikar anîn. Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîran ve dihatin axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] ko2rs2ayxquxozyy3bd4zq4m6vvvcc9 2031499 2031497 2026-05-26T11:45:58Z Penaber49 39672 /* Serdema akadiyan */ 2031499 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve dihatin bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîran ve dihatin axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] c3w78wljm71dcg9ctj4q08p2u98ivcx 2031504 2031499 2026-05-26T11:49:48Z Penaber49 39672 /* Serdema akadiyan */ 2031504 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve dihatin bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîran ve dihatin axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] im2q1mo2iewz3sr7984y9sf4y92fwia 2031505 2031504 2026-05-26T11:50:13Z Penaber49 39672 /* Serdema xanedaniya akadiyan */ 2031505 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve dihatin bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîran ve dihatin axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] r42wwc1ba8t0i9n5di38wffiipmldno 0 1116 2031015 2026761 2026-05-25T13:03:26Z Penaber49 39672 /* Serdema kevnar */ 2031015 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg | }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestî}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di li dijî dagirkerî û komkujiyên rejîma baesê nav têkoşîna parastinê de bûn ku di vê heyamê de Başûrê Kurdistanê di bin rejîma baesê de, ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastê kapmanyayên erebkirin û komkujiyên qirkirinên giran hatine ku di encama van qirkirinan de bi sedhazaran kurd jiyana xwe jidest dane û bi sedhazaran kurd jî ji cihwarên xwe hatine koçber kirin. Di encama kampayayên valakirin û erebkirina deverên kurdan de bajar navçeyên Başûrê Kurdistanê hatine valakirin û li gund û navçe û bajarên kurdan erebên ji deverên din ên Iraqê hatine bicihkirin.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê hatiye bi sinor kirin, rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştre jî dema ku di şerê Iraqê de rejêma baesê tê têk birin, destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin, Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref name="Long2013"/> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Herêma Kurdistanê li di dora sala 7000 ê {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê yekem pergala nivîsandina naskirî ya cîhanê ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de Kurdistanê malavaniya şaristaniya sumeriyan kiriye ku yekem netewe bûn ku sumeriyan çerxeyan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên sumerî, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine ku ev yek bi gelemperî li herêma di navbera Firat û Dîcleyê de qewimine.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel [[gutî]] û [[Lolobî|lolobiyan]], subariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gutiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkukê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |roja-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Avabûna xweseriya Herêma Kurdistanê ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 }}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr }}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Peshmerga Kurdish Army (15304802181).jpg |width1 = 150 |caption1 = Dîmenek ji pêşmergeyên Herêma Kurdistanê ku di amadekariya operasyonekê de ne |image2 = Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg |width2 = 188 |caption2 = Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin |}} Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr }}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US }}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km²) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2007-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] 40p1g2dgubgl3uytiy06u7fc3df55go 2031018 2031015 2026-05-25T13:05:17Z Penaber49 39672 /* Serdema navîn */ 2031018 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg | }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestî}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di li dijî dagirkerî û komkujiyên rejîma baesê nav têkoşîna parastinê de bûn ku di vê heyamê de Başûrê Kurdistanê di bin rejîma baesê de, ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastê kapmanyayên erebkirin û komkujiyên qirkirinên giran hatine ku di encama van qirkirinan de bi sedhazaran kurd jiyana xwe jidest dane û bi sedhazaran kurd jî ji cihwarên xwe hatine koçber kirin. Di encama kampayayên valakirin û erebkirina deverên kurdan de bajar navçeyên Başûrê Kurdistanê hatine valakirin û li gund û navçe û bajarên kurdan erebên ji deverên din ên Iraqê hatine bicihkirin.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê hatiye bi sinor kirin, rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştre jî dema ku di şerê Iraqê de rejêma baesê tê têk birin, destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin, Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref name="Long2013"/> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Herêma Kurdistanê li di dora sala 7000 ê {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê yekem pergala nivîsandina naskirî ya cîhanê ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de Kurdistanê malavaniya şaristaniya sumeriyan kiriye ku yekem netewe bûn ku sumeriyan çerxeyan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên sumerî, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine ku ev yek bi gelemperî li herêma di navbera Firat û Dîcleyê de qewimine.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel [[gutî]] û [[Lolobî|lolobiyan]], subariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gutiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkûkê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |roja-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Avabûna xweseriya Herêma Kurdistanê ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 }}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr }}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Peshmerga Kurdish Army (15304802181).jpg |width1 = 150 |caption1 = Dîmenek ji pêşmergeyên Herêma Kurdistanê ku di amadekariya operasyonekê de ne |image2 = Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg |width2 = 188 |caption2 = Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin |}} Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr }}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US }}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km²) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2007-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] i5s6s75zyfbhsl04rze905mmr9r6scn 0 5045 2031282 1870401 2026-05-25T22:28:45Z Penaber49 39672 /* */ 2031282 wikitext text/x-wiki {{cudakirin}} [[Wêne:City of Zakho-Zaxo in Iraqi Kurdistan.jpg|thumb|Li bajarê Zaxo dîmenek ji şaxe çemê Xabûr a ku tevlî çemê Dîcleyê dibe.]] Du çem bi navê '''Xaburêne''' (carna jî wekê Xabûr) ku ji Bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi Rojavayê Kurdistanê ve diherikin. Şaxek çemê Xabûrê tevlê çemê Dîcleyê û şaxa din jî tevlê çemê Firatê dibe. Şaxa Xabûra ku li Rojavayê Kurdistanê di nav bajarê Hesekê ve derbas dibe, dirêjahiya çem bi qasê 320 km ye. Ev şax ji Bakûrê Kurdistanê derdikeve û ber bi Rojavayê Kurdistanê ve diherike. == Binerê == * [[Xabûr (Dîcle)]] (Başûrê Kurdistanê) * [[Xabûr (Firat)]] (Rojavaya Kurdistanê) == Giredanên derve == {{Commons}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çemên Bakurê Kurdistanê]] djmv9f38ojgx59yfjmwbvl831hrl5rb 2031287 2031282 2026-05-25T22:34:25Z Penaber49 39672 /* */ 2031287 wikitext text/x-wiki {{cudakirin}} [[Wêne:City of Zakho-Zaxo in Iraqi Kurdistan.jpg|thumb|Li bajarê Zaxo dîmenek ji şaxe çemê Xabûr a ku tevlî çemê Dîcleyê dibe.]] Du çem bi navê '''Xaburêne''' (carna jî wekê Xabûr) ku ji Bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi Rojavayê Kurdistanê ve diherikin. Şaxek çemê Xabûrê tevlê çemê Dîcleyê û şaxa din jî tevlê çemê Firatê dibe. Şaxa Xabûra ku li Rojavayê Kurdistanê di nav bajarê Hesekê ve derbas dibe, dirêjahiya çem bi qasê 486 km ye. Ev şax ji Bakûrê Kurdistanê derdikeve û ber bi Rojavayê Kurdistanê ve diherike. == Binerê == * [[Xabûr (Dîcle)]] (Başûrê Kurdistanê) * [[Xabûr (Firat)]] (Rojavaya Kurdistanê) == Giredanên derve == {{Commons}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çemên Bakurê Kurdistanê]] gatiy7ov0vceieuvevp9lcvn5zuk8n8 2031289 2031287 2026-05-25T22:35:30Z Penaber49 39672 /* */ 2031289 wikitext text/x-wiki {{cudakirin}} [[Wêne:City of Zakho-Zaxo in Iraqi Kurdistan.jpg|thumb|Li bajarê Zaxo dîmenek ji şaxe çemê Xabûr a ku tevlî çemê Dîcleyê dibe.]] Du çem bi navê '''Xaburêne''' (carna jî wekê Xabûr) ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û ber bi Rojavayê Kurdistanê ve diherikin. Şaxek çemê Xabûrê tevlê çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] û şaxa din jî tevlê çemê [[Firat|Firatê]] dibe. Şaxa Xabûra ku li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] di nav bajarê Hesekê ve derbas dibe, dirêjahiya çem bi qasê 486 km ye. Ev şax ji Bakûrê Kurdistanê derdikeve û ber bi Rojavayê Kurdistanê ve diherike. == Binerê == * [[Xabûr (Dîcle)]] (Başûrê Kurdistanê) * [[Xabûr (Firat)]] (Rojavaya Kurdistanê) == Giredanên derve == {{Commons}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çemên Bakurê Kurdistanê]] s2lx5omk0d94w2f5k3p82dgv1ts023p 2031295 2031289 2026-05-25T22:46:24Z Penaber49 39672 /* */ 2031295 wikitext text/x-wiki {{cudakirin}} [[Wêne:City of Zakho-Zaxo in Iraqi Kurdistan.jpg|thumb|Li bajarê Zaxo dîmenek ji şaxe çemê Xabûr a ku tevlî çemê Dîcleyê dibe.]] Du çem bi navê '''Xaburêne''' (carna jî wekê Xabûr) ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û ber bi Rojavayê Kurdistanê ve diherikin. Şaxek çemê Xabûrê tevlê çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] û şaxa din jî tevlê çemê [[Firat|Firatê]] dibe. Şaxa Xabûra ku li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] di nav bajarê Hesekê ve derbas dibe, dirêjahiya çem bi qasê 486 km ye. Ev şax ji Bakûrê Kurdistanê derdikeve û ber bi Rojavayê Kurdistanê ve diherike. Şaxa Xabûra Dîcleyê ji Bakurê Kurdistanê derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike heya ku digihîje çemê Dîcleyê. == Binerê == * [[Xabûr (Dîcle)]] (Başûrê Kurdistanê) * [[Xabûr (Firat)]] (Rojavaya Kurdistanê) == Giredanên derve == {{Commons}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çemên Bakurê Kurdistanê]] bq2bnzxmjtwav1abgedjxx1t216dig4 2031296 2031295 2026-05-25T22:47:04Z Penaber49 39672 /* Binerê */ 2031296 wikitext text/x-wiki {{cudakirin}} [[Wêne:City of Zakho-Zaxo in Iraqi Kurdistan.jpg|thumb|Li bajarê Zaxo dîmenek ji şaxe çemê Xabûr a ku tevlî çemê Dîcleyê dibe.]] Du çem bi navê '''Xaburêne''' (carna jî wekê Xabûr) ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û ber bi Rojavayê Kurdistanê ve diherikin. Şaxek çemê Xabûrê tevlê çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] û şaxa din jî tevlê çemê [[Firat|Firatê]] dibe. Şaxa Xabûra ku li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] di nav bajarê Hesekê ve derbas dibe, dirêjahiya çem bi qasê 486 km ye. Ev şax ji Bakûrê Kurdistanê derdikeve û ber bi Rojavayê Kurdistanê ve diherike. Şaxa Xabûra Dîcleyê ji Bakurê Kurdistanê derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike heya ku digihîje çemê Dîcleyê. == Binerê == * [[Xabûr (Dîcle)]] (Başûrê Kurdistanê) * [[Xabûr (Firat)]] (Rojavaya Kurdistanê) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Giredanên derve == {{Commons}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çemên Bakurê Kurdistanê]] 40piiw8gdkse03cq9m3u46hogre26o4 2031297 2031296 2026-05-25T22:48:32Z Penaber49 39672 /* */ 2031297 wikitext text/x-wiki {{cudakirin}} [[Wêne:City of Zakho-Zaxo in Iraqi Kurdistan.jpg|thumb|Li bajarê Zaxo dîmenek ji şaxe çemê Xabûr a ku tevlî çemê Dîcleyê dibe.]] Du çem bi navê '''Xaburêne''' (carna jî wekê Xabûr) ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û ber bi Rojavayê Kurdistanê ve diherikin. Şaxek çemê Xabûrê tevlê çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] û şaxa din jî tevlê çemê [[Firat|Firatê]] dibe. Şaxa Xabûra ku li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] di nav bajarê Hesekê ve derbas dibe, dirêjahiya çem bi qasê 486 km ye. Ev şax ji Bakûrê Kurdistanê derdikeve û ber bi Rojavayê Kurdistanê ve diherike. Şaxa Xabûra Dîcleyê ji Bakurê Kurdistanê derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike heya ku digihîje çemê Dîcleyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making Mesopotamia: Geography and Empire in a Romano-Iranian Borderland |paşnav=Cameron |pêşnav=Hamish |weşanger=BRILL |tarîx=2018-12-24 |isbn=978-90-04-38863-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TMuDDwAAQBAJ&pg=PA221}}</ref> == Binerê == * [[Xabûr (Dîcle)]] (Başûrê Kurdistanê) * [[Xabûr (Firat)]] (Rojavaya Kurdistanê) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Giredanên derve == {{Commons}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çemên Bakurê Kurdistanê]] dx0rh27s1hblia47lvmp6nb4mwh2pgu 2031298 2031297 2026-05-25T22:50:16Z Penaber49 39672 /* */ 2031298 wikitext text/x-wiki {{cudakirin}} [[Wêne:City of Zakho-Zaxo in Iraqi Kurdistan.jpg|thumb|Li bajarê Zaxo dîmenek ji şaxe çemê Xabûr a ku tevlî çemê Dîcleyê dibe.]] Du çem bi navê '''Xaburêne''' (carna jî wekê Xabûr) ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û ber bi Rojavayê Kurdistanê ve diherikin. Şaxek çemê Xabûrê tevlê çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] û şaxa din jî tevlê çemê [[Firat|Firatê]] dibe. Şaxa Xabûra ku li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] di nav bajarê Hesekê ve derbas dibe, dirêjahiya çem bi qasê 486 km ye. Ev şax ji Bakûrê Kurdistanê derdikeve û ber bi Rojavayê Kurdistanê ve diherike. Şaxa Xabûra Dîcleyê ji Bakurê Kurdistanê derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike heya ku digihîje çemê Dîcleyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making Mesopotamia: Geography and Empire in a Romano-Iranian Borderland |paşnav=Cameron |pêşnav=Hamish |weşanger=BRILL |tarîx=2018-12-24 |isbn=978-90-04-38863-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TMuDDwAAQBAJ&pg=PA221}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hole |pêşnav=F. |paşnav2=Zaitchik |pêşnav2=B. F. |tarîx=2007 |sernav=Policies, plans, practice, and prospects: irrigation in northeastern Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ldr.772 |kovar=Land Degradation & Development |ziman=en |cild=18 |hejmar=2 |rr=133–152 |doi=10.1002/ldr.772 |issn=1099-145X}}</ref> == Binerê == * [[Xabûr (Dîcle)]] (Başûrê Kurdistanê) * [[Xabûr (Firat)]] (Rojavaya Kurdistanê) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Giredanên derve == {{Commons}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çemên Bakurê Kurdistanê]] 81itqz7nviqtkaojittqhs27lha0vr0 2031299 2031298 2026-05-25T22:50:27Z Penaber49 39672 /* Giredanên derve */ 2031299 wikitext text/x-wiki {{cudakirin}} [[Wêne:City of Zakho-Zaxo in Iraqi Kurdistan.jpg|thumb|Li bajarê Zaxo dîmenek ji şaxe çemê Xabûr a ku tevlî çemê Dîcleyê dibe.]] Du çem bi navê '''Xaburêne''' (carna jî wekê Xabûr) ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û ber bi Rojavayê Kurdistanê ve diherikin. Şaxek çemê Xabûrê tevlê çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] û şaxa din jî tevlê çemê [[Firat|Firatê]] dibe. Şaxa Xabûra ku li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] di nav bajarê Hesekê ve derbas dibe, dirêjahiya çem bi qasê 486 km ye. Ev şax ji Bakûrê Kurdistanê derdikeve û ber bi Rojavayê Kurdistanê ve diherike. Şaxa Xabûra Dîcleyê ji Bakurê Kurdistanê derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike heya ku digihîje çemê Dîcleyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making Mesopotamia: Geography and Empire in a Romano-Iranian Borderland |paşnav=Cameron |pêşnav=Hamish |weşanger=BRILL |tarîx=2018-12-24 |isbn=978-90-04-38863-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TMuDDwAAQBAJ&pg=PA221}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hole |pêşnav=F. |paşnav2=Zaitchik |pêşnav2=B. F. |tarîx=2007 |sernav=Policies, plans, practice, and prospects: irrigation in northeastern Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ldr.772 |kovar=Land Degradation & Development |ziman=en |cild=18 |hejmar=2 |rr=133–152 |doi=10.1002/ldr.772 |issn=1099-145X}}</ref> == Binerê == * [[Xabûr (Dîcle)]] (Başûrê Kurdistanê) * [[Xabûr (Firat)]] (Rojavaya Kurdistanê) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Giredanên derve == {{Commons}} [[Kategorî:Çemên Bakurê Kurdistanê]] 1si0zg7g3r4b87zbadwgexlxzy1rhvt 2031300 2031299 2026-05-25T22:50:59Z Penaber49 39672 /* */ 2031300 wikitext text/x-wiki {{cudakirin}} [[Wêne:City of Zakho-Zaxo in Iraqi Kurdistan.jpg|thumb|Li bajarê Zaxo dîmenek ji şaxe çemê Xabûr a ku tevlî çemê Dîcleyê dibe.]] Du çem bi navê '''Xaburê''' ne (carna jî wekê Xabûr) ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û ber bi Rojavayê Kurdistanê ve diherikin. Şaxek çemê Xabûrê tevlê çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] û şaxa din jî tevlê çemê [[Firat|Firatê]] dibe. Şaxa Xabûra ku li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] di nav bajarê Hesekê ve derbas dibe, dirêjahiya çem bi qasê 486 km ye. Ev şax ji Bakûrê Kurdistanê derdikeve û ber bi Rojavayê Kurdistanê ve diherike. Şaxa Xabûra Dîcleyê ji Bakurê Kurdistanê derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike heya ku digihîje çemê Dîcleyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making Mesopotamia: Geography and Empire in a Romano-Iranian Borderland |paşnav=Cameron |pêşnav=Hamish |weşanger=BRILL |tarîx=2018-12-24 |isbn=978-90-04-38863-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TMuDDwAAQBAJ&pg=PA221}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hole |pêşnav=F. |paşnav2=Zaitchik |pêşnav2=B. F. |tarîx=2007 |sernav=Policies, plans, practice, and prospects: irrigation in northeastern Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ldr.772 |kovar=Land Degradation & Development |ziman=en |cild=18 |hejmar=2 |rr=133–152 |doi=10.1002/ldr.772 |issn=1099-145X}}</ref> == Binerê == * [[Xabûr (Dîcle)]] (Başûrê Kurdistanê) * [[Xabûr (Firat)]] (Rojavaya Kurdistanê) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Giredanên derve == {{Commons}} [[Kategorî:Çemên Bakurê Kurdistanê]] o8x72dl08hnmnk4m0yu6rwgg35aftkw 2031301 2031300 2026-05-25T22:51:21Z Penaber49 39672 /* */ 2031301 wikitext text/x-wiki {{cudakirin}} [[Wêne:City of Zakho-Zaxo in Iraqi Kurdistan.jpg|thumb|Li bajarê Zaxo dîmenek ji şaxe çemê Xabûr a ku tevlî çemê Dîcleyê dibe.]] Du çem bi navê '''Xaburê''' ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û ber bi Rojavayê Kurdistanê ve diherikin. Şaxek çemê Xabûrê tevlê çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] û şaxa din jî tevlê çemê [[Firat|Firatê]] dibe. Şaxa Xabûra ku li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] di nav bajarê Hesekê ve derbas dibe, dirêjahiya çem bi qasê 486 km ye. Ev şax ji Bakûrê Kurdistanê derdikeve û ber bi Rojavayê Kurdistanê ve diherike. Şaxa Xabûra Dîcleyê ji Bakurê Kurdistanê derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike heya ku digihîje çemê Dîcleyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making Mesopotamia: Geography and Empire in a Romano-Iranian Borderland |paşnav=Cameron |pêşnav=Hamish |weşanger=BRILL |tarîx=2018-12-24 |isbn=978-90-04-38863-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TMuDDwAAQBAJ&pg=PA221}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hole |pêşnav=F. |paşnav2=Zaitchik |pêşnav2=B. F. |tarîx=2007 |sernav=Policies, plans, practice, and prospects: irrigation in northeastern Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ldr.772 |kovar=Land Degradation & Development |ziman=en |cild=18 |hejmar=2 |rr=133–152 |doi=10.1002/ldr.772 |issn=1099-145X}}</ref> == Binerê == * [[Xabûr (Dîcle)]] (Başûrê Kurdistanê) * [[Xabûr (Firat)]] (Rojavaya Kurdistanê) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Giredanên derve == {{Commons}} [[Kategorî:Çemên Bakurê Kurdistanê]] s4wcmj3wgvzffrce48tx73zji1cqaqo 2031319 2031301 2026-05-25T23:32:14Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2031319 wikitext text/x-wiki {{cudakirin}} [[Wêne:City of Zakho-Zaxo in Iraqi Kurdistan.jpg|thumb|Li bajarê Zaxo dîmenek ji şaxe çemê Xabûr a ku tevlî çemê Dîcleyê dibe.]] Du çem bi navê '''Xaburê''' ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û ber bi Rojavayê Kurdistanê ve diherikin. Şaxek çemê Xabûrê tevlê çemê [[Dîcle]]yê û şaxa din jî tevlê çemê [[Firat]]ê dibe. Şaxa Xabûra ku li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] di nav bajarê Hesekê ve derbas dibe, dirêjahiya çem bi qasê 486 km ye. Ev şax ji Bakûrê Kurdistanê derdikeve û ber bi Rojavayê Kurdistanê ve diherike. Şaxa Xabûra Dîcleyê ji Bakurê Kurdistanê derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike heya ku digihîje çemê Dîcleyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making Mesopotamia: Geography and Empire in a Romano-Iranian Borderland |paşnav=Cameron |pêşnav=Hamish |weşanger=BRILL |tarîx=2018-12-24 |isbn=978-90-04-38863-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TMuDDwAAQBAJ&pg=PA221}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hole |pêşnav=F. |paşnav2=Zaitchik |pêşnav2=B. F. |tarîx=2007 |sernav=Policies, plans, practice, and prospects: irrigation in northeastern Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ldr.772 |kovar=Land Degradation & Development |ziman=en |cild=18 |hejmar=2 |rr=133–152 |doi=10.1002/ldr.772 |issn=1099-145X}}</ref> == Binerê == * [[Xabûr (Dîcle)]] (Başûrê Kurdistanê) * [[Xabûr (Firat)]] (Rojavaya Kurdistanê) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Giredanên derve == {{Commons}} [[Kategorî:Çemên Bakurê Kurdistanê]] b651m1ct7ylkkenkvznqnmdrw82kl74 2031329 2031319 2026-05-26T05:50:34Z Penaber49 39672 2031329 wikitext text/x-wiki {{cudakirin}} [[Wêne:City of Zakho-Zaxo in Iraqi Kurdistan.jpg|thumb|Li bajarê Zaxo dîmenek ji şaxe çemê Xabûr a ku tevlî çemê Dîcleyê dibe.]] Du çem bi navê '''Xaburê''' ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û ber bi Rojavayê Kurdistanê ve diherikin. Şaxek çemê Xabûrê tevlê çemê [[Dîcle]]yê û şaxa din jî tevlê çemê [[Firat]]ê dibe. Şaxa Xabûra ku li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] di nav bajarê Hesekê ve derbas dibe, dirêjahiya çem bi qasê 486 km ye. Ev şax ji Bakûrê Kurdistanê derdikeve û ber bi Rojavayê Kurdistanê ve diherike. Şaxa Xabûra Dîcleyê ji Bakurê Kurdistanê derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike heya ku digihîje çemê Dîcleyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making Mesopotamia: Geography and Empire in a Romano-Iranian Borderland |paşnav=Cameron |pêşnav=Hamish |weşanger=BRILL |tarîx=2018-12-24 |isbn=978-90-04-38863-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TMuDDwAAQBAJ&pg=PA221}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hole |pêşnav=F. |paşnav2=Zaitchik |pêşnav2=B. F. |tarîx=2007 |sernav=Policies, plans, practice, and prospects: irrigation in northeastern Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ldr.772 |kovar=Land Degradation & Development |ziman=en |cild=18 |hejmar=2 |rr=133–152 |doi=10.1002/ldr.772 |issn=1099-145X}}</ref> == Binerê == * [[Xabûr (Dîcle)]] (Bakur Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) * [[Xabûr (Firat)]] (Bakurê Kurdistanê û Rojavaya Kurdistanê) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Giredanên derve == {{Commons}} [[Kategorî:Çemên Bakurê Kurdistanê]] 7pvn2wn1fuiyuhxsilz0ue17p9d081d 0 6333 2031360 2030679 2026-05-26T07:08:43Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2031360 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Fransa,'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> '''Frensa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=1:1}}</ref> yan jî '''Komara Fransayê''' ({{Bi-fr|France}}, bi fermî; ''République Française'') welatekî li [[Ewropaya Rojava]] ye ku axa wî li gelek deverên din ên cîhanê hene. Fransa navend û deverên derveyî yên li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîka]] û [[Okyanûsa Atlantîk]], [[Okyanûsa Mezin]] û [[Okyanûsa Hindî]] jî vedigire ku yek ji mezintirîn deverên aborî yên veqetandiyên li cîhanê ye. Qada metropolê ji çemê [[Reyn]]ê heta [[Okyanûsa Atlantîk]] û ji [[Deryaya Navîn]] heta [[Kanala Înglîzî]] û [[Deryaya Bakur]] dirêj dibe ku erdên Fransayê yên li derve li [[Guyanaya Fransî]] li [[Amerîkaya Başûr]], [[Saint-Pierre û Miquelon|Saint Pierre û Miquelon]] li [[Bakurê Atlantîkê]], [[Antîlên Fransayê]] û gelek giravên li [[Okyanûsya]]yê û li [[Okyanûsa Hindî]] hene. Hijdeh [[herêmên Fransayê]] yên entegre (pênc ji wan li derveyî welat in) li herêmeke hevgirtî ya 643.801 km² erd vedigirin û li gorî daneyên çileya sala 2023an bi tevahî 68 milyon nifûsa Fransayê heye. Fransa komareke nîv-serokatî ya yekgirtî ye ku bajarê herî mezin ê welêt, navenda çandî û bazirganî ya sereke û paytexta welat bajarê [[Parîs]] e. Deverên din ên bajarî yên sereke [[Marsîlya]], [[Liyon]], [[Toulouse]], [[Lille]], [[Bordèu|Bordeaux]], [[Strasbourg]] û [[Nice]] e. Berî ku Roma di sala 51ê {{bz}} de herêm dagir bike ku rê li ber çandeke cûda ya [[Gallo-Roman]] vedike, [[Fransaya Metropolîtan]] di [[serdema hesinî]] de ji aliyê eşîrên [[kelt]]î ve hatiye cihwarkirin ku wekî Gauls dihatin zanîn. Di serdema navîn a destpêkê de, [[Frankên Germenî]] Padîşahiya Fransayê ava dikin ku padîşahî dibe navenda [[Împeratoriya Karolingiyan]]. Împeratorî bi Peymana Verdun a sala 843an perçe dibe ku Rojavayê Fransayê di sala 987an de dibe [[Qiraliyeta Fransayê|Qraliyeta Fransayê]]. Di Serdema Navîn a Bilind de, Fransa padîşahiyek feodal a bi hêz bû lê ne navendî bû ku ji nîvê sedsala 14an heya nîvê sedsala 15an Fransa dikeve nav pevçûnek xanedanî ya bi [[Înglistan]]ê re ku wekî Şerê Sed Salî tê zanîn. Di sedsala 16an de çanda Ronesansa Fransî geş dibe û împeratoriyek kolonyal a fransî derdikeve holê. Di hindurê de, Fransa ji hêla nakokiya bi Mala Habsburg û Şerên Dînî yên Fransî di navbera Katolîk û Huguenotan de diqewimin. Dema serweriya [[Louis XIV]] de bandora xwe zêdetir dike, Fransa di Şerê Sîh Salî de serkeftî dibe. Şoreşa Fransî ya 1789an Rejîma Ancien hilweşand û Danezana Mafên Mirovan derxist ku heta îro wek îdealên neteweyî tê pênaskirin. Fransa di destpêka sedsala 19an de di bin desthilatdariya [[Napoleon Bonaparte]] de gihîştiye bilindiya xwe ya siyasî û leşkerî ku beşek ji parzemîna [[Ewropa]]yê dixe bin desthilatdariya xwe û yekem Împeratoriya Fransayê ava dike. Şoreşa fransî û Şerên Napoleon bi awayekî girîng çûyîna dîroka [[Ewropa]]yê guhert. Hilweşîna împeratoriyê serdemek paşveçûnek nisbî da destpêkirin ku tê de Fransa heya damezrandina Komara Sêyem a Fransa di dema Şerê Franko-Prusiyan ê di sala 1870an de, li peyhev rêzeke hikûmetan ragirt. Di nav dehsalên paşîn de serdemek dewlemendiya aborî û geşbûna çandî û zanistî ku bi navê [[Belle Époque]] tê zanîn li Fransayê pêk tê. Fransa yek ji beşdarên sereke yên [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] bû ku Fransa bi berdêlên mezin ên mirovî û aborî bi awayek serketî ji şer derdikeve. Fransa di nav hêzên Hevalbend ên [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de bû lê piştre Fransa radest dibe û di sala 1940an de ji hêla [[Axis]] ve tê dagir kirin. Piştî azadbûna Fransayê di 1944an de, Komara Çarem a demkurt hate damezrandin û paşê heman komar di pêvajoya têkçûna di Şerê Cezayîrê de hatiye hilweşandin. Komara Pêncem a niha di sala 1958an de ji hêla [[Charles de Gaulle]] ve hate damezrandin. [[Cezayir|Cezayîr]] û piraniya koloniyên fransî di salên 1960an de serbixwe dibin ku piraniya wan têkiliyên aborî û leşkerî yên nêzîk bi Fransa re diparêzin. Di roja îro de Fransa statûya xwe ya bi sedsalan wekî navendek cîhanî ya huner, zanist û felsefeyê diparêze. Welat malavaniya hejmara pêncemîn a Mîrateya Cîhanî ya [[UNESCO]] ye û cîhana geştiyariyê ya cîhanê ye ku di sala 2018an de zêdetirî 89 milyon geştiyarên biyanî serlêdana Fransayê kirine. Fransa welatek pêşketî ye ku ji aliyê Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî xwedan aboriya herî mezin ê heftem a cîhanê ye û ji PPP ve nehemîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Welat di karûbarên cîhanî de hêzek mezin e û yek ji pênc endamên daîmî yên Encûmena Ewlekariya [[Neteweyên Yekbûyî]] û dewletek fermî yê hilberîna çekên atomî ye. Fransa endamek damezrîner û pêşeng a [[Yekîtiya Ewropayê]] û [[Herêma Ewroyê]] û her weha endamek girîng a Koma Heftan, Rêxistina Peymana Atlantîka Bakur ([[NATO]]), Rêxistina Hevkariya Aborî û Pêşketinê (OECD) û Frankofoniya ye. == Dîrok == === Pêşdîrok (berî sedsala 6ê {{bz}}) === Şopên herî kevn ên mirovên arkaîk ên li cîhê ku niha Fransa ye, nêzikî 1.8 milyon sal berê ye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire de France |tarîx=2000 |weşanger=Éd. du Seuil |isbn=978-2-02-010879-9 |paşnavê-edîtor=Carpentier |pêşnavê-edîtor=Jean |çap=éd. mise à jour en 2000 |series=Points Série histoire |cih=Paris }}</ref> [[Neandertal]] di [[Serdema Paleolîtîka Jorîn]] de herêm dagir dike û hêdî hêdî Homo sapiens li dora 35.000 salê {{bz}} cihê wan digire.<ref name=":0" /> Di vê serdemê di heman demê de şahidiya derketina hunera şikeftê ya Dordogne û Pyrenees dike kud i nav de li cihê navdar ê Lascaux heye ku diroka wî nêzikî 18.000 salê {{bz}} diçe.<ref name=":0" /> Di dawiya [[Serdema Qeşayê ya Dawî]] de (10.000 {{bz}}), avhewa nermtir dibe ku ji nêzikî 7.000 salê {{bz}} de beşa [[Ewropaya Rojava]] ket [[Neolîtîk|Serdema Neolîtîkê]] û niştecihên herêmê ketine jiyana niştecibûnê.<ref name=":0" /> Piştî pêşketina xurt a demografîk û çandiniyê di navbera hezarsala 4 û 3an de, metalurjî di dawiya hezarsala 3yem de xuya dibe ku di destpêkê de zêr, sifir û bronz û paşê jî hesin tê bikaranîn. Li Fransayê ji serdema neolîtîkê ve gelek cihwarên megalîtîk hene ku di nav cihwaran de cihê kevirên Carnacê (nêzîkî 3.300 {{bz}}) heye. === Serdema kevnare (sedsala 6ê {{bz}} – sedsala 5ê {{pz}}) === Di sala 600 berî zayînê de, Yewnaniyên Îyonî yên ji Phocaea, koloniya Massalia (Marsîlya ya îro), li peravên Deryaya Navîn ava dikin. Bi vê yekê re Marsîlya bûye bajarê herî kevn ê Fransayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA754 |sernav=The Cambridge Ancient History |paşnav=Edwards |pêşnav=Iorwerth Eiddon Stephen |paşnav2=Gadd |pêşnav2=Cyril John |paşnav3=Hammond |pêşnav3=Nicholas Geoffrey Lemprière |paşnav4=Boardman |pêşnav4=John |paşnav5=Walbank |pêşnav5=Frank William |paşnav6=Lewis |pêşnav6=David Malcolm |paşnav7=Astin |pêşnav7=A. E. |paşnav8=Lintott |pêşnav8=Andrew William |paşnav9=Crook |pêşnav9=John Anthony |tarîx=1970 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-08691-2 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de hinek eşîrên keltî yên galî ketin nav deverên rojhilat û bakurê Fransayê ku hêdî hêdî di navbera sedsalên 5an û 3an berî zayînê de li seranserê welatê belav dibin. [[Wêne:Maison Carree in Nimes (16).jpg|thumb|Maison Carrée perestgehek bajarê Gallo-Roman ê Nemausus (Nîmesa îro) bû û yek ji şûnwarên herî baş-parastî yên Împeratoriya Romayê ye.]] Nêzîkî 390 sala {{bz}} Galî Brennus û leşkerên wî bi rêya Alpan ber bi Îtalyayê ve diçin ku di Şerê Allia de romayiyan têk dibin, Romayê dorpêç dikin û ji romayiyan fîdyeyan distînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.02.0080:book=2:chapter=91 |sernav=Cornelius Tacitus, The History, BOOK II, chapter 91 |malper=www.perseus.tufts.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-09-03 }}</ref> Dagirkeriya Galî dibe sedema qels bûna Roma û heya 345 sala {{bz}} dema ku bi Roma re peymanek aştiyê ya fermî hatiye diyarkirin, êrîşên galiyan ên li herêmê berdewam kirin. Lê Roma û Galî di sedsalên pêş de wek ji bo hev wekî dijmin dimînin û xetereya galiyan li ser Îtalyayê berdewam dike. Nêzîkî sala 125 salê {{bz}} başûrê Galiyê ji aliyê romayiyan ve tê zeftkirin ku herêmê Provincia Nostra ("Parêzgeha me") binav dikin ku ev nav bi demê re di zimanê fransî de wekî Provence tê guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=ZEIEAAAAMBAJ&pg=PA77 |sernav=LIFE |paşnav=Inc |pêşnav=Time |tarîx=1953-07-13 |weşanger=Time Inc |ziman=en }}</ref> [[Julius Caesar]] mayî ya Galiyê zeft dike û serhildana ku ji hêla serekê Galiyê Vercingetorix ve di sala 52 salê {{bz}} diqewime ji aliyê Julius Caesar ve tê têk birin. Galî ji aliyê [[Augustus]] ve li parêzgehên Romayê tê dabeş kirin. Di serdema Galo-Roman de gelek bajar hatine damezrandin ku di nav de bajarê Lugdunum (Liyona îro) hebû ku wekî paytexta galiyan hatiye dîtin. Ji sala 250an heya sala 280ê {{pz}} Galiya Romayê rastî krîzek tê ku sinorên wan ên kelehî gelek caran ji hêla barbaran ve rastî êrîşan tê. Lê dîsa jî rewş di nîvê pêşiya sedsala 4an de ku ji bo Galiya Romayê serdema vejîn û geşbûnê bû, baştir dibe. Di sala 312an de Împerator [[Konstantînê Mezin|Konstantîn I]] derbasî xiristiyanî dibe. Piştre xiristiyanên ku heta wê demê dihatin çewisandin, bi lezûbez hêjmara wan li seranserê Împeratoriya Romayê zêde dibin. Lê ji destpêka sedsala 5an ve dagirkirina barbaran dîsa dest pê dike. Eşîrên Teuton ji [[Almanya]]ya îro ve Vizîgotan ku li başûrê rojava rûdiniştin, Burgundiyan li ser Geliyê Çemê Reyn û Franks (ku fransî navê xwe ji wan girtiye) ji aliyê bakur ve êrîşî herêmê dikin. === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Franks expansion.gif|thumb|çep|Berfirehbûna frenkan ji sala 481ê ve ber bi sala 870an.]] Di dawiya [[Serdema Kevnare]] de, Galiya kevnar li çend padîşahiyên Almanî û herêmek Gallo-Romî ya mayî, ku wekî [[Padîşahiya Syagrius]] tê zanîn, hate dabeş kirin. Di heman demê de, Brîtanîyên Keltî ku ji rûniştgeha [[Anglo-Sakson]] a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] ku direvin, li beşa rojavayê Armorica bicih dibin. Di encamê de, nîvgirava [[Armorican]] hate guherandin û navê nîvgiravê wekî Brittany hate guhertin, çanda keltî hate vejandin û padîşahiyan piçûk ên serbixwe li herêmê hatin demazirandin. Yekem rêberê ku dibe padîşahê hemû frenkan [[Clovis I]] ye ku di sala 481ê de dest bi serweriya xwe kir û di sala 486an de hêzên paşîn ên waliyên [[Romaya Kevnare|Romayê]] yên parêzgehê têk bir. Clovis başûrê rojava ji Vizîgot vegerand, di sala 508an de hate imad kirin û xwe wekî mîrê [[Almanyaya Rojava]] îlan kir. Clovis I piştî hilweşîna [[Împeratoriya Romê]] yekem fetihkarê Almanan e ku ji Arianîzmê, ji Xirîstiyaniya Katolîk derdikeve. Bi vî awayî ki aliyê papatiyê ve sernavê "Keça Mezin a Dêrê" (bi fransî: La fille aînée de l'Église) li Fransayê hate dayîn û ji padîşahên Fransî re jî "Keyên Herî Xiristiyan ên Fransayê" (Rex Christianissimus) dihate gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wf-f.org/03-1-France.html |sernav=Faith of the Eldest Daughter - Can France retain her Catholic hertiage? |tarîx=2011-07-22 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110722112834/http://www.wf-f.org/03-1-France.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Frankan]] çanda [[Xiristiyanî|xiristiyan]] a [[gallo-romî]] wergirt û Galiya kevnar di dawiyê wekî Francia ("Welatê Frankan") hate binavkirin. Frenkên elmanî, ji xeynî li Gauliya bakur ku li wir niştecihên Romayî kêm zêde bûn û zimanên elmanî lê derketin, zimanên romanî pejirandibûn. Clovis bajarê [[Parîs]]ê wek paytexta û xanedana Merovîng ava kir lê padîşahiya wî piştî mirina wî bidawî bû. [[Frenk]]an erdê xwe bi tenê wekî milkek taybet dihesibandin û di nav mîrateyên xwe de parve dikirin, ji ber vê yekê çar keyanî ji yên [[Clovis]] wekî [[Parîs]], [[Orléans]], [[Soissons]], û [[Rheims]] derketine holê. [[Keyên merovîngî|Keyên Merovîngî]] ên paşîn desthilatdariya şaredarên xwe yên qesrê (serokê malê) winda kirin.Yek ji şaredarê qesrê, [[Charles Martel]], di [[Şerê Tours]] (732) de êrîşek [[Xanedana Emewiyan|Emewiyan]] a Galî têk bir û di nav padîşahiya Frankiyan de rêz û hêz wergirt. Kurê wî, [[Pêpenê Kurtbir|Pepinê Kurt]], taca Francia ji Merovîngiyên qelsbûyî girt û xanedana Karolîngiyan ava kir. Kurê Pepin, [[Karlê Mezin]], keyaniya frenkî ji nû ve li hev kir û li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Navendî]] împeratoriyek mezin ava kir. Ji aliyê [[Papa Leo III]] ve împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Romaya Pîroz]] hate îlankirin û bi vî awayî bi awayekî jidil bi [[Dêra katolîk|Dêra Katolîk]] re komeleya dîrokî ya demdirêj a hikûmeta Fransa ava kir ku [[Karlê Mezin]] hewl dide ku [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] û mezinahiya împeratoriyê ya çandî û ji nûve vejîna împeratoriyê pêk bîne. Kurê Karl, [[Louis I]] (Împeratorê 814–840), împeratoriyê yekgirtî dihêle lêbelê ev Împeratoriya Karolingiyan bi mirina wî re li ser piyan namîne. Di sala 843an de, bi Peymana Verdun re, împeratorî di navbera sê kurên Louis de hatiye dabeş kirin ku Fransaya Rojhilat dimîne ji Louisê Alman, Fransaya Navendî ji Lothair I û Fransaya Rojava jî ji [[Charles ê Keçel]] re dimîne. Fransaya Rojavayî nêzî qada ku ji hêla Fransaya nûjen ve hatiye dagir kirin û ji bo avakirina Fransaya nûjen dibe pêşenga avakirinê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm |sernav=HowStuffWorks "Treaty of Verdun" |tarîx=2011-07-16 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110716063456/http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sedsalên 9an û 10an de ku Fransa bi berdewamî ji hêla êrişên Vîkîngan ve di xetereyê de bû, Fransa dibe dewletek ne navendî ku li welat sernav û axa esilzade bûne mîrasî û otorîteya padîşah ji sekuleriyê zêdetir dînî bû û ji ber vê yekê bandora rêveberiyê kêm dibe û bi berdewamî ji hêla esilzadeyên hêzdar ve rêveberiya welat tê pirsyarkirin. Bi vî awayî li Fransayê feodalîzm ava dibe. Bi zeman re, hinek ji vasalên padîşahan ew qasî hêzdar bibûn ku gelek caran ji bo padîşahan bûne xeternak. === Serdema Navîn a Bilind û Dereng (sedsala 10an û 15an) === [[Wêne:Joan of Arc miniature graded.jpg|thumb|Joan a Arc di Şerê Sed Salî (1337–1453) de Artêşa Fransî bi çend serketinên girîng ve dibin ku rê li ber serketina dawî vedike.]] Dema ku [[Hugues Capet]], li Duka Fransa û Kont a Parisê dibe qiralê frankan, xanedaniya karolingiyan heta sala 987an li Fransayê hikum dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1008&HistoryID=ab03&gtrack=pthc |sernav=HISTORY OF FRANCE |tarîx=2011-08-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-08-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110806020426/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1008&HistoryID=ab03&gtrack=pthc |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Neviyên wî Capetians, Mala Valois û Mala Bourbon - bi şer û mîrata xanedaniyan welat bi pêşketin ve ku di sala 1190an de ji aliyê [[Philip II]] yê Fransayê (Philippe Auguste) ve bi tevahî hate ragihandin, bi [[Padîşahiya Fransayê]] ve têne yek kirin. Padîşahên paşerojê qadên xwe ya rasterast ya padîşah berfireh dikin ku heya sedsala 15an zêdetirî nîvê parzemîna nûjen a Fransayê ku di nav de piraniya bakur, navend û rojavayê Fransa jî tê de ye bidest bixin. Di vê pêvajoyê de, desthilatdariya padîşah her ku diçe bêhtir bihêz dibe ku navenda padîşahiyê li ser civakek bi hiyerarşîk tê fêhmkirin ku esilzade, kesên dînî û gelan ji hev cuda dike. Esilzadeya fransî di piraniya [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] de ji bo vegerandina gihîştina xiristiyanan ji bo Erdê Pîroz de rolekê girîng dilîzin. Siwariyên Fransî di dirêjahiya dused salên Seferên Xaçperestan de piraniya herikîna domdar a hêzdariyê pêk dianîn ku ji ber vê yekê ereban bi yekrengî xaçparêzan wekî franj bi nav dikirin.<ref name="Nadeau2008">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JYDOrzMpgGcC&pg=PT34 |sernav=The Story of French |paşnav=Nadeau |pêşnav=Jean-Benoit |paşnav2=Barlow |pêşnav2=Julie |tarîx=2008-01-08 |weşanger=St. Martin's Publishing Group |isbn=978-1-4299-3240-0 |ziman=en }}</ref> Xaçperestên Fransî zimanê fransî anîne [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] ku dewletên xaçperestî zimanê fransî kirine zimanê bingeha dewletên xaçparêz. Siwarên fransî hem karûbarê nexweşxaneyan û hem jî di fermanên Perestgehê de piraniyê pêk dianîn. Piştre bi taybetî li seranserê Fransa gelek milkên wan hebûn û di sedsala 13an de bankerên sereke yên taca Frensî bûn, heya ku [[Philip IV]] di sala 1307an de ferman tune kir.<ref name="Nadeau2008" /> Ji sedsala 11an ve Mala Plantagenetan ku serwerên wîlayeta Anjou bûn, bi ser ket ku serweriya xwe li ser parêzgehên derdorê parêzgehên wekî Maine û Touraine saz bike û piştre gav bi gav "împeratoriyekî" ava kir ku ji Îngilîstanê bigire heya Pîrenees û li nîvê Fransaya nûjen serwerî kirin. Pevçûnên di navbera padîşahiya Fransa û împeratoriya Plantagenetê de sed sal berxwe dide heya ku [[Philip II]] yê Fransa di navbera salên 1202 û 1214an de piraniya erdên parzemînî yên împeratoriyê zeft dike, Înglistan û [[Akîtanya]]yê ji plantagenetan re dihêle. === Serdema nûjen a destpêkê (sedsala 15an - 1789) === [[Wêne:Bronze bust of Louis XIV. Circa 1660 CE, by unknown artist. From Paris, France. The Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|Peyker a bronzî ya Louis XIV. Ku nêzîkî 1660an de ji hêla hunermendek nenas ve li Parîsê hatiye çêkirin. Peyker niha li Muzexaneya Victoria û Alberta ya Londonê ye. Louis XIV "Keyê Rojê", padîşahê mutleq ê Fransayê bû ku di dema wî de Fransa bûye hêza pêşeng a Ewropayê.]] Ronesansa Fransî pêşveçûnek çandî ya balkêş û standardkirina yekem a zimanê fransî dibîne ku di pêşerojê de dibe zimanê fermî yê Fransayê û zimanê arîstokratiya [[Ewropa]]yê. Di heman demê de di navbera Fransa û Mala Habsburgê de komek şerên dirêj ku wekî Şerên Îtalî têne zanîn diqewimin. Keşifên Fransî yên wekî Jacques Cartier yan jî Samuel de Champlain, ji bo Fransa erdên li Amerîkayê îdîa dikin ku rê li ber berfirehbûna împaratoriya kolonyalîst a fransî vedike. Pêşketina Protestantîzmaya li Ewropayê, Fransayê ber bi şerekî navxweyî ve dibe ku bi navê Şerên olî yên Fransî tê zanîn, di bûyera herî navdar de, bi hezaran Huguenot di komkujiya roja Ezîz Bartholomew ya 1572an de têne kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Massacre-of-Saint-Bartholomews-Day |sernav=Massacre of Saint Bartholomew’s Day {{!}} Definition, Background, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-17 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Şerên Dînî bi Fermana Nantesê ya [[Henry IV]] bi dawî dibe ku hinek azadîya dînê dide Huguenotan. Leşkerên Spanî di dema Şerên Dînî de di navbera salên 1589 û 1594an de alîkariya aliyên [[Katolîk]] dikin û di sala 1597an de êrîşî bakurê Fransayê dikin ku piştî hinek pevçûnan di salên 1620 û 1630an de Spanya û Fransa di navbera salên 1635 û 1659an de vedigerin şerê tevahî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=uSVVBQAAQBAJ&pg=PT302 |sernav=Tudors: The Illustrated History |paşnav=Rex |pêşnav=Richard |tarîx=2014-11-15 |weşanger=Amberley Publishing Limited |isbn=978-1-4456-4403-5 |ziman=en }}</ref> Ev şer ji bo Fransayê dibe sedema mirina 300.000 qurbaniyan. Di bin desthilatdariya [[Louis XIII]] de, [[Armand-Jean du Plessis, duc de Richelieu|Kardînal Richelieu]] navendîkirina dewletê pêş xist û hêza padîşahan bi bêçekkir û di salên 1620î de hêza qiraliyetê bihêztir dike. Wî bi awayekî sîstematîk kelehên mîrên serhildêr wêran kir û bikaranîna tundûtûjiya hêzên taybet (duello, hilgirtina çekan û parastina artêşên taybet) şermezar kir. Di dawiya sala 1620an de, Richelieu "yekdestdariya hêzê ya qraliyetê" wekî doktrîn ava kir. Piştî Brîtanya Mezin di sedsala 18an de, ji sedsala 16an heya sedsala 19an, Fransa ji% 11e bazirganiya xulamên transatlantîkê berpirsiyar bû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://heritage.bnf.fr/france-ameriques/en/slave-trade-article |sernav=« Slave trade » {{!}} Patrimoines Partagés - France Amériques |malper=heritage.bnf.fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |roja-arşîvê=2023-01-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230124165612/https://heritage.bnf.fr/france-ameriques/en/slave-trade-article |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.archivesportaleurope.net/advanced-search/search-in-archives/results-(archives)/?&repositoryCode=FR-SIAF&levelName=archdesc&t=sg&recordId=FRDAF_esclavage001 |sernav=Results (Archives) |paşnav=Europe |pêşnav=Archives Portal |malper=Archives Portal Europe |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Dema ku dewletê di salên 1630an de dest bi pejirandina pratîkê bi patenta nameyan kir, Louis XIII tenê di sala 1642an ku sala paşîn a serweriya bû bê destûr bi gelemperî wekê fermî dise meriyetê. Di nîvê sedsala 18an de, Nantes dibe bendera bingehîn a tevlêbûyî.<ref name=":2" /> Di dema hindikahiya [[Louis XIV]] û padîşahiya keybanû Anne û Kardînal Mazarin de, serdemek serhildanên ku bi navê Fronde tê zanîn li Fransayê qewimî. Ev serhildan ji hêla feodalên mezin û dadgehên serdest ve wekî bertekek li hember rabûna hêza mutleq a qraliyetê li Fransayê hate meşandin. Padîşahî di sedsala 17an û serweriya Louis XIV (1643-1715) de digihîje lûtkeya xwe ya herî bilind. Bi bihêz bûna feodalan a di [[qesra Versayê]] de re kariyera wî ya leşkerî biser dikeve. Qiralê rojê ku bi gelek şeran tê bîranîn, bi nav Keyê Rojê Fransayê dike hêzek pêşeng a ewropî. Fransa dibe welatê herî qerebalix ê [[Ewropa]]yê û xwedî bandorek mezin li ser siyaset, aborî û çanda ewropî bû. Zimanê fransî di dîplomasî, zanist, edebiyat û karûbarên navneteweyî de zimanê herî zêde tê bikaranîn û heta sedsala 20an jî wisa dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |sernav=Language and diplomacy ~ English to French translation |tarîx=2011-07-21 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110721070018/http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dema serweriya wî de, Fransa kontrola kolonyal li ser gelek deverên derveyî li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîka]], [[Afrîka]] û [[Asya]]yê digire. Di sala 1685an de [[Louis XIV]] fermana Nantes betal dike ku bi hezaran Huguenot neçar dimînin ku sirgûn bibin û Code Noir çarçoveyek qanûnî ji bo koletiyê û derxistina [[Cihûtî|cihûyan]] a ji koloniyên fransî peyda dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Palmer |pêşnav=Vernon |tarîx=1996-02-01 |sernav=The Origins and Authors of the Code Noir |url=https://digitalcommons.law.lsu.edu/lalrev/vol56/iss2/5 |kovar=Louisiana Law Review |cild=56 |hejmar=2 }}</ref> Şerên di bin serweriya Louis XV (1715–1774) de Fransa piştî têkçûna xwe yê di Şerê Heft Salan de (1756–1763) Fransaya Nû û piraniya erdên xwe yên hindî winda kir. Lê di heman demê de, axa Fransayê ya ewropî bi destxistinên girîng ên wekî Lorraine (1766) û Corsica (1770) mezin dibe. Padîşahê ne hezkirî [[Louis XV]] desthilatdariya wî ya lawaz, biryarên wî yên nebaş ên aborî, siyasî û leşkerî û her weha keyfûseysarana wî yê li qesra wî monarşiyê bêrûmet dike ku 15 sal piştî mirina wî dibe sedema [[Şoreşa Fransayê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/louis_xv.shtml |sernav=BBC - History - King Louis XV |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> [[Louis XVI]] (1774–1793) bi awayekî diyar bi dirav, fîlo û leşkeran piştgirî da amerîkîyan û alîkariya wan dike ku serxwebûna li hemberî Brîtanya Mezin bi dest bixin. Fransa tola xwe hildide lê ew qas dirav xerc dike ku hikûmet berbi îflasê ve diçe ev yek dibe faktorek ku gel beşdarî [[Şoreşa Fransayê]] dibin. Qismek ji ronakbariyê di derdorên ronakbîrên fransî de qewimîn û serkeftin û îcadên zanistî yên mezin ên wekî vedîtina oksîjenê (1778) û yekem balona hewaya germ ku rêwiyan hildigirt (1783) ku ji hêla zanyarên fransî ve hatin bidestxistin. Lêgerînên Fransî yên wekî [[Bougainville]] û [[Lapérouse]], bi seferên deryayî yên li çaraliyê cîhanê beşdarî seferên keşfê yên zanistî dibin. Felsefeya Ronahiyê ku tê de aqil wekî çavkaniya bingehîn a meşrûiyetê hate pejirandin, hêz û piştgiriya monarşiyê têk bir û ji bo [[Şoreşa Fransayê]] dibe yek faktorên bingehîn. === Şoreşa Franseyê (1789–1799) === [[Wêne:Prise de la Bastille.jpg|thumb|çep|Serhildana bi navê Bahoza Bastille ku di 14 tîrmeh sala 1789an de pêk hatiye bûyera herî sembolîk a Şoreşa Fransayê bû.]] Fransa bi pirsgirêkên darayî re rû bi rû dimîne ku padîşah [[Louis XVI]] di gulana sala 1789an de gazî Estates-General (komkirina sê padîşahiyên herêmê) kir ku çareseriyên ji bo hikûmeta xwe pêşniyar bike. Ji ber ku ew ketibû tengasiyê, nûnerên Milkên Sêyem, Meclîsek Neteweyî ava kirin ku nîşana serekeyê derketina [[Şoreşa Fransayê|Şoreşa Frensayê]] ye. Ji tirsa ku padîşah [[Meclîsa Neteweyî]] ya nû avakirî bitepisîne, serhildêran di 14yê tîrmeha sala 1789an de êrîşî Bastille kirin. Ev roja serhildana di 14 îlonê de wekî [[Roja Neteweyî ya Fransayê]] hatiye binavkirin. Di destpêka tebaxa sala 1789an de, Meclîsa Damezrîner a Neteweyî îmtiyazên esilzadeyê yên wekî koletiya kesane û mafên nêçîrê ya taybetî betal kir. Bi Danezana Mafên Mirov û Hemwelatiyê (27 Tebax 1789), Fransa mafên bingehîn ji bo mêran ava kir. Daxuyaniyê "mafên mirovan ên xwezayî û bêsînor" ên "azadî, milk, ewlekarî û berxwedana li dijî zilmê" dipejirîne. Azadiya axaftin û çapemeniyê hat îlankirin û girtinên kêfî hatin qedexekirin. Banga tinekirina îmtiyazên arîstokratî hate kirin, azadî û mafên wekhev ji bo hemî mirovan hate ragihandin û gihîştina kargehên giştî li ser bingeha jêhatîbûnê hate dayîn ne ji dayik bûnê. Di mijdara sala 1789an de, Meclîsê biryar da ku hemî milkên [[Dêra Katolîk]] ku xwedan axa herî mezin a welêt bû, wekî axa neteweyî îlan bike û bifroşe. Vê yekê gelek nerazîbûn li beşên Fransayê zêde kir ku di pêşerojê dibe sedema derketina şerê navxweyî. Dema ku Padîşah [[Louis XVI]] hêj jî di nav nifûsê de populer bû, firîna wî ya karesatbar berbi Varennes (Hezîran 1791) diyar dibû ku gotegotên ku wî hêviyên xwe yên rizgariya siyasî bi perspektîfên dagirkirina biyanî ve girêdida, rast dikir. Bêbaweriya ji bo wî di gel de qas kûr dibe ku her diçe îhtimala hilweşandina padîşahiyê û avakirina komarê zêde dibe. Di Daxuyaniya Tebaxa sala 1791an a Pillnitz de, Împeratorê Awistiryayê û Qiralê Prûsyayê tehdîd kirin ku ewê padîşahê fransî bi zorê vegerînin. Di îlona sala 1791an de, Meclîsa Damezrîner a Neteweyî padîşah Louis XVI neçar kir ku Destûra Bingehîn a 1791ê ya Fransî qebûl bike ku bi vî rengî monarşiya mitleq a fransî veguherand monarşiyek destûrî. Di Meclîsa Zagonsaz a nû ya damezrandî de (Cotmeh 1791) dijminatî di navbera komeke ku paşê jê re "Girondins" tê gotin, pêş ket û kûr bû ku kesên ku alîgirê şerê bi [[Awistirya]] û Prûsyayê re bûn û komeke ku paşê jê re "Montagnards" an "Jakobin" tê gotin, li dijî şerekî wiha derdiketin. Lêbelê piraniya Meclîsê di sala 1792an de şerek bi [[Awistirya]] û [[Prûsya]] re wekî şansek ji bo zêdekirina populerbûna hikûmeta şoreşger dît û fikirîn ku şerek weha dikare bi ser bikeve û ji ber vê yekê di 20ê avrêla sala 1792an de li Awistiryayê şer ragihand. Di 10ê tebaxa sala 1792an de qerebalixek bi hêrs gef li qesra qiral Louis XVI dixwe ku qiral xwe li Meclîsa Zagonsaz vedişêre. Piştre Artêşa Prûsya di tebaxa sala 1792an de Fransayê dagir dike. Di destpêka îlonê de, Parîsiyên ku ji Artêşa Prûsya ku Verdun dagir dikin û serhildanên dij-şoreşger ên li rojavayê Fransayê aciz dibin, di navbera 1000 û 1500 girtiyan bi serdegirtina girtîgehên Parîsê de di girtîgehan qetil dikin. Ligel hemî hewldanan Meclîs û [[Konseya Bajêr a Parîsê]] nekarîn wê xwînrijandinê rawestînin. Konvansiyona Neteweyî ku di hilbijartinên yekem de di bin dengdana gerdûnî ya mêr de hate hilbijartin, di 20ê îlona sala 1792an de kete cihê Meclisa Zagonsaz û di 21ê îlonê de bi îlankirina Komara Yekem a Fransa re monarşî betal erkên konvansiyonê hate betalkirin. Qiralê berê [[Louis XVI]] di çileya sala 1793an de ji ber xiyanetê cezayê mirinê lê hate birîn û bi giyotînê hate kuştin. Fransa di mijdara sala 1792an de li dijî [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] û [[Komara Holendayê]] şer radigihîne û di adara sala 1793an de jî li dijî Spanyayê şer radigihîne. Di bihara sala 1793an de, Awistirya û Prûsyayê Fransa dagir kirin ku di meha adarê de Fransayê "komara bira" li "Komara Mainz" ava kir û di bin kontrola xwe de girt. Di heman demê de di adara sala 1793an de şerê navxweyî yê Vendéeyê li dijî Parîsê dest pê dike ku Destûra Medenî ya Ruhanî ya 1790an ve û leşkeriya mecbûrî ku di destpêka sala 1793an de hatibû derxistin, şer diqewime. Li deverên din ên Fransayê jî serhildan çêdibû. Di Konvansiyona Neteweyî de dijminatiya fraksiyonalîst ku ji cotmeha sala 1791an vir ve derdikeve, bi koma 'Girondins' re, di 2ê hezîrana sala 1793an de neçar ma ku îstifa bike û ji konvansiyonê derkeve. Dij-şoreşa ku di adara sala 1793an de li Vendée dest pê dike, heya tîrmehê li bajarên wekî [[Brittanî]], [[Normandî]], [[Bordèu|Bordeaux]], [[Marsîlya]], [[Toulon]] û [[Liyon]] belav dibe. Hikûmeta Konvansiyona Parîsê di navbera cotmeh û kanûna sala 1793an de bi tedbîrên hovane karî piraniya serhildanên navxweyî, bi ligel ku bi dehhezaran kesan jiyana xwe ji dest didin, ditepisîne. Hinek dîroknas tînin ziman ku şerê navxweyî heta sala 1796 dewam kiriye û dibe ku 450.000 kes jiyana xwe ji dest bidin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2012-01-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120117152123/http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di dawiya sala 1793sm de hevalbend ji Fransayê hatin derxistin. Fransa di sibata sala 1794an de koletiya li koloniyên xwe yên amerîkî betal kir lê disa di pêşerojê de koletiyê ji nû ve dide destpêkirin. Nakokiyên siyasî û dijminatiya di [[Konvansiyona Neteweyî]] ya di navbera cotmeha sala 1793 û tîrmeha sala 1794an de gihîştiye asteke nedîtî, di encamê de bi dehan endamên peymanê bi îdama giyotînê hatine mehkûmkirin. Di vê navberê de, şerên derve yên Fransaya di sala 1794an de, wek mînak li Belçîkayê, giran dibû. Di sala 1795an de, xuya bû ku hikûmet li hember daxwaz û hewcedariyên çînên jêrîn ên di derbarê azadiya dînî (Katolîk) û dabeşkirina wekhev a xwarinê de vedigere xemsariyê. Heya sala 1799an, siyasetmedaran, ji xeynî îcadkirina pergaleke nû ya parlemanî ('Dîrektor'), xwe bi dûrxistina xelkê ji katolîk û royalîzmê mijûl dikirin. === Napoleon û sedsala 19an (1799-1914) === [[Wêne:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project.jpg|thumb|çep|Napoleon, Împeratorê fransiyan ku li seranserê Ewropayê împeratoriyeke mezin ava kiriye.]] [[Wêne:France colonial Empire10.png|thumb|çep|Împeratoriya yekem (şîna ronahî) û Împaratoriya duyemîn (şîna tarî) împeratoriyên kolonyal a Fransayê ne.]] Napoleon Bonaparte di sala 1799an de desthilatdariya komarê werdigire û dibe konsulê yekem û paşê jî Împeratorê Împeratoriya Fransayê (1804–1814; 1815). Wekî berdewamiya şerên ku ji hêla padîşahên ewropî ve li dijî komara Fransa hate ragihandin, guherandina komên Hevbendiyên Ewropî şer li ser Împeratoriya Napoleon ragihandin. Artêşên wan piraniya parzemîna Ewropayê bi serketinên bilez ên wekî şerên Jena-Auerstadt yan jî Austerlitz zeft kirin. Endamên malbata Bonaparte li hinek qiraliyetên nû hatine damezrandin wekî padîşah hatine tayîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.17104/9783406718335 |sernav=Friedrich der Große |paşnav=Blanning |pêşnav=Tim |tarîx=2019 |weşanger=Verlag C.H.BECK oHG |isbn=978-3-406-71833-5 }}</ref> Ev serketin dibin sedema berbelavbûna îdeal û reformên şoreşgerî yên fransî li seranserê cîhanê, wek pergala metrîk, Qanûna Napoleon û Danezana Mafên Mirovan. Di hezîrana sala 1812an de, Napoleon êrîşî [[Rûsya]]yê kir û digihîje Moskoyê. Paşê artêşa wî ji ber pirsgirêkên dabînkirinê, nexweşî, êrîşên Rûsyayê û di dawiyê de jî di mehên zivistanê de belav dibe. Piştî sefera rûsî ku dibe sedema felaketê û serhildana padîşahiyên ewropî li dijî desthilatdariya wî, Napoleon têk diçe û padîşahiya Bourbon tê vegerandin. Nêzîkî milyonek fransî di dema Şerên Napolyon de dimirin. Piştî vegera wî ya kurt ji sirgûnê, Napoleon di dawiyê de di sala 1815an de di Şerê Waterloo de têk diçe û bi sînorên destûrî yên nû, padîşahî ji nû ve hate damezrandin (1815-1830). Xanedaniya Bourbon a bêgramî bi Şoreşa tîrmehê ya 1830an ku Monarşiya tîrmehê ya destûrî ava dike, hate hilweşandin. Di vê salê de leşkerên fransî dest bi bidestxistina [[Cezayir]]ê kirin û yekem hebûna kolonyala li [[Afrîka]]yê ji dema ku Napoleon di sala 1798an de dest pê kir, li Misrê damezrand. Rakirina koletiyê û danasîna mafê dengdanê ya gerdûnî ya mêran ku di dema Şoreşa Fransî de bi kurtî hate pejirandin, di sala 1848 de ji nû ve hate pejirandin. Di sala 1852an de, serokê Komara Fransayê, Louis-Napoléon Bonaparte, biraziyê Napoleon I, wekî împeratorê Împeratoriya Duyem, wekî [[Napoleon III]] hate ragihandin. Wî destwerdanên fransî li derveyî welat zêde kir, nemaze li Krîm, Meksîk û Îtalya ku di encamê de Duka Savoy û wîlayeta [[Nice]] hate bidestxistin ku di wê demê beşek ji Padîşahiya Sardînyayê bûn. Napoleon III piştî têkçûna di Şerê Franko-Prusyaya sala 1870an de hate rûxandin û rejîma wî bi Komara Sêyemîn hate guhertin. Di sala 1875an de dagirkirina [[Fransa ya Cezayîrê]] temam dibe û nêzîkî 825.000 cezayîrî ji ber birçîbûnê, nexweşî û tundûtûjiyê hatin kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Blood and soil: a world history of genocide and extermination from Sparta to Darfur |url=https://archive.org/details/bloodan_kie_2007_00_0326 |paşnav=Kiernan |pêşnav=Ben |tarîx=2007 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-10098-3 |cih=New Haven }}</ref> Fransa ji destpêka sedsala 17an ve, bi cûrbecûr xwedan milkên kolonyal bû lê di sedsalên 19an û 20an de, împeratoriya wê ya kolonyal a gerdûnî ya li derveyî welat bi awayekî mezin berfireh dibe û pişt [[Împeratoriya Brîtanî]] dibe duyem-mezintirîn împeratoriya li cîhanê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Higginson |pêşnav=Pim. |tarîx=2008 |sernav=Memory, Empire, and Postcolonialism: Legacies of French Colonialism (review) |url=http://dx.doi.org/10.1353/frf.2008.0000 |kovar=French Forum |cild=32 |hejmar=1 |rr=286–288 |doi=10.1353/frf.2008.0000 |issn=1534-1836 }}</ref> Tevlî metropolê Fransayê, tevahiya axa di bin serweriya Fransayê de di salên 1920 û 1930an de digihîje 13 milyon kîlomêtre çargoşeyê ku ji %8.6 ji axa cîhanê pêk dihat. Serdema ku bi navê ''Belle Époque'' tê zanîn, destpêka sedsalê de serdemek bû ku bi xweşbînî, aştiya herêmî, bextewariya aborî û nûjeniyên teknolojî, zanistî û çandî ve girêdayî ye, hate destpêkirin. Di sala 1905an de sekuleriya dewletê bi fermî hate damezrandin. === Destpêka nîvê sedsala 20an (1914-1946) === [[Wêne:El 114 de infantería, en París, el 14 de julio de 1917, León Gimpel.jpg|thumb|Fransî Poilus di sala 1917an de, di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, bi ala xwe yên şer re.]] Fransa ji hêla [[Almanya]]yê ve hate dagir kirin û ji hêla [[Brîtanya Mezin]] ve hate parastin ku di tebaxa sala 1914an de [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike. Almanya li bakurê rojhilat herêmek pîşesazî ya dewlemend dagir dike. Fransa û hevalbendên Fransayê li hember hêzên navendî bi berdîleke giran a mirovî û maddî bi ser dikevin. Di Şerê Cîhanê yê Yekem 1.4 milyon leşkerên fransî dimirin ku ji %4 ji nifûsa Fransayê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7199127.stm |sernav=France's oldest WWI veteran dies |tarîx=2008-01-20 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Di navbera ji %27 û 30 leşkerên ku ji sala 1912an heta 1915an dibine leşker, hatine kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=2YqjfHLyyj8C&pg=PR25 |sernav=World War I: Encyclopedia |paşnav=Tucker |pêşnav=Spencer |paşnav2=Roberts |pêşnav2=Priscilla Mary |tarîx=2005 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-420-2 |ziman=en }}</ref> Salên navberê bi tengezariyên navneteweyî yên dijwar û cûrbecûr reformên civakî yên ku ji hêla hikûmeta Eniya Gel ve hatin destnîşan kirin (betlaneya salane, rojên xebatê yên heşt saetan, jin di hukûmetê de) hatin qebûlkirin. Di sala 1940an de Fransa hate dagirkirin û bi lezûbez li hemberî Almanyaya Nazî yê têk diçe. Fransa li bakur herêmek dagirkeriya Alman, li başûrê rojhilat herêmek dagirkirina îtalî û herêmek nedagîrkirî, mayîna Fransayê ku ji axa metropolê ya başûrê Fransa (du-pêncên metropolê Fransaya beriya şer) û Împeratoriya Fransî ku du parêzgerên Tûnisa Fransî û Fasa Fransî û Cezayira Fransî dihewand; hikumeta Vichy, rejîmeke otorîter a nû avabûye û bi Almanyayê re hevkariyê dike ku li ser xaka nedagîrkirî hikum dikir. Fransaya Azad, ji aliyê hikûmeta-sirgûnkirî bi serokatiya Charles de Gaulle, li Londonê hate damezrandin. Ji sala 1942 heta sala 1944an nêzîkî 160.000 hemwelatiyên fransî ku di nav wan de derdora 75.000 cihû hebûn, hatin sirgûnkirinê kampên mirinê û kampên komkirinê yên li Almanya û Polonyaya dagirkirî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.holocaust-education.dk/holocaust/deportationer.asp |sernav=The Danish Center for Holocaust and Genocide Studies |tarîx=2014-04-16 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140416061232/http://www.holocaust-education.dk/holocaust/deportationer.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ain.fr/upload/docs/application/pdf/2011-05/dp_expo_schwartz_auf_weiss_nantua_2011bd.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141109055804/http://www.ain.fr/upload/docs/application/pdf/2011-05/dp_expo_schwartz_auf_weiss_nantua_2011bd.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di îlona sala 1943an de Korsîka yekem xaka metropolê ya fransî bû ku xwe ji Axis rizgar kir. Di 6ê hezîrana sala 1944an de, Hevalbendan Normandiya û di tebaxê de jî Provence dagir kirin. Di sala paşîn de Hevalbend û Berxwedana Fransî bi serketî li hemberî hêzên Axis biserketin û serweriya Fransa bi damezrandina Hikûmeta Demkî ya Komara Fransa (GPRF) hate vegerandin. Ev hikûmeta demkî ku ji hêla de Gaulle ve hatî damezrandin, armanc ew bû ku şerê li dijî Almanyayê berdewam bike û hevkarên Almanyayê ji kar dûr bixe. Her wiha çend reformên girîng jî kirin ku di nav de destûra dengdanê ji jinan re hat dayîn û avakirina sîstema ewlekariya civakî hebûn. === Serdema hevdem (1946–serdema nûjen) === [[Wêne:De Gaulle-OWI.jpg|thumb|Charles de Gaulle, lehengê Şerê Cîhanê yê Yekem, rêberê fransiyên azad di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de û Serokê Fransayê.]] GPRF zemînek ji bo nîzamek destûrî ya nû danî ku di encamê de Komara Çarem (1946–1958) mezinbûnek aborî ya berbiçav dibîne. Fransa yek ji endamên damezrîner ên [[NATO]]yê ye. Fransa hewl da ku kontrola Hindistana Fransî ji nû ve bi dest bixe lê di sala 1954an de di Şerê Dien Bien Phu de ji li hemberî Viet Minh tê têkbirin. Piştî çend mehan Fransa li Cezayîrê bi pevçûnek din a dij-kolonyalîst re rû bi rû ma ku piştre wekî parçeyek bingehîn a Fransa û warê zêdetirî milyonek rûniştvanên ewropî hate dîtin. Di dema pevçûnê de, fransiyan bi awayekî sîstematîk îşkence û zordarî bikar anîn ku di nav de kuştinên bê daraz ji bo kontrolkirina [[Cezayir]]ê hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g1YSBAAAQBAJ&pg=PA131 |sernav=Colonialism |paşnav=Macqueen |pêşnav=Norrie |tarîx=2014-07-22 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-86480-6 |ziman=en }}</ref> Vê pevçûnê welat hilweşand û dibe sedema derbeyek û şerê navxweyî yê li Fransayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fia%2farticle-lookup%2fdoi%2f10.2307%2f2610008 |sernav=Jêder yek |malper=academic.oup.com |doi=10.2307/2610008 |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Di dema krîza gulana sala 1958an de Komara Çarem a lawaz û bêhedarî rê da Komara Pêncem ku tê de serokatiyek bihêz hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm |sernav=From Fourth to Fifth Republic |tarîx=2008-05-23 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2008-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080523234726/http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di hewlên paşîn de, dema ji bo bidawîkirina [[Şerê Cezayirê]] gav bavêje, [[Charles de Gaulle]] karî ku welat bi hev re bihêle. Şer bi Peymana Évian di sala 1962an de ku dibe sedema serxwebûna [[Cezayir]]ê bi dawî dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VCMgAwAAQBAJ&pg=PA46 |sernav=Foreign Intervention in Africa: From the Cold War to the War on Terror |paşnav=Schmidt |pêşnav=Elizabeth |tarîx=2013-03-25 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-31065-0 |ziman=en }}</ref> Serxwebûna Cezayîrê bi berdêlên giran hat ku nêzîkî milyonek cezayîrî mirin û zêdetirî 2 milyon cezayîrî jicihwarên xwe dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=54Oe1WTfBfAC&pg=PA38 |sernav=The State of the World's Refugees, 2000: Fifty Years of Humanitarian Action |paşnav=Cutts |pêşnav=Mark |paşnav2=Refugees |pêşnav2=Office of the United Nations High Commissioner for |tarîx=2000 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924104-0 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî yek mîlyon Pied-Noirs û Harkis piştî serxwebûnê ji [[Cezayir|Cezayîrê]] reviyan Fransayê. De Gaulle di çarçoveya [[Şerê Sar]] de li hemberî blokên rojava û rojhilat polîtîkaya xwe yê “serxwebûna neteweyî” meşand. Ji bo vê yekê wî ji fermandariya [[NATO]] ya yekbûyî ya leşkerî vekişî (dema ku di nav hevalbendiya NATOyê de ma), bernameyek pêşkevtina atomî da destpêkirin û Fransayê dike hêza nukleerî ya çarem a cîhanê. Wî têkiliyên dilsoz ên franko-almanî vegerandin ku di navbera deverên bandor ên amerîkî û sovyetê de hevsengiyek ewropî ava bike. Lêbelê ew li dijî her pêşkevtina ewropayek ser-neteweyî bû û alîgirê ewropayek neteweyên serwer bû. Piştî rêzek xwepêşandanên sala 1968an li seranserê cîhanê, serhildana gulana 1968an bandorek mezin ê civakî derdixe holê. Dema ku li Fransayê îdealek ehlaqî ya kevneperest (dîn, welatparêzî, rêzgirtina ji desthilatdariyê re) ber bi îdealek exlaqî ya lîberaltir ve (laîkparêzî, ferdperestî, şoreşa zayendî) veguherî, ev yek dibe xaleke guhertinê. Her çend serhildan têkçûnek siyasî be jî (ji ber ku partiya gaullîst ji berê hinek bihêztir derket holê) di navbera gelê fransî û de Gaulle de ku piştî demek kurt îstifaya xwe radigihîne, perçebûnek pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rpfrance-otan.org/France-and-NATO |sernav=France and NATO - La France à l’Otan |tarîx=2014-05-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-08-11 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140811164800/http://www.rpfrance-otan.org/France-and-NATO |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di serdema post-gaullîstan de, Fransa wekî yek ji aboriyên herî pêşketiya li cîhanê ma lê bi gelek kirîzên aborî re rû bi rû dimîne ku di encamê de rêjeyên bilind ên bêkariyê û zêdebûna deynên giştî li welat diqewime.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=cVa46Q7oMlcC&pg=PA160 |sernav=France at the dawn of the twenty-first century, trends and transformations |paşnav=Vermette |pêşnav=Rosalie |tarîx=2000 |weşanger=Summa Publications, Inc. |isbn=978-1-883479-29-9 |ziman=en }}</ref> Di dawiya sedsala 20an û destpêka sedsala 21an de, Fransa di pêşketina Yekîtiya Ewropayê ya ser-neteweyî de bû, nemaze bi îmzekirina [[Peymana Maastricht]] (ku Yekîtiya Ewropayê tê avakirin) di sala 1992an de, di sala 1999an de [[Herêma Euroyê]] ava kir û di sala 2007an de [[Peymana Lîzbonê]] îmze dike. Fransa jî gav bi gav lê bi tevahî ji nû ve entegreyî NATOyê dibe û ji wê demê ve beşdarî piraniya şerên ku ji hêla NATOyê ve têne piştgirî kirin, dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.migrationpolicy.org/article/french-government-revives-assimilation-policy |sernav=French Government Revives Assimilation Policy {{!}} migrationpolicy.org |tarîx=2015-01-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2015-01-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150130222428/http://www.migrationpolicy.org/article/french-government-revives-assimilation-policy |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Wêne:Marche républicaine, Paris, 11 janvier 2015 (15).jpg|thumb|Piştî êrîşên çileya sala 2015an ku ji aliyê terorîstên îslamîst ve hatin kirin, li seranserê Fransayê meşên hatin organîzekirin ku ev bûye mezintirîn mîtînga gel a di dîroka Fransayê de.]] Ji sedsala 19an vir ve, Fransa malavaniya gelek koçber dike. Ev bi piranî ji mêrên biyanî yên ku ji welatên katolîk ên ewropî bûn ku bi gelemperî ku dema xebatên wan xilas dibûn vedigeriyan welatên xwe. Di salên 1970î de Fransa bi krîzek aborî re rû bi rû ma û destûr da ku koçberên nû (bi piranî ji Mexribê) bi malbatên xwe re bi domdarî li Fransayê bi cih bibin û bibim hemwelatê fransî. Di encamê de bi sed hezaran misilman (bi taybetî li bajarên mezin) di xaniyên giştî yên yarmetîdar de dijîn û ji rêjeyên pir bilind ên bêkariyê dikişînin. Di heman demê de Fransa dev ji asîmîlasyona koçberan berda û li wir ji wan hate xwestin ku li gorî nirxên kevneşopî û normên çandî yên fransî tevbigerin. Di heman demê de koçber hatin teşwîq kirin ku çand û kevneşopiyên xwe yên cihêreng biparêzin û bi tenê entegreyê sîstema welat bibin. Ji sala 1995an vir ve ku di sala 1995an de êrîşên bombeyî yên li Metro û RERê yên Parîsê pêk hatin, Fransa bi awayekî demdemî ji aliyê rêxistinên îslamîst ve bûye armanc. Bi taybetî êrîşa [[Charlie Hebdo]] di çileya sala 2015an de li Fransayê pêk hatiye ku li dijî êrîşê yek mezintirîn mîtîngên gel a di dîroka Fransayê de, ku nêzîkî 4.4 milyon kes komê qadan kir hatiye lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_FRANCE_ATTACKS_RALLY?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2015-01-11-12-51-46 |sernav=News from The Associated Press |tarîx=2015-01-11 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2015-01-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150111213526/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_FRANCE_ATTACKS_RALLY?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2015-01-11-12-51-46 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Êrîşên [[Parîs]]ê yên mijdara sala 2015an ku dibe sedema mirina 130 kesan, êrîşa herî kujer a li ser axa Fransa ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve û ji dema teqîna trêna Madrîdê ku di sala 2004an de pêk hatiye, êrîşa herî kujerê li [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2015/nov/14/paris-attacks-people-throw-open-doors-to-help |sernav=Parisians throw open doors in wake of attacks, but Muslims fear repercussions |paşnav=McVeigh |pêşnav=Tracy |paşnav2=Graham-Harrison |pêşnav2=Emma |tarîx=2015-11-14 |malper=The Observer |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/world/europe/europe-s-open-border-policy-may-become-latest-victim-of-terrorism-1.2435486 |sernav=Europe’s open-border policy may become latest victim of terrorism |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Her wiha di sala 2016an de êrîşa ku bargirê li bajarê [[Nice]] ku li dijî pîrozbahiyên Roja Bastille pêk tê dibe sedema mirina 87 kesan. [[Operasyona Chammalê]] ku hewldanên leşkerî yên Fransa ji bo kontrolkirina DAIŞê ye, di navbera salên 2014 û 2015an de zêdetirî 1000 çekdarên [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]] hatin kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://thematadorsghs.us/index.php/2015/12/14/french-policies-provoke-terrorist-attacks/ |sernav=French policies provoke terrorist attacks |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |roja-arşîvê=2023-09-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230922230329/http://thematadorsghs.us/index.php/2015/12/14/french-policies-provoke-terrorist-attacks/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Erdnîgari == Piraniya ax û nifûsa Fransa li Ewropaya Rojava ye ku wekî Metropolitan France hatiye binavkirin ku axa sereke ya welêt ji siyasetên cûrbecûr ên derveyî welêt cuda bike. Fransa li aliyê bakur bi Deryaya Bakur, aliyê bakurê rojava Kanala înglîzî, li rojava bi Okyanûsa Atlantîk û li başûrê rojhilat bi Deryaya Navîn re sinorên xwe parvedike. Welatê cîranên li parzemîna Ewropayê [[Belçîka]], [[Lûksembûrg]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Îtalya]], [[Monako]], [[Spanya]], [[Andorra]] ye. Ji xeynî parzemîna [[Ewropa]] erdê Fransayê li [[parzemîn]]ên din jî hene ku di nav de [[Karîbîk]]an wek mînak [[Saint-Martin]], li [[Emerîkaya Başûr|Başûrê Amerîkayê]] [[Guayanaya Fransî]], li qeraxên [[Emerîkaya Bakur|Bakurê Amerîkayê]], li Okyanûsa Hindê û li [[Okyanûsya]]yê herêm û welatên ku girêdayî Fransayê ne hene. === Erdnîgariya xwezayî === [[Wêne: Most beautiful villages of the world montsoreau 2.jpg |thumb|[[Loire]] li [[Montsoreau]], [[Geliyê Loire]].]] Fransa ji [[Derya Navîn]] heta [[Deryaya Bakur]] û ji [[Reyn]]ê heta [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] dirêj dibe. Ew bi [[Brîtanyaya Mezin]], [[Belçîka]], [[Lûksembûrg]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Îtalya]], [[Monako]], [[Andorra]] û [[Spanya]]yê tê hevsînorkirin. Li derveyî welatê dayikê, Fransa bi [[Brezîl]], [[Sûrînam]] û [[Holenda]]yê re sînorên bejahî parve dike. Ji bilî welatê dayika [[Ewropaya Rojava]] (''la métropole''), Fransa ji herêmên [[Amerîkaya Bakur]], [[Hindîstana Rojava|Karibîk]], [[Amerîkaya Başûr]], Okyanûsa Hindî, [[Okyanûsa Pasîfîk]] û [[Antarktîka|Antarktîk]] (îdiayên li ser qada axa Antarktîkê ji hêla piraniya welatên cîhanê ve nayê pejirandin). Fransa ji deştên peravê yên li bakur û li rojava yên bi Atlantîk û Deryaya Bakur heta zincîreyên çiyayên mezin, [[Pyrenees]] li başûr û [[Alpê]] li başûr, [[Pyrenees]] li bakur û li rojavayê rojhilat bi [[Ewropa]] lûtkeyên çiyayên herî bilind (derve [[Qafkas]]), [[Mont Blanc]], 4&nbsp;810 metre. Di hundurê de rêzeçiyayên din ên wekî [[Navenda Massif]] û [[Vosges]] hene. Chaine de Puys li Massif Central, girseyek çiyayî ya bi derdora 80 volkanên neçalak, di tîrmeha 2018an de wekî [[Mîrateya Mîrateya Cîhanê]] hat destnîşankirin. Fransa di navbera çar [[pergalên çem]] yên mezin de dabeş dibe ku sê ji wan diherikin [[Atlantîk]]ê. Çem li ser deştên nermik ên bakur û rojavayê Fransa diherikin û çemên wan ên berdar bûne sedem ku navenda aborî û siyasî ya welêt li beşên bakur ên welêt biqede ku dikare wekî alîkarek bihêz were dîtin ku Parîs bibe navenda welêt. === Dabeşkirina îdarî === [[Wêne:Régions de France 2016.svg|thumb|Ji Çile 2016 de, li [[Fransa Proper] tenê 13 herêm hene]]<ref>http://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12 /17 /la-carte-a-13-regions-definitively-adoptee_4542278_823448.html</ref>]] Fransa (di 2015 de) dabeş dibe:<ref>http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/documentation.asp?page=documentation.htm</ref> * 27 herêm (''herêm''), 22 navxweyî û pênc ne ewropî. Binêre ''Herêmên Fransa''. * 101 beş (''departements''). Binêre ''Wezareta Fransa''. * 335 navçeyên (''navçe''). Binêre ''Navçeya Fransa''. * 2&nbsp;054 Kanton (''kanton''), di nav de 59 yên ne ewropî jî hene. Binêre ''Kantonên Fransa''. * 36&nbsp;658 komûns (''komunan''). Binêre ''Şaredariyên Fransî''. * 9 villes nouvelles ku dabeşek e ku bi dabeşên jorîn re paralel dimeşe. Binêre Ville nouvelle. Wezaret bi jimare ne û ev jimar di du reqemên pêşî yên koda posteyê de cih digirin. Jimareya beşê berê jî li ser lewheyên qeydkirina wesayîtên rê, wekî du reqemên dawîn jî hatibû destnîşan kirin. Ev pergal, ku li ser bingeha qeyda wesayîtê ya ku ji hêla beşa ve hatî rêve kirin, ku wesayit lê lê bû, niha (2021) ber bi qonax ve tê derxistin û bi qeydek navendî ve tê veguheztin, ji ber vê yekê hûn nikanin beşa malê li ser lewheyên nû bixwînin. Herêm, dezgeh, navçe û kanton herêmên îdarî yên hikûmetê ne. Herêm ji aliyê qeymeqamekî herêmê (''préfet de région''), ku di heman demê de serokê yek ji beşên herêmê ye, têne birêvebirin. Dezgeh ji hêla [[Parlîk (Fransa)|prefekt]] (''préfet''), ku ji hêla [[hikûmet]] ve hatî tayîn kirin (wekhev [[walî]]) têne rêvebirin; navçe ji aliyê binerd (''sous-préfet'') ve tê birêvebirin. Kanton bi giranî wek [[navçe]] di hilbijartinên meclîsên herêmê û meclîsên dezgehan de kar dikin. Li [[Parîs]], du qeymeqam hene, qismî qeymeqamekî îdarî "asayî" ye, ku di heman demê de qeymeqamê herêmê ye, beşek jî muxtarê polîsan (''préfet de police''), ku şefê polîsê herî bilind e, di heman demê de [[fermandarê sivîl]] li Parîsê [[herêma sivîl]] (''zone de défense de Paris''). Prefektê polîs jî li beşên [[Hauts-de-Seine]], [[Seine-Saint-Denis]] û [[Val-de-Marne]] wezîfeya xwe dike. Herêm û dezgeh jî şaredariyên bi mafên xwe yên bacê û meclîsên rasterast têne hilbijartin, bi rêzê ve ''[[Lijneyên Herêmî yên Fransa|conseil Régional]]'' û ''conseil général'' wek saziya herî bilind a biryardanê pêk tînin. Şaredarîya herêmê û meclîsa herêmê ji alîyê ''président du conseil régional'' ve tên birêvebirin; şaredariya beşê (li gorî [[Meclîsa wîlayetê]]) û meclîsa daîreyê ji aliyê ''président du conseil général'' ve tên birêvebirin. Dezgeha herî bilind a biryardanê ya şaredariyan meclîsek e (''konseil şaredariyê'') û [[şaredar]] (''maire'') ku ji aliyê wê ve hatiye tayînkirin, ku hem serokê meclîsê û hem jî serokê şaredariyê ye. birêvebirî. Li Parîs, Lyon û Marsîlyayê, ku şaredariyên wan bi meclîsên xwe yên rasterast hatine hilbijartin, li navçeyan hatine dabeşkirin, şert û mercên taybetî hene. Çar [[Wezaretên Frensî yên Derveyî|Dezgehên derveyî]] berê [[Kolonî|Koloniyên Fransî]] ne ku ji [[1946]] de xwediyê heman statuya wezaretên Fransaya Ewropî ne (''[[Fransa métropolitaine|metropole]])''. Ew parçeyên yekbûyî yên Komara Fransa (û bi vî rengî YE jî) ne. [[Herêmên li derveyî Fransa|herêmên îdarî yên derveyî]] [[herêmên girêdayî]] ne ku ew jî li derveyî YE ne. Ew jî mîna dezgehan têne rêvebirin û rûniştevanên fransî [[hemwelatî|welatî]] ne. Piraniya wan [[ewro]] bikar tînin, ji bilî [[Polinezyaya Fransî]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Giravên Wales û Futuna]] yên ku pereyê wan, [[Franka CFP]] hene. Fransa di heman demê de di [[Okyanûsa Hindî]] de çend giravên neniştecî yên bi navê [[Îles Éparses]] kontrol dike, ku ligel [[Adélieland]], îdiaya Fransa ya [[Antarctica]], [[Zimanê fransî]] pêk tînin. Herêmên Başûr. ==== Herêmên Fransayê ==== {{Gotara bingehîn|Herêmên Fransayê}} {{Nexşeya herêmên Fransayê|text=fgfdfgdg}} Ji sala 2016an ve, Fransa ji 18 herêman ({{bi-fr|région}}) pêk tê. ''Régions'' yên li Fransaya parzemînî jî di hundura xwe de jî gav bi gav wek [[département]], [[Arrondissement]], [[Cantone]] û [[Commune]] tê parve kirina perçeyên hîn biçûk. {{-}} ===== Heremên kevn ===== Ji sala [[1956]]an heta 1ê çileya [[2016]]an, Fransa ji 26 herêman pêk hatibû. Ji wan 21 li xakên Fransaya parzemînî bûn, yek girava [[Korsîka]] bû, û çar jî navçeyên ser deryayî bûn. {| | # [[Alsace]] # [[Aquitaine]] # [[Auvergne]] # [[Basse-Normandie]] # [[Bourgogne]] # [[Bretagne]] # [[Centre]] # [[Champagne-Ardenne]] # [[Korsîka]] (statuya taybetî) # [[Franche-Comté]] # [[Haute-Normandie]] | <ol start=12> <li>[[Île-de-France]] <li>[[Languedoc-Roussillon]] <li>[[Limousin]] <li>[[Lorraine]] <li>[[Midi-Pyrénées]] <li>[[Nord-Pas de Calais]] <li>[[Pays de la Loire]] <li>[[Picardie]] <li>[[Poitou-Charentes]] <li>[[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] (PACA) <li>[[Rhône-Alpes]] | [[Wêne:FranceRegionsNumbered.png]] | |} * '''Herêmên li ser deryayê''' jî ev in: {| | :23 [[Guadeloupe]] :24 [[Martinique]] :25 [[Guyanaya Fransî]] :26 [[Réunion]] | [[Wêne:Guadeloupe map.png|90px|Guadeloupe]][[Wêne:Martinique-Map.png|90px|Martinique]][[Wêne:French Guiana-CIA WFB Map.png|90px|Guayanaya]][[Wêne:Reunion-CIA WFB Map.png|90px|Réunion]] | |} == Siyaset == === Dewlet û siyaset === Navê [[Destûra Bingehîn|Destûra]] ya niha ya Fransayê [[Komara Pêncem]] ye û di referandûma 28'ê Îlona 1958'an de hat qebûlkirin. Wê pozîsyona [[birêvebir]] li hember qanûndanêr xurt kir û diyar dike ku Serokkomar dê bi hilbijartina rasterast ji bo wezîfeya 5 salan were tayîn kirin (di 2001 de ji 7 salan hate guhertin). Hilbijartina serokomariyê di du tûran de pêk tê. Ger di tûra yekem de ti berbijarek ji sedî 50&nbsp;detir dengan nestandibe, her du namzedên sereke di gera duyem a hilbijartinan de tên cem hev. Desthilatên berfireh ên serokomar divê îstiqrara desthilatdariya dewletê û hebûna dewletê misoger bike. Di nav hêzên herî girîng de mafê bangeşeya referandûmên biryardar û hilbijartinên nû yên Meclîsa Neteweyî ye. Her wiha serokkomar [[Serokwezîrê Fransa|Serokwezîr]] û wezîrên din tayîn dike, [[fermandarê bilind]] yê leşkerî ye û ew e ku peymanên navneteweyî îmze dike û li ser bi cîhkirina [[Çekên nukleerî yên Fransa|çekên navokî]]. Zêdebûna desthilatên serokomar, hilbijartina serokatiyê ji hilbijartinên parlamenê girîngtir kiriye û ji ber vê yekê rêjeya beşdariyê ji bo hilbijartina serokomariyê zêdetir e. Parlamena Fransayê ji [[Sîstema dudûr|du odeyan]], [[Meclisa Neteweyî ya Fransa|Meclisa Neteweyî]] (''les députés de l'Assemblée nationale'') û [[Senatoya Fransayê|Senato]] (''Sénat'') , bi giştî 925 endam. 577 endamên Meclisa Neteweyî ji bo heyamên 5 salan bi hilbijartinên rasterast li herêmên hilbijartinê yên yek-endam têne destnîşankirin. Meclîsa Neteweyî bijardeya hilweşandina hikûmetê bi pêşniyara bêbaweriyê heye. Nîvê 348 senatoran (''les senators'') li [[Senatoya Fransa|Senata]] (''Sénat'') her sê salan carekê ji bo heyamek şeş salan têne tayîn kirin. Senator xwedan hêzek tixûbdar in û Meclîsa Neteweyî her gav gotina dawî heye heke di navbera her du odeyan de lihevnekirin hebe ji bilî mijarên destûrî. Hikûmet li ser rojeva Meclîsa Neteweyî xwedî bandorek xurt e. Jiyana siyasî ya Fransayê di van dehsalên borî de heya "hilbijartinên parlamanî yên 2017an" bi polarîzasyonek di navbera du komên siyasî de hate nişandan: çep li dora [[Partiya Sosyalîst (Fransa)|Partiya Sosyalîst]] û rastgir li dora [[Civîna ji bo komara|RPR]] û şûngirê wê [[Yekîtiya Tevgera Gel|UMP]]. Partiya rastgira tund FN (''[[Eniya Neteweyî (Fransa)|Eniya Neteweyî]]'' "bêtir qanûn û nîzam" û polîtîkayeke tund a koçberiyê diparêze û ji destpêka salên 1980-an vir ve nêzî ji sedî 15&nbsp; dengdana di hilbijartinan de. Partiyê di salên dawî de li Parîsê jî grevên mezin organîze kiribû. Di gulana 2012 de, sosyalîst [[François Hollande]] piştî [[Nicola Sarkozy]] bû serokê Fransa. Selefê wî yê kevneperest Sarkozy di sala 2007 de hat ser desthilatê. Di sala 2017an de, Serokomar François Hollande bû serokê yekem yê di dema Komara Pêncem de ku ji nû ve nehat hilbijartin. [[Emmanuel Macron]] di [[Hilbijartina Serokatîya Fransa 2022|Hilbijartina Serokatîya Fransa 2022 de.]] Macron di 20 salan de yekem serokê Fransa bû ku ji nû ve hate hilbijartin. === Parastin === [[Serfermandarê Bilind]] yê berevaniya Fransî [[Serokê Komara Fransa|Serokê Komarê]] ye. Di bin destê wî de, hikûmet û Wezîrê Parastinê berpirsiyariya siyasî ya parastinê ye. Parastin ji van pêk tê: * [[Hêzên Çekdar ên Fransa]] (''Forces armées françaises''), bi serokatiya Serfermandarê Parastinê (''le Chef d'état-major des armées''), ku [[Hikûmet]] Şêwirmendê leşkerî û berpirsê operasyon û amadekariya hêzên çekdar. * Karên Materyalên Parastinê (''Direction Générale de l'Armement'') * Rêvebiriya Parastinê (''Sekretariatiya Giştî pour l'Rêveberiyê'') Fransî [[hêza parastinê]] ji çar [[şaxên parastinê]] [[armé]] (''Armée de Terre''), [[Nationale Marine|derya]] (''Neteweya Deryayî') pêk tê. ') , [[hêza esmanî]] (''Armée de l'Air'') û cendirme (''Cendirme Nationale''). Li kêleka hêzên çekdar, xizmeta bijîjkî ya hêzên çekdar (''Service de Santé des Armées'') û xizmeta sotemeniyê ya hêzên çekdar (''Service des Essences des Armées'') pozîsyoneke serbixwe û berfireh a şaxê digirin. Hêzên Çekdar ên Swêdê ji sala 2001ê ve artêşeke profesyonel e. Ew ji 347&nbsp;903 [[Leşker (leşkerî)|leşkerên]] li ser erka çalak û 81&nbsp;229 [[karkerên sivîl]]a (2003) pêk tê. Ji bilî vê, leşkerên rezerv jî hene. Li Fransayê robotên bejayî yên bi çeka nukleerî, robotên hewayê û robotên binavderyayî hene. Bi giştî, hêzên çekdar ên Fransî nêzî 350 serikên nukleerî hene. Fransa dewleta çaremîn bû ku [[Çekên wêrankirina girseyî yên Fransa|çekên navokî]] bi dest xist. Hin ji zanyarên welêt li ser [[Projeya Manhattan]] xebitîn, ku Fransa dest pê kir ku cebilxaneya xwe ya nukleerî pêş bixe. Di destpêkê de Fransa hewl da ku bi Îtalya û Almanyaya Rojava re çekên navokî çêbike, lê [[Charles de Gaulle]] dixwest ku cebilxaneya Fransa bi tevahî têra xwe bike. Yekem ceribandina nukleerî li Cezayîrê di [[1960]] de pêk hat. Piştî serxwebûna [[Cezayir]]ê, Fransa dest bi ceribandina çekên xwe yên nukleerî li Polînezyaya Fransî kir. [[Lejyona Biyan|Lejyona Biyaniyan a Fransî]] ji aliyê keyê [[Louis Philippe I yê Fransa|Louis Philippe]] ve di sala 1831 de hate damezrandin da ku ji Swîsre û Alman [[Mercenas|mercên]] yên ku li Parîsê mane bi şandina wan xilas bibin. ji Cezayirê re ji bo piştgiriya artêşa fransî li wir. Lêbelê, di rewşa îroyîn de, Legion yekîneyek elît a hêzên çekdar ên Fransa ye, her çend hîn jî hin kevneşopiyên kevn hene: leşkerên di Lejyonê de sond dixwin ji Lejyon bi xwe, ne bi Komara Fransa.<ref>{{Webref. |title=Lejyona biyanî ya Fransî|url= https://www.youtube.com/watch?v=jiYX1ngjjCo|Dîroka dakêşanê=2021-10-08|ziman=ku|date=27.1.2019|weşanger=Dîroka Hêsan} }</ref>. ==== Artêşa Fransa ==== [[Wêne:Photo des troupes de marine.jpg|thumb|Hêzên deryayî bi [[FAMAS]] di destan de dimeşin]] * Yekîneyên şer: 70 [[tabûr]], her wiha 2 [[tabûr]] di [[Tûgaya Frensî-Almanî]] * Yekîneya parastinê: 18 [[tabûr]]s Personelên leşkerî yên artêşê ji 131&nbsp;039 leşkeran pêk tê. ==== Deryayî ==== * Yekîneya şer a li ser rûyê erdê: 72 keştî, 12200 deryavan * Yekîneya keştiyên binê avê: 10 keştiyên binê avê, 3 hezar û 800 deryavan * Balafirgeha deryayî: 152 balafir, 6800 deryavan * Hêzên piyade yên deryayî: 1&nbsp;700 leşker Personelên leşkerî yên hêzên deryayî ji 44&nbsp;595 leşker û deryavanan pêk tê. ==== Hêza Hewayî ==== [[Wêne:Bastille day flyover.4264-crop.jpg|thumb|Pêşandana hewayî li Parîsê di [[Roja Netewî ya Fransa|Roja Neteweyî]]]] * Hêzên Hewayî yên Stratejîk (Hevgirên Nukleerî): 90 balafir, 2&nbsp;300 leşker * Hêzên hewayî: 310 balafir, 5&nbsp;900 leşker * Balafirên veguhestinê: 100 balafir * Nêçîrvanê Baregeha Esmanî: 5&nbsp;300 leşker ==== Cendirme ==== Cendirmeyan berî her tiştî li gundan û li bajarên biçûk wek hêzeke polîsan tevdigere; li bajarên mezin la [[Polîsê Neteweyî]] heye. Wezîfeyên cendirmeyan wek yên îtalî [[Carabinieri]] û spanyolî [[Guardia Civil]] ne. Cendirmeyên herêmê di sala 2008an de ji 1&nbsp;124 qereqolên cendirmeya herêmî, 370 taqên acîl, 271 dewriyeyên kûçikan, 92 yekîneyên sûcên wîlayetê, 383 yekîneyên sûc, 14 yekîneyên helîkopteran, 7 dewriyên polîsê çemî, 26 9 nobedarên polîsên deryayî, 26 nobedarên trafîkê yên polêsên deryayî pêk dihat. 136 baskên polîsên trafîkê û 37 yekîneyên taybet ên sûcên ciwanan. Cendirmeyên gerok di sala 2008 de ji 123 [[squadron]]s pêk dihat. Li herêma Parîsê yekîneyeke cendirme ya jortir a gerok heye, di 6 tabûran de 4 hezar polîs, tabûra zirxî ya cendirme û yekîneya taybet a cendirmeyan jî di nav de ne. Di sala 2006an de cendirmeyên Fransî nêzî 105&nbsp;hezar karmend bûn. Ji van 103&nbsp;000 leşker û 2&nbsp;000 jî karmendên sivîl bûn. ==== Xizmeta tenduristiyê ==== [[Wêne:French medical VAB dsc06843.jpg|thumb|Wesayîta şer a xizmeta bijîjkî.]] Xizmeta bijîjkî, ''service de santé'', şaxeke parastinê ya taybet e di nav hêzên çekdar de. Ew di nav tiştên din de pêk tê: * 9 nexweşxaneyên hînkirinê * 1 navenda tenduristiyê * 2 dibistan * 4 navendên lêkolînê Karmendên dezgeha tenduristiyê ji 12&nbsp;431 kesan pêk tê û ji wan 7&nbsp;559 leşker in. ==== Xizmeta sotemeniyê ==== Karmendên servîsa sotemeniyê ji 2&nbsp;444 kesan pêk tê û ji wan 1&nbsp;255 personelên leşkerî ne. === Têkiliyên Navneteweyî === {{Gotara bingehîn|Mîsyonên dîplomatîk ên Fransa}} Yekem mîsyona dîplomatîk a Fransayê di sala 1522 de dema ku şandeyek şand [[Swîsre]] hate damezrandin. Îro, Fransa xwediyê tora duyem a herî mezin a balyozxaneyên cîhanê ye, ku tenê [[Amerîka]] jê derbas dibe. Tevî hilweşandina desthilatdariya kolonyal a Fransayê piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], Fransa lîstikvanek navneteweyî ya girîng dimîne. Welat yek ji pênc endamên daîmî yên [[Encûmena Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]], endamê [[G7]] û herwiha endamê damezrîner ên [[NATO]], [[OECD]] û [[Ewropa ye. Yekîtî]]. ==== Rêxistinên navneteweyî ==== Fransa di nav yên din de endam e: * [[OECD]] * [[Yekîtiya Ewropayê]] * [[NATO]] * [[Hevkariya Schengen]] * [[Rêxistina Ewlekarî û Hevkarî li Ewropayê]] * [[Konseya Ewropayê]] * [[Yekîtiya Latînî]] *[[G7]] == Demografîk == [[Wêne:Lyon vue depuis fourviere.jpg|thumb|Lyon piştî paytext Parîsê duyem bajarê herî mezin ê Fransayê ye.]] Taybetmendiya Fransa bi wê yekê ye ku ji çend welatên cîranên xwe, wek Brîtanya Mezin û Almanya, pir zûtir [[veguhertina demografîk]] derbas bûye, ku, di nav tiştên din de, bû sedem ku welat ji bo demek dirêj xwedan nifûsa herî mezin li Ewropayê be. Lê di sedsala 19an de, dema ku nifûsa Ewropayê du qat zêde bû, Fransa hema hema bi nîvî zêde bû. Berevajî gelek welatên din ên Ewropî, koçberiya berbi DY ne girîng bû û Fransa demek dirêj bû welatê koçberan. Şerên cîhanê, berî her tiştî [[Şerê Cîhanê yê Yekem]], di pîramîda nifûsa welêt de xelekek kûr xist. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], xweşbînî bilind bû û zarokbûn bi asîman bilind bû; serdemek ku bi gelemperî jê re "le Baby Boom" ("[[baby boom]]en" tê gotin. Piştî wê yekê, bûyîna zarokan hinekî daket, heya ku dor hat ku nifşa mezinbûna zarokan ji xwe re bibe xwedî zarok. Di van demên dawî de, mezinbûna nifûsa xwezayî ji çend welatên cîran xwedan pêşkeftinek erênîtir e. Digel vê yekê, ji ber ku nifşa pitikan teqawid dibe, welat bi karekî dijwar re rû bi rû dimîne. === Bajarên mezin === Deh bajarên herî mezin ên Fransa ev in (niştecîhên 2012, tevî derdor):<ref>{{Jêder-malper |url=http://insee.fr/fr/ffc/tef/tef2015/T15F014/T15F014.pdf |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2022-07-27 |archive-date=2015-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150225034939/http://insee.fr/fr/ffc/tef/tef2015/T15F014/T15F014.pdf |url-status=dead }}</ref> # [[Parîs]] 12,3 mîlyon # [[Lyon]] 2,3 mîlyon # [[Marsîlya]] + [[Aix-en-Provence]] 1,7 mîlyon # [[Toulouse]] 1,3 mîlyon # [[Piçûk]] 1,2 mîlyon # [[Bordeaux]] 1,1 mîlyon # [[Nice]] 1 mîlyon # [[Nantes]] 0,9 mîlyon # [[Strasbourg]] 0,8 mîlyon # [[Rennes]] 0,7 mîlyon Bajarên sereke an girîng ên çandî yên Fransa ev in: [[Ajaccio]], [[Amiens]], [[Angers]], [[Bastia]], [[Besançon]], [[Brest, Fransa|Brest]], [[Caen]], [[Cannes]], [[Clermont-Ferrand]], [[Dijon]], '''[[Grenoble]]''', [[Le Havre]], [[Lens, Pas-de-Calais|Lens]], [[Limoges]], [[Metz]], '''[[Montpellier]]''', [[Nancy]], [[Nîmes]], [[Orléans]], [[Pau]], [[Perpignan]], [[Poitiers]], [[Reims]], '''[[Rouen]]''', '''[[Saint-Étienne]]''', '''[[Toulon]]''', [[Tur]]. Binêre jî: [[:Kategorî:Lîsteya bajarên Fransa]] === Ziman === [[Wêne:Langues de la France.svg|thumb|Nexşeya ziman û zaravayên herêmî yên Fransayê.]] {{Gotara bingehîn|Zimanê fransî|Zimanê Fransî}} Nifûsê Fransayê di [[1ê kanûna paşîn]] [[2008]]an de yên bi welatên [[ser deryayî]] ve wek 64.473.140 tê texmîn kirin.<ref>[http://www.insee.fr/fr/ffc/pop_age4.htm Bilan démographique 2007 : des naissances toujours très nombreuses]</ref> Ew ji [[Almanya]]yê şunda duyem mezintir welata [[YE|Yekitiyê Ewropayê]] ye. Ew ji sedî 13ê (% 13) YE bi tenê pêk tîne ye. Payîna dirêjahiya jiyanê yê di Fransayê de bo mêran 76,7 sal, bo jinan jî 83,8 e. Piraniya fransî (% 88) bi fransî wekî zimanê xwe yê dayikê diaxivin, ku ew jî zimanê fermî yê Fransa ye. Zimanên herêmî yên girîng ev in, [[Oksîtanî]] ([[Provensal]]), Korsîkî, [[Franko-Provensal]], [[Bretonî]], [[Zimanê ketelanî|Ketelanî]], [[Baskî]], [[Zimanê holendî|Holendî]] (Flamî) û [[Alsatî]] (zaravayê almanî). [[zimanê koçberan]] ya herî mezin [[erebî]] ye, bi taybetî zaravayê bakurê rojavayê Afrîkayê ku wekî [[Erebî Maghre]] tê zanîn. Li herêmên Fransî cûrbecûr [[Zimanên Polînezî]], [[Zimanên Arawak]] an [[Zimanên Krêolî]] tên axaftin lê zimanê Fransî tenê zimanê fermî ye.<ref><nowiki><ref>{{Cite web|title=Erdnîgarî Niha! Fransa|url=</nowiki>https://www.youtube.com/watch?v=g0QrBphsioM&list=PLR7XO54Pktt-h8T-dtr4MXy0_MpbWukHW&index=16%7CDîroka dakêşanê=2021-10-07|ziman=ku|weşanger=Cografya Niha!} <nowiki></ref> Di gulana 2021ê de, Serokomar Macron soz da ku piştgirî bide zimanên hindikahiyên neteweyî, lê pêşnûmeqanûnek ku destûrê dide bikaranîna van zimanên hindikahiyan wekî zimanê perwerdehiyê li dibistanan red kir. Dadgeha Bilind a Fransayê jî ji bo vê yekê nîqaş kir û serî li makezagonê da ku tenê zimanê fermî yê dewletê Fransî ye. Di dibistana fransî de, [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] bi gelemperî yekem zimanê biyanî ye (ne mecbûrî ye, lê ji sedî 90&nbsp; xwendekaran Îngilîzî hildibijêrin) û piraniya xwendekar [[Spanî]], [[Almanî]] an [[Zimanê îtalî|Îtalî]] dixwînin. Wekî zimanê sêyem, ku di nav wan de Spanî ya herî berbelav û Almanî ya duyem a herî gelemperî ye. === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dêra Katolîk a Romayî li Fransa}} Di sala 2009 de ji sedî 64&nbsp;ji nifûsê [[Dîra Katolîk a Romayê|Katolîk]], ji sedî 4 [[Îslam|Misilman]], ji sedî 3&nbsp; [[Protestan]] bûn. Ji sala 1905an vir ve, Fransa xwediyê qanûnek e ku dêrê û dewletê ji hev vediqetîne û ku [[azadiya olî|azadiya olan]] nas dike. Demek dirêj, Dêra Katolîk bandorek girîng li ser jiyana civakî ya fransî kir. Li Fransayê, [[Keşe|jiyana rahîb]] pêş ket û katedralên [[Sedsalên Navîn|sedsalên navîn]] yên wî welatî abîdeyên hêz û pozîsyona navendî ya Dêra Katolîk in. Piştî şerên olî yên bi xwîn, Protestanênbiransî ([[Huguenot]]) bi [[Edîktê Nantes]] [[1598]] azadiya olî bi dest xistin. Di [[sedsala 17an]] de, key û dîwan zilamên dêrê xistin xizmeta xwe: [[Armand-Jean du Plessis, duc de Richelieu|Kardînal Richelieu]] û Mazarin çarenûsa welêt rêberî kirin. [[Şoreşa Fransî]] li dijî Dêrê û hem jî li dijî komên din ên xwedî îmtiyaz derket. Di bin [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] de, helwesta Protestanan xurt bû. Piştî şerên dêrê, [[1905]] têkiliyên di navbera dêrê û dewletê de qut bûn. Fransaya nûjen bi giranî [[civaka laîk]]bûyî ye. Nêzîkî 3 ji sedî yê niştecîhan (bi piranî Afrîkaya Bakur) xweyê [[Îslam]] didin.<ref name="Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon">Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon</ref> Li gorî statîstîkên 2020, olên sereke yên Fransa Xiristiyanî, Îslam, Cihûtî û Bûdîzm bûn. Hejmara ku ne aîdî tu oleke rêxistinkirî ne ev e {{Nowrap|20,830,000}}.. == Çand == [[Wêne:Produits régionaux - photo CPPR.jpg|thumb|Penîr, sosîs, şerab û xwarinên din ên fransî. [[Pêjgeha fransî]] cîhanê navdar e.]] Fransa hezar sal e welatekî çandî yê pêşeng e. Pêşveçûn dewlemend û di heman demê de yekreng bû, ku nehiştiye ku nûbûnên wêrek berdewam di hemî warên çandê de pêk werin.<ref name="Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon"/> * [[Dîroka Hunerê ya Fransa]] * [[dîwarê Aubusson]] * [[Tapestry]] * [[Lîsteya katedral, dêr û keşexaneyên Fransayê]] * [[Karîkatorên franko-belçîkî]] * [[Mîmariya fransî]] * [[Fîlma fransî]] * [[Wêjeya fransî]] === Çanda gelêrî === Fransî [[çanda gelerî]] bingeha wê di [[Galîk]] de ye ku bandora wê piştî dagirkirina ji, wek nimûne, [[Empiremparatoriya Roma|Rom]], [[Frank]], [[Alman]] û [[Vîkîng]]. Bi ser de, hindikahiyên çandên ne-asîmîlebûyî hene, wek mînak [[Bask (gel)|Bask]], Breton û [[Alman]]. Ev cûdahiyên berbiçav di navbera bakurê Fransa bi [[Kelt]] û bandorên Almanî de dide, û başûrê ku ji hêla çanda Deryaya Navîn ve tête diyar kirin, welat dikare li gorî vexwarin, şerab li başûr, [[cider]] li bakurê rojava û [[birra]] li bakurrojhilat . Li başûr, bêtir karakterek Romayî heye, ku ji bo nimûne, di sêwirana xaniyan û çandiniya zeytûnan de diyar dibe. Li bakur bêtir têkiliyek almanî heye, ku di cûreyên çandiniyê de tê dîtin û ku ew di dereceyek mezintir de li şûna [[rûnê zeytûnê]] [[rûn]] bikar tînin. Lêbelê, Roma, bi hêmanên Keltî, ji bo çanda gelêrî ya Fransî yekreng e, mînakên vê yekê çandiniya genim, kevneşopiya dêrê, adetên cejnê û qanûnên Romayê ne. === Spor === [[Wêne:TourDeFrance 2005 07 09.jpg|thumb|[[Tour de France]].]] * [[Tîma futbolê ya mêran a neteweyî ya Fransa]] * [[Şîva werzişê]] * [[Parkorman|Parkour]] * [[Skateboard]] * [[Tour de France]] * [[Prix d'Amérique]] û [[Civîna Zivistanê ya Fransî]] == Aborî û binesazî == [[Wêne:Champagne vineyard and Church.jpg|thumb|Fransa yek ji mezintirîn hilberînerên şerabê li cîhanê ye.]] [[Wêne:A380-a.jpg|thumb|Balafira [[Airbus A380]] li Parîsê 2005 li pêşangehê ye.]] Jiyana karsaziya Fransî piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] bi bingehîn struktûrê xwe guhertiye. Berê çandinî pîşesazîya sereke bû, lê îro tenê ji %7ê nifûsê kar dike, lê ji %30 di pîşesaziyê de û ji %60 jî di sektora xizmetguzarî de kar dikin. Fransa bûye yek ji welatên pîşesazî yên pêşeng ên Ewropayê ku hilberîna teknolojiya bilind di pêş de ye, hinekî jî wekî encama rêveberiya hikûmetê ya bihêz di serdema piştî şer de. Di çarçoveya hevkariya Ewropî de, Fransa ji damezrandina Yekîtiya Komir û Pola [[1952]] ve ajotiye. Cûdahiyên herêmî yên mezin hem di warê çandinî û hem jî di pîşesaziyê de hene, û bextewariya aborî bi rengek neyeksan tê dabeş kirin. Li rojhilatê xeta ji [[Le Havre]] li ser Kanala Manşê heya Marsîlya li başûrê Fransa (bi navê [[Le Midi]]) piraniya pîşesaziyê û standardek jiyanê ya bilind tê dîtin; li beşên xizan ên navendî û başûrê rojavayê welêt, karsazên piçûk, pîşesaz û cotkarên piçûk serdest in. Lêbelê, gelek Fransî ji kontrola navendî ya bihêz a ji Parîsê nerazî ne û vê dawiyê hewldan hatin kirin ku hilberînê biguhezînin û navendên nû ji bo mezinbûna aborî ava bikin. Çandiniya ku demeke dirêj bêaqil bû, niha bi giranî mekanîze ye û cotkariya mezin tê destpêkirin. Tenê ji 1/3 ê herêmê tê çandin, avhewa û ax xweş e û Fransa yek ji hilberînerên çandiniyê yên Ewropa û cîhanê ye. Hilberîna zêde dibe sedema pirsgirêkan û pêşbaziya mezin a li bazara [[Yekîtiya Ewropî|YE]] bû sedema nerazîbûnên tund ên cotkarên fransî yên hêrs. [[Genim]] li hilberîna dexl serdest e, lê [[misir]], [[ceh]] û [[ceh]] jî têne çandin. Berhemên din ev in [[kartol]] û [[şekir]], [[fêkî]] û [[sebze]] ([[Normandî]] û [[Brîtanya]], [[Geliyê Loire]], [[Provence]]). Wekî hilberînerek [[şerab]], Fransa bi gelek herêmên şerabê re pêşeng e ([[Bordeaux]], [[Bourgogne]], [[Beaujolais]], [[Roussillon]], [[Champagne]]). Çandiniya heywanan (Brîtanya, Normandiya û herêmên çiyayî) goşt û şîrên bi kalîte peyda dike. Masîgirên Atlantîk û Deryaya Bakur girîng in. Taybetmendiyek çandiniya îsotê li perava rojava ye. Pîşesaziya kevneşopî ya hesin û pola ya fransî li bakur û bakur-rojhilat li ser bingeha maden û kana komirê ya herêmê bû. Li vir, krîza pola ya navneteweyî bi giranî ketiye û kanî û hesinkaran kar kêm kirine an jî hatine girtin. Ji bilî madenê hesin, [[boksît]] tê derxistin (mîneralê bi navê bajarê Les Baux li Provence hatiye binavkirin); Fransa li Ewropayê hilberînerê sereke yê baksît e, ku di hilberîna alûminyûmê de tê bikar anîn. Hin neft û gaza xwezayî (li başûrê rojava) û gelek [[hêza hîdro]] heye. Li Fransayê dora çil santralên nukleerî hene (piranî li Ewropayê). Li Saint-Malo li Brittany kargehek mezin a tîrêjê hate çêkirin. Li kêleka endezyariyê (keştiyan, çêkirina otomobîlan), berfirehkirina hilberîna teknolojiya bilind (balafir, telekomunîkasyon û elektronîkên din) û pîşesaziya kîmyewî, pîşesaziyên kevneşopî û hilberên pîşesaziyê pozîsyonek bihêz diparêzin (xwarin, cam û porselen, tekstîl û tiştên modê, bîhnxweş û kozmetîk). Tûrîzm xwedî girîngiyeke mezin a aborî ye; dora 30 milyon tê çaverêkirin. serdanên biyanî her sal (di nav yên din de diçin Parîsê, kelehên Geliyê Loire, seyrangehên deryayê yên li ser Riviera (Frensî Côte d'Azur, "Azure Coast") û seyrangehên werzîşên zivistanê yên Alper. Pêjgeha kevneşopî ya fransî bala gelek geştiyaran dikişîne. Fransa dikare wekî aboriyek berbiçav a tevlihev (''économie mixte'') were pênase kirin<ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Économie_mixte</ref> ku di aboriyê de xwedî rêjeyek bilind a xwedîtiya giştî ye, yek ji ya herî bilind di [[OECD]] de. Aboriya Fransa yek ji wan ên herî pêşkeftî yên cîhanê ye û bi tundî li ser [[teknolojiya bilind]] ye. Piştî [[DYA]], [[Çîn]], [[Japon]] û [[Almanya]] li cîhanê pêncem mezintirîn tê hesibandin. Li gorî [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], di sala 2003 de, Fransa piştî Dewletên Yekbûyî, Almanya, Japon û [[Çîn]] di cîhanê de pêncemîn îxrackarê herî mezin ê bazirganiyê bû û piştî Dewletên Yekbûyî, Almanya û Chinaîn jî çarem îtxalkarê herî mezin bû. Li gorî [[OECD]], di 2003 de Fransa li pêş Dewletên Yekbûyî û [[Belçîka]] xwedan para herî mezin a veberhênana biyanî bû (wek sedî tê hesibandin). Bi bernameya xwe ya [[navokî]] re, Fransa di heman demê de welatê herî bilind ê xwebexşînê ye li [[Ewropaya Rojava]] û yek ji heft welatên herî pîşesazî yên cîhanê ye ku herî kêm karbondîoksît hilberîne. Ji ber vê yekê standarda jiyanê li Fransayê pir bilind e. Aboriya Fransî bihevrebûna aboriya bazarê û destwerdana hukûmetê ya bihêz lê kêm dibe. Qadên mezin ên axa berdar, karanîna [[teknolojiya]] nûjen û subvansiyonên li hev kirin ku Fransa bikin neteweya pêşeng [[cotanî]] ya Ewropaya Rojavayî. Aboriya Fransa, piştî windakirina [[Cezayîr]] di [[1960]] de jî, di cîhanê de yek ji bihêztirîn e. Fransa di heman demê de xwediyê [[pîşesaziya fezayê]] pêşeng e û yek ji du neteweyên Ewropî ye ku xwediyê [[porta fezayê]] ya neteweyî ye - ya din jî [[Esrange]] li Swêdê ye. Dewleta Fransa xwediyê beşeke mezin ji [[binesaziya]] welat e û xwediyê sereke yê çend şirketên [[rêhesin]], [[elektrîk]], [[firevanî]] û [[telekomunîkasyon]] ye. lê ji destpêka salên 1990'î ve bi awayekî zêde kontrola xwe li ser van sektoran azad kiriye. Dewlet par bi perçe pişkên xwe yên li şirketên fransî yên wekî [[France Telecom]], [[Air France]] û di [[sîgorte]]yên din, [[Leşkerî|berevanî]] û [[banke]] de firot dikan. Fransa [[ewro]] bi 10 endamên din re [[1'ê Çile]] [[1999]] dest pê kir û di destpêka [[2002]] de, pereyên û notên ewro bi temamî şûna [[Franka Frensî]] danî. Ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], Fransa gav bi gav hem ji hêla siyasî û hem jî ji hêla aborî ve nêzikî Almanyayê dibe û her du welat bi gelemperî di nav [[Yekîtiya Ewropayê]] de wek duya pêşeng a entegrasyona Ewropî têne hesibandin. Fransa salane 79 mîlyon [[Geştyarî|tûrîst]] dikişîne, ku ev yek ji ya ku li wî welatî dijî bi girîngî zêdetir e, ku ew dike cihê geştiyariyê yê herî populer ê cîhanê li pêş [[Spanya]] (51,7 mîlyon) û [[DYA]] (41,9 mîlyon) li gorî [[Rêxistina Tûrîzmê ya Cîhanê]] (WTO). Tûrîst ji hêla bajarên bi eleqeya [[çandî]] mezin, seyrangehên serşuştinê û ski, dîmenên îdylîk û metropolên cîhanê [[Parîs]] dikişin. === Pêşketina aborî ji salên 1990î ve === Fransa di sala 1999an de tevlî ê sîstema refahê ya welat ji bo dewletê buha bû, ev jî tê wê maneyê ku welat neçar ma ku di çarçoveya qaîdeyên EMU de bimîne. Dewlet neçar ma ku deynan bigire da ku kêmasiyên butçeyê bigire, ev yek jî dibe sedem ku deynê derve carinan digihîje du ji sê parên GDP ya welat. Vê yekê di mezinbûna aboriyê û jûreya tevgerê ya hikûmetê de pirsgirêk çêkir. Di salên 1990î de, bi saya bazara navxweyî ya Yekîtiya Ewropayê, bazirganiya derve li Fransayê geş bû. Wê demê hinardekirin ji îthalatê mezintir bû. Lêbelê welat ji salên 2000an vir ve ji hinardekirinê bêtir îthalat wergirtiye ku di nav tiştên din de, girêdayîbûna bi hinartina petrolê. Îxalata mal û karûbaran ku ji sedî 1994'an de 21% û di sala 2010'an de jî %28 bû.<ref>http://www.globalis.se/Laender/Frankrike/(show)/indicators/(indicator)/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2024 }} 587 hat standin 2014-04-07</ref> Di heman demê de, hinardekirina mal û karûbaran ku ji sedî 22% û 25% ji GDP ya welêt tê pîvandin.<ref>http://www.globalis.se/ Laender/Frankrike/(nîşan bide)/nîşandan/(nîşandan)/586, hatiye standin: 07-04-2014</ref> Dema ku Fransa di sala 1999an de beşdarî EMU bû, GDP-ya wan 1.4 trîlyon dolar bû û di sala 2012an de, GDP gihîştibû 2.6 trîlyon $, ku di GDP-ê de% 86 zêde bû. Di sala 2005 de, îndeksa di civaka karsaziya fransî de ji 104.8 daket 102.2,<ref>Lundin, Tomas, svd.se, https://www.svd.se/0-fakta-krissiffror-duggar-tatt-over- europa , 2005-04-30, hatiye standin: 2014-05-12</ref> û hinardekirina Fransî di hemû sektoran de ji bilî aliyê xwarinê kêm bû.<ref>Rosin, Björn Erik, svd.se, https://www.svd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2024 }}. binêre/stort-upsving-for-fransk-economie, 2006-09-04, hatiye standin: 2014-05-12</ref> Lêbelê, welat di heman serdemê de baş bû, lê tevî vê yekê, GDP-ya welat bû duyem a herî kêm. di 2005 de li Herêma Ewroyê. Di sala 2007’an de li Fransayê aborî careke din xera bû û di sala 2008’an de ji ber krîza darayî ya li welatên Ewropa û cîhanê careke din welat ketibû ber paşketinê. Li welêt bêkarî zêde bû û pîşesaziya otomobîlan a Fransayê xirab bû. Paşê hikûmetê di veberhênanên di sektora giştî de, piştgirî ji bo pîşesaziya otomobîlan û bihuştên bacê û deynên bank û pargîdaniyan veberhênan kir. Di sala 2009 de, aboriya Fransa ji sedî 2,7 kêm bû, lê di dawiya salê de mezinbûn berevajî bû û di sala 2010 de GDP ji sedî 1,5 zêde bû. Lêbelê, aborî ji ber sistbûna aboriya cîhanê zêde mezin nebû. Di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2012an de, Fransa gelek xebitî ku kêmasiya bûdceya xwe bigihîne sînorê Yekîtiya Ewropayê ji sedî 3. Mezinbûna wan bi qasî %0,4 kêm bû û deynê neteweyî jî ji %90ê GDP bû. Ji ber vê yekê ji bo Fransa girîng bû ku mezinbûna welêt zêde bike û deynê neteweyî kêm bike. [[François Hollande]] ji bo dewlemendan, karsazên mezin, bank û şîrketên petrolê, ku wî di hilbijartinan de bi ser ket, polîtîkayeke hişkbûnê bi bacên bilindtir pêşniyar kir.<ref>Küchler, Teresa, SvD, Francois Hollande ji dewlemendan bistînin, https :// www.svd.se/francois-hollande-ska-ta-fran-de-rika, hatiye standin: 2014-05-06</ref> Di sala 2013’an de ji bo aboriya Fransa hîn jî pirsgirêk hebûn. Hilberîna otomobîl, pola û elektronîk (ku li Fransayê çavkaniyên sereke yên îxracatê ne) ji bo wan bihatir bû ji Asya û yên mayî yên Ewropayê. Ev bû sedema kêmbûna hinardekirinê. Di sala 1999 de, Fransa %7 ji hinardekirina cîhanî pêk dihat, lê di sala 2013 de ew daket %3.<ref>https://www.svd.se/frankrike--det-storsta-hotet-mot-euron, 2013- 01 -11, hatiye standin: 2014-05-13</ref> Di 2014 de, mezinbûna GDP hema hema nayê guhertin.<ref>Parîs TT-Reuters, svd.se, https://www.svd.se/trog-tillvaxt-i-eurozonen, hatiye wergirtin: 2014-05-15</ref> === Binesazî === ==== Veguhastin ==== [[Wêne:Viaduc de la Rague et TGV (2014).JPG|thumb|Trêna bilez a TGV li başûrê Fransayê.]] Firokeya herî mezin a Fransa [[Air France]] ye, ku difire cihên li Fransa, Ewropa û yên din ên cîhanê. Mezintirîn [[balafirgeha]] [[Balafirgeha Parîs-Charles de Gaulle]] li derveyî [[Parîs]] ye. Balafirgeh yek ji mezintirîn li [[Ewropa]] û xalek danûstendinê ya girîng e. Trafîka trênê baş pêşkeftî ye û li ser gelek rêgezan bi hewayê re pêşbaziyê dike. Trafîk nayê verastkirin (her çend pêşniyarên weha hene) û di serî de ji hêla dewletê ve tê xebitandin [[SNCF]]. Trêna bilez [[TGV]] li ser rêyên wekî [[Parîs]]-[[Lyon]] populer e. Trên ji Parîsê diçin bajarên din ên Ewropî yên wekî [[London]] û [[Bruksel|Brûksel]]. Di dîrokê de, Parîs ji bo [[Orient Express]] jî yek ji stasyonên navendî bû. Fransa yek ji mezintirîn toreyên rê li cîhanê ye. Ev bi qasî 800&nbsp;hezar kîlometir e ku 7100 kîlometre [[otoban]] ye. Piraniya otobanên Fransayê, bi kîlometreyan, otobanên bi bacê ne. Ev rê ji aliyê hikûmetê yan jî şîrketên taybet ve tên xwedîkirin û xebitandin. Di dawiya salên 1990an û destpêka salên 2000-an de, dewleta Fransa hêdî hêdî xwedîtiya xwe li van pargîdaniyan kêm kir. Fransa xwedî trafîka rastê ye. ==== Mail, telefon û Înternet ==== Fransa ji bo demek dirêj li paş welatên pêşkeftî yên din mayî, lê naha digihîje û berfirehbûna [[banda fireh]] bi lez û bez ber bi pêş ve diçe. ==== Perwerdehî û lêkolîn ==== [[Wêne:Place et chapelle de la Sorbonne à Paris.jpg|thumb|[[Zanîngeha Parîsê]]]] Di sedsala 12an de wekî yek ji kevintirîn zanîngehên cîhanê hate damezrandin, piştî [[Gulan] bû nav 13 zanîngehên cuda yên dewletê yên serbixwe. Rabûn]]. Di wêneyê de avahiya zanîngehê [[Sorbonne]] Bi têgînên ''école primaire'' (dibistana seretayî) tê wateya serdema ''école maternelle'' û ''école élémentaire'', dema ku ''pileya duyem'' an jî ''duyan'' bi gelemperî ji bo '' tê bikaranîn. collège'' û ''lycée'', hevwateya [[Li ser têgîna dualîsmê (kitêb)|gymnasium]] ya Swêdê ye. Li Fransayê, dibistana mecbûrî di şeş saliya xwe de dest pê dike, lê ji sê saliyê (carinan jî du salî) heya şeş saliya xwe "école maternelle" ya dilxwazî ​​heye ku ji hemî zarokên ku li Fransa dijîn re vekirî ye. hejmareke zêde ya zarokan beşdarî perwerdeyê dibin. Di şeş saliya xwe de, tu diçî ''école élémentaire'', piştî wê jî ''kolej'' li pey tê û heta tu 15 salî diçî wir. Dû re ''lîse'' tê, ku hûn di navbera 15-18 saliya xwe de dixwînin, piştî wê hûn dikarin bêtir serî li ''écoles préparatoires'', dibistanên amadekariyê ji bo xwendina bilind, wekî din rasterast li zanîngeh û zanîngehan. Dû re ''lîse'' tê, ku hûn di navbera 15-18 saliya xwe de dixwînin, piştî wê hûn dikarin bêtir serî li ''écoles préparatoires'', dibistanên amadekariyê ji bo xwendina bilind, wekî din rasterast li zanîngeh û zanîngehan. Xwendina bilind a fransî xwedan kevneşopiyek dewlemend e ku vedigere Serdema Navîn. Li paytext, [[Zanîngeha Parîsê]], ku di sedsala 12-an de hate damezrandin, bû yek ji kevintirîn û girîngtirîn saziyên xwendina bilind û lêkolînên akademîk ên cîhanê. Yekem [[doktor]]a di dersên [[Îlahîyatnasî]] û [[Mirovnasî|humanîstî]] de li vir hatin pêşxistin. Şoreşa Fransî bilindbûna ''grandes écoles'' dît, kolêj - bi gelemperî leşkerî, teknîkî an zanistiya siyasî ne - ku paşê ji ber rola wan di nav dezgeha leşkerî ya berfireh a piştî-şoreşê ya Frensî de bi prestîj mezin bûn. Piştî [[Serhildana Gulanê]] ya 1968, Zanîngeha Parîsê di nav 13 zanîngehên dewletê yên serbixwe de hate dabeş kirin. == Mijarên têkildar == * [[Fransayî]] * [[Zimanê fransî]] * [[Fransiyûm]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|France}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1792an li Ewropayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1792an li Fransayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1792an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku fransî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên Organisation internationale de la Francophonie]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] [[Kategorî:Fransa| ]] mqclt0gcsfehf17khvgy0mbc2pgfc5k 2031361 2031360 2026-05-26T07:12:25Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2031361 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Fransa,'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> '''Frensa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=1:1 }}</ref> yan jî '''Komara Fransayê''' ({{Bi-fr|France}}, bi fermî; ''République Française'') welatekî li [[Ewropaya Rojava]] ye ku axa wî li gelek deverên din ên cîhanê hene. Fransa navend û deverên derveyî yên li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîka]] û [[Okyanûsa Atlantîk]], [[Okyanûsa Mezin]] û [[Okyanûsa Hindî]] jî vedigire ku yek ji mezintirîn deverên aborî yên veqetandiyên li cîhanê ye. Qada metropolê ji çemê [[Reyn]]ê heta [[Okyanûsa Atlantîk]] û ji [[Deryaya Navîn]] heta [[Kanala Înglîzî]] û [[Deryaya Bakur]] dirêj dibe ku erdên Fransayê yên li derve li [[Guyanaya Fransî]] li [[Amerîkaya Başûr]], [[Saint-Pierre û Miquelon|Saint Pierre û Miquelon]] li [[Bakurê Atlantîkê]], [[Antîlên Fransayê]] û gelek giravên li [[Okyanûsya]]yê û li [[Okyanûsa Hindî]] hene. Hijdeh [[herêmên Fransayê]] yên entegre (pênc ji wan li derveyî welat in) li herêmeke hevgirtî ya 643.801 km² erd vedigirin û li gorî daneyên çileya sala 2023an bi tevahî 68 milyon nifûsa Fransayê heye. Fransa komareke nîv-serokatî ya yekgirtî ye ku bajarê herî mezin ê welêt, navenda çandî û bazirganî ya sereke û paytexta welat bajarê [[Parîs]] e. Deverên din ên bajarî yên sereke [[Marsîlya]], [[Liyon]], [[Toulouse]], [[Lille]], [[Bordèu|Bordeaux]], [[Strasbourg]] û [[Nice]] e. Berî ku Roma di sala 51ê {{bz}} de herêm dagir bike ku rê li ber çandeke cûda ya [[Gallo-Roman]] vedike, [[Fransaya Metropolîtan]] di [[serdema hesinî]] de ji aliyê eşîrên [[kelt]]î ve hatiye cihwarkirin ku wekî Gauls dihatin zanîn. Di serdema navîn a destpêkê de, [[Frankên Germenî]] Padîşahiya Fransayê ava dikin ku padîşahî dibe navenda [[Împeratoriya Karolingiyan]]. Împeratorî bi Peymana Verdun a sala 843an perçe dibe ku Rojavayê Fransayê di sala 987an de dibe [[Qiraliyeta Fransayê|Qraliyeta Fransayê]]. Di Serdema Navîn a Bilind de, Fransa padîşahiyek feodal a bi hêz bû lê ne navendî bû ku ji nîvê sedsala 14an heya nîvê sedsala 15an Fransa dikeve nav pevçûnek xanedanî ya bi [[Înglistan]]ê re ku wekî Şerê Sed Salî tê zanîn. Di sedsala 16an de çanda Ronesansa Fransî geş dibe û împeratoriyek kolonyal a fransî derdikeve holê. Di hindurê de, Fransa ji hêla nakokiya bi Mala Habsburg û Şerên Dînî yên Fransî di navbera Katolîk û Huguenotan de diqewimin. Dema serweriya [[Louis XIV]] de bandora xwe zêdetir dike, Fransa di Şerê Sîh Salî de serkeftî dibe. Şoreşa Fransî ya 1789an Rejîma Ancien hilweşand û Danezana Mafên Mirovan derxist ku heta îro wek îdealên neteweyî tê pênaskirin. Fransa di destpêka sedsala 19an de di bin desthilatdariya [[Napoleon Bonaparte]] de gihîştiye bilindiya xwe ya siyasî û leşkerî ku beşek ji parzemîna [[Ewropa]]yê dixe bin desthilatdariya xwe û yekem Împeratoriya Fransayê ava dike. Şoreşa fransî û Şerên Napoleon bi awayekî girîng çûyîna dîroka [[Ewropa]]yê guhert. Hilweşîna împeratoriyê serdemek paşveçûnek nisbî da destpêkirin ku tê de Fransa heya damezrandina Komara Sêyem a Fransa di dema Şerê Franko-Prusiyan ê di sala 1870an de, li peyhev rêzeke hikûmetan ragirt. Di nav dehsalên paşîn de serdemek dewlemendiya aborî û geşbûna çandî û zanistî ku bi navê [[Belle Époque]] tê zanîn li Fransayê pêk tê. Fransa yek ji beşdarên sereke yên [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] bû ku Fransa bi berdêlên mezin ên mirovî û aborî bi awayek serketî ji şer derdikeve. Fransa di nav hêzên Hevalbend ên [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de bû lê piştre Fransa radest dibe û di sala 1940an de ji hêla [[Axis]] ve tê dagir kirin. Piştî azadbûna Fransayê di 1944an de, Komara Çarem a demkurt hate damezrandin û paşê heman komar di pêvajoya têkçûna di Şerê Cezayîrê de hatiye hilweşandin. Komara Pêncem a niha di sala 1958an de ji hêla [[Charles de Gaulle]] ve hate damezrandin. [[Cezayir|Cezayîr]] û piraniya koloniyên fransî di salên 1960an de serbixwe dibin ku piraniya wan têkiliyên aborî û leşkerî yên nêzîk bi Fransa re diparêzin. Di roja îro de Fransa statûya xwe ya bi sedsalan wekî navendek cîhanî ya huner, zanist û felsefeyê diparêze. Welat malavaniya hejmara pêncemîn a Mîrateya Cîhanî ya [[UNESCO]] ye û cîhana geştiyariyê ya cîhanê ye ku di sala 2018an de zêdetirî 89 milyon geştiyarên biyanî serlêdana Fransayê kirine. Fransa welatek pêşketî ye ku ji aliyê Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî xwedan aboriya herî mezin ê heftem a cîhanê ye û ji PPP ve nehemîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Welat di karûbarên cîhanî de hêzek mezin e û yek ji pênc endamên daîmî yên Encûmena Ewlekariya [[Neteweyên Yekbûyî]] û dewletek fermî yê hilberîna çekên atomî ye. Fransa endamek damezrîner û pêşeng a [[Yekîtiya Ewropayê]] û [[Herêma Ewroyê]] û her weha endamek girîng a Koma Heftan, Rêxistina Peymana Atlantîka Bakur ([[NATO]]), Rêxistina Hevkariya Aborî û Pêşketinê (OECD) û Frankofoniya ye. == Dîrok == === Pêşdîrok (berî sedsala 6ê {{bz}}) === Şopên herî kevn ên mirovên arkaîk ên li cîhê ku niha Fransa ye, nêzikî 1.8 milyon sal berê ye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire de France |tarîx=2000 |weşanger=Éd. du Seuil |isbn=978-2-02-010879-9 |paşnavê-edîtor=Carpentier |pêşnavê-edîtor=Jean |çap=éd. mise à jour en 2000 |series=Points Série histoire |cih=Paris }}</ref> [[Neandertal]] di [[Serdema Paleolîtîka Jorîn]] de herêm dagir dike û hêdî hêdî Homo sapiens li dora 35.000 salê {{bz}} cihê wan digire.<ref name=":0" /> Di vê serdemê di heman demê de şahidiya derketina hunera şikeftê ya Dordogne û Pyrenees dike kud i nav de li cihê navdar ê Lascaux heye ku diroka wî nêzikî 18.000 salê {{bz}} diçe.<ref name=":0" /> Di dawiya [[Serdema Qeşayê ya Dawî]] de (10.000 {{bz}}), avhewa nermtir dibe ku ji nêzikî 7.000 salê {{bz}} de beşa [[Ewropaya Rojava]] ket [[Neolîtîk|Serdema Neolîtîkê]] û niştecihên herêmê ketine jiyana niştecibûnê.<ref name=":0" /> Piştî pêşketina xurt a demografîk û çandiniyê di navbera hezarsala 4 û 3an de, metalurjî di dawiya hezarsala 3yem de xuya dibe ku di destpêkê de zêr, sifir û bronz û paşê jî hesin tê bikaranîn. Li Fransayê ji serdema neolîtîkê ve gelek cihwarên megalîtîk hene ku di nav cihwaran de cihê kevirên Carnacê (nêzîkî 3.300 {{bz}}) heye. === Serdema kevnare (sedsala 6ê {{bz}} – sedsala 5ê {{pz}}) === Di sala 600 berî zayînê de, Yewnaniyên Îyonî yên ji Phocaea, koloniya Massalia (Marsîlya ya îro), li peravên Deryaya Navîn ava dikin. Bi vê yekê re Marsîlya bûye bajarê herî kevn ê Fransayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA754 |sernav=The Cambridge Ancient History |paşnav=Edwards |pêşnav=Iorwerth Eiddon Stephen |paşnav2=Gadd |pêşnav2=Cyril John |paşnav3=Hammond |pêşnav3=Nicholas Geoffrey Lemprière |paşnav4=Boardman |pêşnav4=John |paşnav5=Walbank |pêşnav5=Frank William |paşnav6=Lewis |pêşnav6=David Malcolm |paşnav7=Astin |pêşnav7=A. E. |paşnav8=Lintott |pêşnav8=Andrew William |paşnav9=Crook |pêşnav9=John Anthony |tarîx=1970 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-08691-2 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de hinek eşîrên keltî yên galî ketin nav deverên rojhilat û bakurê Fransayê ku hêdî hêdî di navbera sedsalên 5an û 3an berî zayînê de li seranserê welatê belav dibin. [[Wêne:Maison Carree in Nimes (16).jpg|thumb|Maison Carrée perestgehek bajarê Gallo-Roman ê Nemausus (Nîmesa îro) bû û yek ji şûnwarên herî baş-parastî yên Împeratoriya Romayê ye.]] Nêzîkî 390 sala {{bz}} Galî Brennus û leşkerên wî bi rêya Alpan ber bi Îtalyayê ve diçin ku di Şerê Allia de romayiyan têk dibin, Romayê dorpêç dikin û ji romayiyan fîdyeyan distînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.02.0080:book=2:chapter=91 |sernav=Cornelius Tacitus, The History, BOOK II, chapter 91 |malper=www.perseus.tufts.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-09-03 }}</ref> Dagirkeriya Galî dibe sedema qels bûna Roma û heya 345 sala {{bz}} dema ku bi Roma re peymanek aştiyê ya fermî hatiye diyarkirin, êrîşên galiyan ên li herêmê berdewam kirin. Lê Roma û Galî di sedsalên pêş de wek ji bo hev wekî dijmin dimînin û xetereya galiyan li ser Îtalyayê berdewam dike. Nêzîkî sala 125 salê {{bz}} başûrê Galiyê ji aliyê romayiyan ve tê zeftkirin ku herêmê Provincia Nostra ("Parêzgeha me") binav dikin ku ev nav bi demê re di zimanê fransî de wekî Provence tê guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=ZEIEAAAAMBAJ&pg=PA77 |sernav=LIFE |paşnav=Inc |pêşnav=Time |tarîx=1953-07-13 |weşanger=Time Inc |ziman=en }}</ref> [[Julius Caesar]] mayî ya Galiyê zeft dike û serhildana ku ji hêla serekê Galiyê Vercingetorix ve di sala 52 salê {{bz}} diqewime ji aliyê Julius Caesar ve tê têk birin. Galî ji aliyê [[Augustus]] ve li parêzgehên Romayê tê dabeş kirin. Di serdema Galo-Roman de gelek bajar hatine damezrandin ku di nav de bajarê Lugdunum (Liyona îro) hebû ku wekî paytexta galiyan hatiye dîtin. Ji sala 250an heya sala 280ê {{pz}} Galiya Romayê rastî krîzek tê ku sinorên wan ên kelehî gelek caran ji hêla barbaran ve rastî êrîşan tê. Lê dîsa jî rewş di nîvê pêşiya sedsala 4an de ku ji bo Galiya Romayê serdema vejîn û geşbûnê bû, baştir dibe. Di sala 312an de Împerator [[Konstantînê Mezin|Konstantîn I]] derbasî xiristiyanî dibe. Piştre xiristiyanên ku heta wê demê dihatin çewisandin, bi lezûbez hêjmara wan li seranserê Împeratoriya Romayê zêde dibin. Lê ji destpêka sedsala 5an ve dagirkirina barbaran dîsa dest pê dike. Eşîrên Teuton ji [[Almanya]]ya îro ve Vizîgotan ku li başûrê rojava rûdiniştin, Burgundiyan li ser Geliyê Çemê Reyn û Franks (ku fransî navê xwe ji wan girtiye) ji aliyê bakur ve êrîşî herêmê dikin. === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Franks expansion.gif|thumb|çep|Berfirehbûna frenkan ji sala 481ê ve ber bi sala 870an.]] Di dawiya [[Serdema Kevnare]] de, Galiya kevnar li çend padîşahiyên Almanî û herêmek Gallo-Romî ya mayî, ku wekî [[Padîşahiya Syagrius]] tê zanîn, hate dabeş kirin. Di heman demê de, Brîtanîyên Keltî ku ji rûniştgeha [[Anglo-Sakson]] a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] ku direvin, li beşa rojavayê Armorica bicih dibin. Di encamê de, nîvgirava [[Armorican]] hate guherandin û navê nîvgiravê wekî Brittany hate guhertin, çanda keltî hate vejandin û padîşahiyan piçûk ên serbixwe li herêmê hatin demazirandin. Yekem rêberê ku dibe padîşahê hemû frenkan [[Clovis I]] ye ku di sala 481ê de dest bi serweriya xwe kir û di sala 486an de hêzên paşîn ên waliyên [[Romaya Kevnare|Romayê]] yên parêzgehê têk bir. Clovis başûrê rojava ji Vizîgot vegerand, di sala 508an de hate imad kirin û xwe wekî mîrê [[Almanyaya Rojava]] îlan kir. Clovis I piştî hilweşîna [[Împeratoriya Romê]] yekem fetihkarê Almanan e ku ji Arianîzmê, ji Xirîstiyaniya Katolîk derdikeve. Bi vî awayî ki aliyê papatiyê ve sernavê "Keça Mezin a Dêrê" (bi fransî: La fille aînée de l'Église) li Fransayê hate dayîn û ji padîşahên Fransî re jî "Keyên Herî Xiristiyan ên Fransayê" (Rex Christianissimus) dihate gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wf-f.org/03-1-France.html |sernav=Faith of the Eldest Daughter - Can France retain her Catholic hertiage? |tarîx=2011-07-22 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110722112834/http://www.wf-f.org/03-1-France.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Frankan]] çanda [[Xiristiyanî|xiristiyan]] a [[gallo-romî]] wergirt û Galiya kevnar di dawiyê wekî Francia ("Welatê Frankan") hate binavkirin. Frenkên elmanî, ji xeynî li Gauliya bakur ku li wir niştecihên Romayî kêm zêde bûn û zimanên elmanî lê derketin, zimanên romanî pejirandibûn. Clovis bajarê [[Parîs]]ê wek paytexta û xanedana Merovîng ava kir lê padîşahiya wî piştî mirina wî bidawî bû. [[Frenk]]an erdê xwe bi tenê wekî milkek taybet dihesibandin û di nav mîrateyên xwe de parve dikirin, ji ber vê yekê çar keyanî ji yên [[Clovis]] wekî [[Parîs]], [[Orléans]], [[Soissons]], û [[Rheims]] derketine holê. [[Keyên merovîngî|Keyên Merovîngî]] ên paşîn desthilatdariya şaredarên xwe yên qesrê (serokê malê) winda kirin.Yek ji şaredarê qesrê, [[Charles Martel]], di [[Şerê Tours]] (732) de êrîşek [[Xanedana Emewiyan|Emewiyan]] a Galî têk bir û di nav padîşahiya Frankiyan de rêz û hêz wergirt. Kurê wî, [[Pêpenê Kurtbir|Pepinê Kurt]], taca Francia ji Merovîngiyên qelsbûyî girt û xanedana Karolîngiyan ava kir. Kurê Pepin, [[Karlê Mezin]], keyaniya frenkî ji nû ve li hev kir û li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Navendî]] împeratoriyek mezin ava kir. Ji aliyê [[Papa Leo III]] ve împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Romaya Pîroz]] hate îlankirin û bi vî awayî bi awayekî jidil bi [[Dêra katolîk|Dêra Katolîk]] re komeleya dîrokî ya demdirêj a hikûmeta Fransa ava kir ku [[Karlê Mezin]] hewl dide ku [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] û mezinahiya împeratoriyê ya çandî û ji nûve vejîna împeratoriyê pêk bîne. Kurê Karl, [[Louis I]] (Împeratorê 814–840), împeratoriyê yekgirtî dihêle lêbelê ev Împeratoriya Karolingiyan bi mirina wî re li ser piyan namîne. Di sala 843an de, bi Peymana Verdun re, împeratorî di navbera sê kurên Louis de hatiye dabeş kirin ku Fransaya Rojhilat dimîne ji Louisê Alman, Fransaya Navendî ji Lothair I û Fransaya Rojava jî ji [[Charles ê Keçel]] re dimîne. Fransaya Rojavayî nêzî qada ku ji hêla Fransaya nûjen ve hatiye dagir kirin û ji bo avakirina Fransaya nûjen dibe pêşenga avakirinê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm |sernav=HowStuffWorks "Treaty of Verdun" |tarîx=2011-07-16 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110716063456/http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sedsalên 9an û 10an de ku Fransa bi berdewamî ji hêla êrişên Vîkîngan ve di xetereyê de bû, Fransa dibe dewletek ne navendî ku li welat sernav û axa esilzade bûne mîrasî û otorîteya padîşah ji sekuleriyê zêdetir dînî bû û ji ber vê yekê bandora rêveberiyê kêm dibe û bi berdewamî ji hêla esilzadeyên hêzdar ve rêveberiya welat tê pirsyarkirin. Bi vî awayî li Fransayê feodalîzm ava dibe. Bi zeman re, hinek ji vasalên padîşahan ew qasî hêzdar bibûn ku gelek caran ji bo padîşahan bûne xeternak. === Serdema Navîn a Bilind û Dereng (sedsala 10an û 15an) === [[Wêne:Joan of Arc miniature graded.jpg|thumb|Joan a Arc di Şerê Sed Salî (1337–1453) de Artêşa Fransî bi çend serketinên girîng ve dibin ku rê li ber serketina dawî vedike.]] Dema ku [[Hugues Capet]], li Duka Fransa û Kont a Parisê dibe qiralê frankan, xanedaniya karolingiyan heta sala 987an li Fransayê hikum dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1008&HistoryID=ab03&gtrack=pthc |sernav=HISTORY OF FRANCE |tarîx=2011-08-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-08-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110806020426/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1008&HistoryID=ab03&gtrack=pthc |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Neviyên wî Capetians, Mala Valois û Mala Bourbon - bi şer û mîrata xanedaniyan welat bi pêşketin ve ku di sala 1190an de ji aliyê [[Philip II]] yê Fransayê (Philippe Auguste) ve bi tevahî hate ragihandin, bi [[Padîşahiya Fransayê]] ve têne yek kirin. Padîşahên paşerojê qadên xwe ya rasterast ya padîşah berfireh dikin ku heya sedsala 15an zêdetirî nîvê parzemîna nûjen a Fransayê ku di nav de piraniya bakur, navend û rojavayê Fransa jî tê de ye bidest bixin. Di vê pêvajoyê de, desthilatdariya padîşah her ku diçe bêhtir bihêz dibe ku navenda padîşahiyê li ser civakek bi hiyerarşîk tê fêhmkirin ku esilzade, kesên dînî û gelan ji hev cuda dike. Esilzadeya fransî di piraniya [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] de ji bo vegerandina gihîştina xiristiyanan ji bo Erdê Pîroz de rolekê girîng dilîzin. Siwariyên Fransî di dirêjahiya dused salên Seferên Xaçperestan de piraniya herikîna domdar a hêzdariyê pêk dianîn ku ji ber vê yekê ereban bi yekrengî xaçparêzan wekî franj bi nav dikirin.<ref name="Nadeau2008">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JYDOrzMpgGcC&pg=PT34 |sernav=The Story of French |paşnav=Nadeau |pêşnav=Jean-Benoit |paşnav2=Barlow |pêşnav2=Julie |tarîx=2008-01-08 |weşanger=St. Martin's Publishing Group |isbn=978-1-4299-3240-0 |ziman=en }}</ref> Xaçperestên Fransî zimanê fransî anîne [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] ku dewletên xaçperestî zimanê fransî kirine zimanê bingeha dewletên xaçparêz. Siwarên fransî hem karûbarê nexweşxaneyan û hem jî di fermanên Perestgehê de piraniyê pêk dianîn. Piştre bi taybetî li seranserê Fransa gelek milkên wan hebûn û di sedsala 13an de bankerên sereke yên taca Frensî bûn, heya ku [[Philip IV]] di sala 1307an de ferman tune kir.<ref name="Nadeau2008" /> Ji sedsala 11an ve Mala Plantagenetan ku serwerên wîlayeta Anjou bûn, bi ser ket ku serweriya xwe li ser parêzgehên derdorê parêzgehên wekî Maine û Touraine saz bike û piştre gav bi gav "împeratoriyekî" ava kir ku ji Îngilîstanê bigire heya Pîrenees û li nîvê Fransaya nûjen serwerî kirin. Pevçûnên di navbera padîşahiya Fransa û împeratoriya Plantagenetê de sed sal berxwe dide heya ku [[Philip II]] yê Fransa di navbera salên 1202 û 1214an de piraniya erdên parzemînî yên împeratoriyê zeft dike, Înglistan û [[Akîtanya]]yê ji plantagenetan re dihêle. === Serdema nûjen a destpêkê (sedsala 15an - 1789) === [[Wêne:Bronze bust of Louis XIV. Circa 1660 CE, by unknown artist. From Paris, France. The Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|Peyker a bronzî ya Louis XIV. Ku nêzîkî 1660an de ji hêla hunermendek nenas ve li Parîsê hatiye çêkirin. Peyker niha li Muzexaneya Victoria û Alberta ya Londonê ye. Louis XIV "Keyê Rojê", padîşahê mutleq ê Fransayê bû ku di dema wî de Fransa bûye hêza pêşeng a Ewropayê.]] Ronesansa Fransî pêşveçûnek çandî ya balkêş û standardkirina yekem a zimanê fransî dibîne ku di pêşerojê de dibe zimanê fermî yê Fransayê û zimanê arîstokratiya [[Ewropa]]yê. Di heman demê de di navbera Fransa û Mala Habsburgê de komek şerên dirêj ku wekî Şerên Îtalî têne zanîn diqewimin. Keşifên Fransî yên wekî Jacques Cartier yan jî Samuel de Champlain, ji bo Fransa erdên li Amerîkayê îdîa dikin ku rê li ber berfirehbûna împaratoriya kolonyalîst a fransî vedike. Pêşketina Protestantîzmaya li Ewropayê, Fransayê ber bi şerekî navxweyî ve dibe ku bi navê Şerên olî yên Fransî tê zanîn, di bûyera herî navdar de, bi hezaran Huguenot di komkujiya roja Ezîz Bartholomew ya 1572an de têne kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Massacre-of-Saint-Bartholomews-Day |sernav=Massacre of Saint Bartholomew’s Day {{!}} Definition, Background, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-17 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Şerên Dînî bi Fermana Nantesê ya [[Henry IV]] bi dawî dibe ku hinek azadîya dînê dide Huguenotan. Leşkerên Spanî di dema Şerên Dînî de di navbera salên 1589 û 1594an de alîkariya aliyên [[Katolîk]] dikin û di sala 1597an de êrîşî bakurê Fransayê dikin ku piştî hinek pevçûnan di salên 1620 û 1630an de Spanya û Fransa di navbera salên 1635 û 1659an de vedigerin şerê tevahî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=uSVVBQAAQBAJ&pg=PT302 |sernav=Tudors: The Illustrated History |paşnav=Rex |pêşnav=Richard |tarîx=2014-11-15 |weşanger=Amberley Publishing Limited |isbn=978-1-4456-4403-5 |ziman=en }}</ref> Ev şer ji bo Fransayê dibe sedema mirina 300.000 qurbaniyan. Di bin desthilatdariya [[Louis XIII]] de, [[Armand-Jean du Plessis, duc de Richelieu|Kardînal Richelieu]] navendîkirina dewletê pêş xist û hêza padîşahan bi bêçekkir û di salên 1620î de hêza qiraliyetê bihêztir dike. Wî bi awayekî sîstematîk kelehên mîrên serhildêr wêran kir û bikaranîna tundûtûjiya hêzên taybet (duello, hilgirtina çekan û parastina artêşên taybet) şermezar kir. Di dawiya sala 1620an de, Richelieu "yekdestdariya hêzê ya qraliyetê" wekî doktrîn ava kir. Piştî Brîtanya Mezin di sedsala 18an de, ji sedsala 16an heya sedsala 19an, Fransa ji% 11e bazirganiya xulamên transatlantîkê berpirsiyar bû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://heritage.bnf.fr/france-ameriques/en/slave-trade-article |sernav=« Slave trade » {{!}} Patrimoines Partagés - France Amériques |malper=heritage.bnf.fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |roja-arşîvê=2023-01-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230124165612/https://heritage.bnf.fr/france-ameriques/en/slave-trade-article |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.archivesportaleurope.net/advanced-search/search-in-archives/results-(archives)/?&repositoryCode=FR-SIAF&levelName=archdesc&t=sg&recordId=FRDAF_esclavage001 |sernav=Results (Archives) |paşnav=Europe |pêşnav=Archives Portal |malper=Archives Portal Europe |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Dema ku dewletê di salên 1630an de dest bi pejirandina pratîkê bi patenta nameyan kir, Louis XIII tenê di sala 1642an ku sala paşîn a serweriya bû bê destûr bi gelemperî wekê fermî dise meriyetê. Di nîvê sedsala 18an de, Nantes dibe bendera bingehîn a tevlêbûyî.<ref name=":2" /> Di dema hindikahiya [[Louis XIV]] û padîşahiya keybanû Anne û Kardînal Mazarin de, serdemek serhildanên ku bi navê Fronde tê zanîn li Fransayê qewimî. Ev serhildan ji hêla feodalên mezin û dadgehên serdest ve wekî bertekek li hember rabûna hêza mutleq a qraliyetê li Fransayê hate meşandin. Padîşahî di sedsala 17an û serweriya Louis XIV (1643-1715) de digihîje lûtkeya xwe ya herî bilind. Bi bihêz bûna feodalan a di [[qesra Versayê]] de re kariyera wî ya leşkerî biser dikeve. Qiralê rojê ku bi gelek şeran tê bîranîn, bi nav Keyê Rojê Fransayê dike hêzek pêşeng a ewropî. Fransa dibe welatê herî qerebalix ê [[Ewropa]]yê û xwedî bandorek mezin li ser siyaset, aborî û çanda ewropî bû. Zimanê fransî di dîplomasî, zanist, edebiyat û karûbarên navneteweyî de zimanê herî zêde tê bikaranîn û heta sedsala 20an jî wisa dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |sernav=Language and diplomacy ~ English to French translation |tarîx=2011-07-21 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110721070018/http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dema serweriya wî de, Fransa kontrola kolonyal li ser gelek deverên derveyî li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîka]], [[Afrîka]] û [[Asya]]yê digire. Di sala 1685an de [[Louis XIV]] fermana Nantes betal dike ku bi hezaran Huguenot neçar dimînin ku sirgûn bibin û Code Noir çarçoveyek qanûnî ji bo koletiyê û derxistina [[Cihûtî|cihûyan]] a ji koloniyên fransî peyda dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Palmer |pêşnav=Vernon |tarîx=1996-02-01 |sernav=The Origins and Authors of the Code Noir |url=https://digitalcommons.law.lsu.edu/lalrev/vol56/iss2/5 |kovar=Louisiana Law Review |cild=56 |hejmar=2 }}</ref> Şerên di bin serweriya Louis XV (1715–1774) de Fransa piştî têkçûna xwe yê di Şerê Heft Salan de (1756–1763) Fransaya Nû û piraniya erdên xwe yên hindî winda kir. Lê di heman demê de, axa Fransayê ya ewropî bi destxistinên girîng ên wekî Lorraine (1766) û Corsica (1770) mezin dibe. Padîşahê ne hezkirî [[Louis XV]] desthilatdariya wî ya lawaz, biryarên wî yên nebaş ên aborî, siyasî û leşkerî û her weha keyfûseysarana wî yê li qesra wî monarşiyê bêrûmet dike ku 15 sal piştî mirina wî dibe sedema [[Şoreşa Fransayê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/louis_xv.shtml |sernav=BBC - History - King Louis XV |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> [[Louis XVI]] (1774–1793) bi awayekî diyar bi dirav, fîlo û leşkeran piştgirî da amerîkîyan û alîkariya wan dike ku serxwebûna li hemberî Brîtanya Mezin bi dest bixin. Fransa tola xwe hildide lê ew qas dirav xerc dike ku hikûmet berbi îflasê ve diçe ev yek dibe faktorek ku gel beşdarî [[Şoreşa Fransayê]] dibin. Qismek ji ronakbariyê di derdorên ronakbîrên fransî de qewimîn û serkeftin û îcadên zanistî yên mezin ên wekî vedîtina oksîjenê (1778) û yekem balona hewaya germ ku rêwiyan hildigirt (1783) ku ji hêla zanyarên fransî ve hatin bidestxistin. Lêgerînên Fransî yên wekî [[Bougainville]] û [[Lapérouse]], bi seferên deryayî yên li çaraliyê cîhanê beşdarî seferên keşfê yên zanistî dibin. Felsefeya Ronahiyê ku tê de aqil wekî çavkaniya bingehîn a meşrûiyetê hate pejirandin, hêz û piştgiriya monarşiyê têk bir û ji bo [[Şoreşa Fransayê]] dibe yek faktorên bingehîn. === Şoreşa Franseyê (1789–1799) === [[Wêne:Prise de la Bastille.jpg|thumb|çep|Serhildana bi navê Bahoza Bastille ku di 14 tîrmeh sala 1789an de pêk hatiye bûyera herî sembolîk a Şoreşa Fransayê bû.]] Fransa bi pirsgirêkên darayî re rû bi rû dimîne ku padîşah [[Louis XVI]] di gulana sala 1789an de gazî Estates-General (komkirina sê padîşahiyên herêmê) kir ku çareseriyên ji bo hikûmeta xwe pêşniyar bike. Ji ber ku ew ketibû tengasiyê, nûnerên Milkên Sêyem, Meclîsek Neteweyî ava kirin ku nîşana serekeyê derketina [[Şoreşa Fransayê|Şoreşa Frensayê]] ye. Ji tirsa ku padîşah [[Meclîsa Neteweyî]] ya nû avakirî bitepisîne, serhildêran di 14yê tîrmeha sala 1789an de êrîşî Bastille kirin. Ev roja serhildana di 14 îlonê de wekî [[Roja Neteweyî ya Fransayê]] hatiye binavkirin. Di destpêka tebaxa sala 1789an de, Meclîsa Damezrîner a Neteweyî îmtiyazên esilzadeyê yên wekî koletiya kesane û mafên nêçîrê ya taybetî betal kir. Bi Danezana Mafên Mirov û Hemwelatiyê (27 Tebax 1789), Fransa mafên bingehîn ji bo mêran ava kir. Daxuyaniyê "mafên mirovan ên xwezayî û bêsînor" ên "azadî, milk, ewlekarî û berxwedana li dijî zilmê" dipejirîne. Azadiya axaftin û çapemeniyê hat îlankirin û girtinên kêfî hatin qedexekirin. Banga tinekirina îmtiyazên arîstokratî hate kirin, azadî û mafên wekhev ji bo hemî mirovan hate ragihandin û gihîştina kargehên giştî li ser bingeha jêhatîbûnê hate dayîn ne ji dayik bûnê. Di mijdara sala 1789an de, Meclîsê biryar da ku hemî milkên [[Dêra Katolîk]] ku xwedan axa herî mezin a welêt bû, wekî axa neteweyî îlan bike û bifroşe. Vê yekê gelek nerazîbûn li beşên Fransayê zêde kir ku di pêşerojê dibe sedema derketina şerê navxweyî. Dema ku Padîşah [[Louis XVI]] hêj jî di nav nifûsê de populer bû, firîna wî ya karesatbar berbi Varennes (Hezîran 1791) diyar dibû ku gotegotên ku wî hêviyên xwe yên rizgariya siyasî bi perspektîfên dagirkirina biyanî ve girêdida, rast dikir. Bêbaweriya ji bo wî di gel de qas kûr dibe ku her diçe îhtimala hilweşandina padîşahiyê û avakirina komarê zêde dibe. Di Daxuyaniya Tebaxa sala 1791an a Pillnitz de, Împeratorê Awistiryayê û Qiralê Prûsyayê tehdîd kirin ku ewê padîşahê fransî bi zorê vegerînin. Di îlona sala 1791an de, Meclîsa Damezrîner a Neteweyî padîşah Louis XVI neçar kir ku Destûra Bingehîn a 1791ê ya Fransî qebûl bike ku bi vî rengî monarşiya mitleq a fransî veguherand monarşiyek destûrî. Di Meclîsa Zagonsaz a nû ya damezrandî de (Cotmeh 1791) dijminatî di navbera komeke ku paşê jê re "Girondins" tê gotin, pêş ket û kûr bû ku kesên ku alîgirê şerê bi [[Awistirya]] û Prûsyayê re bûn û komeke ku paşê jê re "Montagnards" an "Jakobin" tê gotin, li dijî şerekî wiha derdiketin. Lêbelê piraniya Meclîsê di sala 1792an de şerek bi [[Awistirya]] û [[Prûsya]] re wekî şansek ji bo zêdekirina populerbûna hikûmeta şoreşger dît û fikirîn ku şerek weha dikare bi ser bikeve û ji ber vê yekê di 20ê avrêla sala 1792an de li Awistiryayê şer ragihand. Di 10ê tebaxa sala 1792an de qerebalixek bi hêrs gef li qesra qiral Louis XVI dixwe ku qiral xwe li Meclîsa Zagonsaz vedişêre. Piştre Artêşa Prûsya di tebaxa sala 1792an de Fransayê dagir dike. Di destpêka îlonê de, Parîsiyên ku ji Artêşa Prûsya ku Verdun dagir dikin û serhildanên dij-şoreşger ên li rojavayê Fransayê aciz dibin, di navbera 1000 û 1500 girtiyan bi serdegirtina girtîgehên Parîsê de di girtîgehan qetil dikin. Ligel hemî hewldanan Meclîs û [[Konseya Bajêr a Parîsê]] nekarîn wê xwînrijandinê rawestînin. Konvansiyona Neteweyî ku di hilbijartinên yekem de di bin dengdana gerdûnî ya mêr de hate hilbijartin, di 20ê îlona sala 1792an de kete cihê Meclisa Zagonsaz û di 21ê îlonê de bi îlankirina Komara Yekem a Fransa re monarşî betal erkên konvansiyonê hate betalkirin. Qiralê berê [[Louis XVI]] di çileya sala 1793an de ji ber xiyanetê cezayê mirinê lê hate birîn û bi giyotînê hate kuştin. Fransa di mijdara sala 1792an de li dijî [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] û [[Komara Holendayê]] şer radigihîne û di adara sala 1793an de jî li dijî Spanyayê şer radigihîne. Di bihara sala 1793an de, Awistirya û Prûsyayê Fransa dagir kirin ku di meha adarê de Fransayê "komara bira" li "Komara Mainz" ava kir û di bin kontrola xwe de girt. Di heman demê de di adara sala 1793an de şerê navxweyî yê Vendéeyê li dijî Parîsê dest pê dike ku Destûra Medenî ya Ruhanî ya 1790an ve û leşkeriya mecbûrî ku di destpêka sala 1793an de hatibû derxistin, şer diqewime. Li deverên din ên Fransayê jî serhildan çêdibû. Di Konvansiyona Neteweyî de dijminatiya fraksiyonalîst ku ji cotmeha sala 1791an vir ve derdikeve, bi koma 'Girondins' re, di 2ê hezîrana sala 1793an de neçar ma ku îstifa bike û ji konvansiyonê derkeve. Dij-şoreşa ku di adara sala 1793an de li Vendée dest pê dike, heya tîrmehê li bajarên wekî [[Brittanî]], [[Normandî]], [[Bordèu|Bordeaux]], [[Marsîlya]], [[Toulon]] û [[Liyon]] belav dibe. Hikûmeta Konvansiyona Parîsê di navbera cotmeh û kanûna sala 1793an de bi tedbîrên hovane karî piraniya serhildanên navxweyî, bi ligel ku bi dehhezaran kesan jiyana xwe ji dest didin, ditepisîne. Hinek dîroknas tînin ziman ku şerê navxweyî heta sala 1796 dewam kiriye û dibe ku 450.000 kes jiyana xwe ji dest bidin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2012-01-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120117152123/http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di dawiya sala 1793sm de hevalbend ji Fransayê hatin derxistin. Fransa di sibata sala 1794an de koletiya li koloniyên xwe yên amerîkî betal kir lê disa di pêşerojê de koletiyê ji nû ve dide destpêkirin. Nakokiyên siyasî û dijminatiya di [[Konvansiyona Neteweyî]] ya di navbera cotmeha sala 1793 û tîrmeha sala 1794an de gihîştiye asteke nedîtî, di encamê de bi dehan endamên peymanê bi îdama giyotînê hatine mehkûmkirin. Di vê navberê de, şerên derve yên Fransaya di sala 1794an de, wek mînak li Belçîkayê, giran dibû. Di sala 1795an de, xuya bû ku hikûmet li hember daxwaz û hewcedariyên çînên jêrîn ên di derbarê azadiya dînî (Katolîk) û dabeşkirina wekhev a xwarinê de vedigere xemsariyê. Heya sala 1799an, siyasetmedaran, ji xeynî îcadkirina pergaleke nû ya parlemanî ('Dîrektor'), xwe bi dûrxistina xelkê ji katolîk û royalîzmê mijûl dikirin. === Napoleon û sedsala 19an (1799-1914) === [[Wêne:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project.jpg|thumb|çep|Napoleon, Împeratorê fransiyan ku li seranserê Ewropayê împeratoriyeke mezin ava kiriye.]] [[Wêne:France colonial Empire10.png|thumb|çep|Împeratoriya yekem (şîna ronahî) û Împaratoriya duyemîn (şîna tarî) împeratoriyên kolonyal a Fransayê ne.]] Napoleon Bonaparte di sala 1799an de desthilatdariya komarê werdigire û dibe konsulê yekem û paşê jî Împeratorê Împeratoriya Fransayê (1804–1814; 1815). Wekî berdewamiya şerên ku ji hêla padîşahên ewropî ve li dijî komara Fransa hate ragihandin, guherandina komên Hevbendiyên Ewropî şer li ser Împeratoriya Napoleon ragihandin. Artêşên wan piraniya parzemîna Ewropayê bi serketinên bilez ên wekî şerên Jena-Auerstadt yan jî Austerlitz zeft kirin. Endamên malbata Bonaparte li hinek qiraliyetên nû hatine damezrandin wekî padîşah hatine tayîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.17104/9783406718335 |sernav=Friedrich der Große |paşnav=Blanning |pêşnav=Tim |tarîx=2019 |weşanger=Verlag C.H.BECK oHG |isbn=978-3-406-71833-5 }}</ref> Ev serketin dibin sedema berbelavbûna îdeal û reformên şoreşgerî yên fransî li seranserê cîhanê, wek pergala metrîk, Qanûna Napoleon û Danezana Mafên Mirovan. Di hezîrana sala 1812an de, Napoleon êrîşî [[Rûsya]]yê kir û digihîje Moskoyê. Paşê artêşa wî ji ber pirsgirêkên dabînkirinê, nexweşî, êrîşên Rûsyayê û di dawiyê de jî di mehên zivistanê de belav dibe. Piştî sefera rûsî ku dibe sedema felaketê û serhildana padîşahiyên ewropî li dijî desthilatdariya wî, Napoleon têk diçe û padîşahiya Bourbon tê vegerandin. Nêzîkî milyonek fransî di dema Şerên Napolyon de dimirin. Piştî vegera wî ya kurt ji sirgûnê, Napoleon di dawiyê de di sala 1815an de di Şerê Waterloo de têk diçe û bi sînorên destûrî yên nû, padîşahî ji nû ve hate damezrandin (1815-1830). Xanedaniya Bourbon a bêgramî bi Şoreşa tîrmehê ya 1830an ku Monarşiya tîrmehê ya destûrî ava dike, hate hilweşandin. Di vê salê de leşkerên fransî dest bi bidestxistina [[Cezayir]]ê kirin û yekem hebûna kolonyala li [[Afrîka]]yê ji dema ku Napoleon di sala 1798an de dest pê kir, li Misrê damezrand. Rakirina koletiyê û danasîna mafê dengdanê ya gerdûnî ya mêran ku di dema Şoreşa Fransî de bi kurtî hate pejirandin, di sala 1848 de ji nû ve hate pejirandin. Di sala 1852an de, serokê Komara Fransayê, Louis-Napoléon Bonaparte, biraziyê Napoleon I, wekî împeratorê Împeratoriya Duyem, wekî [[Napoleon III]] hate ragihandin. Wî destwerdanên fransî li derveyî welat zêde kir, nemaze li Krîm, Meksîk û Îtalya ku di encamê de Duka Savoy û wîlayeta [[Nice]] hate bidestxistin ku di wê demê beşek ji Padîşahiya Sardînyayê bûn. Napoleon III piştî têkçûna di Şerê Franko-Prusyaya sala 1870an de hate rûxandin û rejîma wî bi Komara Sêyemîn hate guhertin. Di sala 1875an de dagirkirina [[Fransa ya Cezayîrê]] temam dibe û nêzîkî 825.000 cezayîrî ji ber birçîbûnê, nexweşî û tundûtûjiyê hatin kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Blood and soil: a world history of genocide and extermination from Sparta to Darfur |url=https://archive.org/details/bloodan_kie_2007_00_0326 |paşnav=Kiernan |pêşnav=Ben |tarîx=2007 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-10098-3 |cih=New Haven }}</ref> Fransa ji destpêka sedsala 17an ve, bi cûrbecûr xwedan milkên kolonyal bû lê di sedsalên 19an û 20an de, împeratoriya wê ya kolonyal a gerdûnî ya li derveyî welat bi awayekî mezin berfireh dibe û pişt [[Împeratoriya Brîtanî]] dibe duyem-mezintirîn împeratoriya li cîhanê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Higginson |pêşnav=Pim. |tarîx=2008 |sernav=Memory, Empire, and Postcolonialism: Legacies of French Colonialism (review) |url=http://dx.doi.org/10.1353/frf.2008.0000 |kovar=French Forum |cild=32 |hejmar=1 |rr=286–288 |doi=10.1353/frf.2008.0000 |issn=1534-1836 }}</ref> Tevlî metropolê Fransayê, tevahiya axa di bin serweriya Fransayê de di salên 1920 û 1930an de digihîje 13 milyon kîlomêtre çargoşeyê ku ji %8.6 ji axa cîhanê pêk dihat. Serdema ku bi navê ''Belle Époque'' tê zanîn, destpêka sedsalê de serdemek bû ku bi xweşbînî, aştiya herêmî, bextewariya aborî û nûjeniyên teknolojî, zanistî û çandî ve girêdayî ye, hate destpêkirin. Di sala 1905an de sekuleriya dewletê bi fermî hate damezrandin. === Destpêka nîvê sedsala 20an (1914-1946) === [[Wêne:El 114 de infantería, en París, el 14 de julio de 1917, León Gimpel.jpg|thumb|Fransî Poilus di sala 1917an de, di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, bi ala xwe yên şer re.]] Fransa ji hêla [[Almanya]]yê ve hate dagir kirin û ji hêla [[Brîtanya Mezin]] ve hate parastin ku di tebaxa sala 1914an de [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike. Almanya li bakurê rojhilat herêmek pîşesazî ya dewlemend dagir dike. Fransa û hevalbendên Fransayê li hember hêzên navendî bi berdîleke giran a mirovî û maddî bi ser dikevin. Di Şerê Cîhanê yê Yekem 1.4 milyon leşkerên fransî dimirin ku ji %4 ji nifûsa Fransayê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7199127.stm |sernav=France's oldest WWI veteran dies |tarîx=2008-01-20 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Di navbera ji %27 û 30 leşkerên ku ji sala 1912an heta 1915an dibine leşker, hatine kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=2YqjfHLyyj8C&pg=PR25 |sernav=World War I: Encyclopedia |paşnav=Tucker |pêşnav=Spencer |paşnav2=Roberts |pêşnav2=Priscilla Mary |tarîx=2005 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-420-2 |ziman=en }}</ref> Salên navberê bi tengezariyên navneteweyî yên dijwar û cûrbecûr reformên civakî yên ku ji hêla hikûmeta Eniya Gel ve hatin destnîşan kirin (betlaneya salane, rojên xebatê yên heşt saetan, jin di hukûmetê de) hatin qebûlkirin. Di sala 1940an de Fransa hate dagirkirin û bi lezûbez li hemberî Almanyaya Nazî yê têk diçe. Fransa li bakur herêmek dagirkeriya Alman, li başûrê rojhilat herêmek dagirkirina îtalî û herêmek nedagîrkirî, mayîna Fransayê ku ji axa metropolê ya başûrê Fransa (du-pêncên metropolê Fransaya beriya şer) û Împeratoriya Fransî ku du parêzgerên Tûnisa Fransî û Fasa Fransî û Cezayira Fransî dihewand; hikumeta Vichy, rejîmeke otorîter a nû avabûye û bi Almanyayê re hevkariyê dike ku li ser xaka nedagîrkirî hikum dikir. Fransaya Azad, ji aliyê hikûmeta-sirgûnkirî bi serokatiya Charles de Gaulle, li Londonê hate damezrandin. Ji sala 1942 heta sala 1944an nêzîkî 160.000 hemwelatiyên fransî ku di nav wan de derdora 75.000 cihû hebûn, hatin sirgûnkirinê kampên mirinê û kampên komkirinê yên li Almanya û Polonyaya dagirkirî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.holocaust-education.dk/holocaust/deportationer.asp |sernav=The Danish Center for Holocaust and Genocide Studies |tarîx=2014-04-16 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140416061232/http://www.holocaust-education.dk/holocaust/deportationer.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ain.fr/upload/docs/application/pdf/2011-05/dp_expo_schwartz_auf_weiss_nantua_2011bd.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141109055804/http://www.ain.fr/upload/docs/application/pdf/2011-05/dp_expo_schwartz_auf_weiss_nantua_2011bd.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di îlona sala 1943an de Korsîka yekem xaka metropolê ya fransî bû ku xwe ji Axis rizgar kir. Di 6ê hezîrana sala 1944an de, Hevalbendan Normandiya û di tebaxê de jî Provence dagir kirin. Di sala paşîn de Hevalbend û Berxwedana Fransî bi serketî li hemberî hêzên Axis biserketin û serweriya Fransa bi damezrandina Hikûmeta Demkî ya Komara Fransa (GPRF) hate vegerandin. Ev hikûmeta demkî ku ji hêla de Gaulle ve hatî damezrandin, armanc ew bû ku şerê li dijî Almanyayê berdewam bike û hevkarên Almanyayê ji kar dûr bixe. Her wiha çend reformên girîng jî kirin ku di nav de destûra dengdanê ji jinan re hat dayîn û avakirina sîstema ewlekariya civakî hebûn. === Serdema hevdem (1946–serdema nûjen) === [[Wêne:De Gaulle-OWI.jpg|thumb|Charles de Gaulle, lehengê Şerê Cîhanê yê Yekem, rêberê fransiyên azad di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de û Serokê Fransayê.]] GPRF zemînek ji bo nîzamek destûrî ya nû danî ku di encamê de Komara Çarem (1946–1958) mezinbûnek aborî ya berbiçav dibîne. Fransa yek ji endamên damezrîner ên [[NATO]]yê ye. Fransa hewl da ku kontrola Hindistana Fransî ji nû ve bi dest bixe lê di sala 1954an de di Şerê Dien Bien Phu de ji li hemberî Viet Minh tê têkbirin. Piştî çend mehan Fransa li Cezayîrê bi pevçûnek din a dij-kolonyalîst re rû bi rû ma ku piştre wekî parçeyek bingehîn a Fransa û warê zêdetirî milyonek rûniştvanên ewropî hate dîtin. Di dema pevçûnê de, fransiyan bi awayekî sîstematîk îşkence û zordarî bikar anîn ku di nav de kuştinên bê daraz ji bo kontrolkirina [[Cezayir]]ê hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g1YSBAAAQBAJ&pg=PA131 |sernav=Colonialism |paşnav=Macqueen |pêşnav=Norrie |tarîx=2014-07-22 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-86480-6 |ziman=en }}</ref> Vê pevçûnê welat hilweşand û dibe sedema derbeyek û şerê navxweyî yê li Fransayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fia%2farticle-lookup%2fdoi%2f10.2307%2f2610008 |sernav=Jêder yek |malper=academic.oup.com |doi=10.2307/2610008 |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Di dema krîza gulana sala 1958an de Komara Çarem a lawaz û bêhedarî rê da Komara Pêncem ku tê de serokatiyek bihêz hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm |sernav=From Fourth to Fifth Republic |tarîx=2008-05-23 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2008-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080523234726/http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di hewlên paşîn de, dema ji bo bidawîkirina [[Şerê Cezayirê]] gav bavêje, [[Charles de Gaulle]] karî ku welat bi hev re bihêle. Şer bi Peymana Évian di sala 1962an de ku dibe sedema serxwebûna [[Cezayir]]ê bi dawî dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VCMgAwAAQBAJ&pg=PA46 |sernav=Foreign Intervention in Africa: From the Cold War to the War on Terror |paşnav=Schmidt |pêşnav=Elizabeth |tarîx=2013-03-25 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-31065-0 |ziman=en }}</ref> Serxwebûna Cezayîrê bi berdêlên giran hat ku nêzîkî milyonek cezayîrî mirin û zêdetirî 2 milyon cezayîrî jicihwarên xwe dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=54Oe1WTfBfAC&pg=PA38 |sernav=The State of the World's Refugees, 2000: Fifty Years of Humanitarian Action |paşnav=Cutts |pêşnav=Mark |paşnav2=Refugees |pêşnav2=Office of the United Nations High Commissioner for |tarîx=2000 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924104-0 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî yek mîlyon Pied-Noirs û Harkis piştî serxwebûnê ji [[Cezayir|Cezayîrê]] reviyan Fransayê. De Gaulle di çarçoveya [[Şerê Sar]] de li hemberî blokên rojava û rojhilat polîtîkaya xwe yê “serxwebûna neteweyî” meşand. Ji bo vê yekê wî ji fermandariya [[NATO]] ya yekbûyî ya leşkerî vekişî (dema ku di nav hevalbendiya NATOyê de ma), bernameyek pêşkevtina atomî da destpêkirin û Fransayê dike hêza nukleerî ya çarem a cîhanê. Wî têkiliyên dilsoz ên franko-almanî vegerandin ku di navbera deverên bandor ên amerîkî û sovyetê de hevsengiyek ewropî ava bike. Lêbelê ew li dijî her pêşkevtina ewropayek ser-neteweyî bû û alîgirê ewropayek neteweyên serwer bû. Piştî rêzek xwepêşandanên sala 1968an li seranserê cîhanê, serhildana gulana 1968an bandorek mezin ê civakî derdixe holê. Dema ku li Fransayê îdealek ehlaqî ya kevneperest (dîn, welatparêzî, rêzgirtina ji desthilatdariyê re) ber bi îdealek exlaqî ya lîberaltir ve (laîkparêzî, ferdperestî, şoreşa zayendî) veguherî, ev yek dibe xaleke guhertinê. Her çend serhildan têkçûnek siyasî be jî (ji ber ku partiya gaullîst ji berê hinek bihêztir derket holê) di navbera gelê fransî û de Gaulle de ku piştî demek kurt îstifaya xwe radigihîne, perçebûnek pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rpfrance-otan.org/France-and-NATO |sernav=France and NATO - La France à l’Otan |tarîx=2014-05-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-08-11 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140811164800/http://www.rpfrance-otan.org/France-and-NATO |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di serdema post-gaullîstan de, Fransa wekî yek ji aboriyên herî pêşketiya li cîhanê ma lê bi gelek kirîzên aborî re rû bi rû dimîne ku di encamê de rêjeyên bilind ên bêkariyê û zêdebûna deynên giştî li welat diqewime.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=cVa46Q7oMlcC&pg=PA160 |sernav=France at the dawn of the twenty-first century, trends and transformations |paşnav=Vermette |pêşnav=Rosalie |tarîx=2000 |weşanger=Summa Publications, Inc. |isbn=978-1-883479-29-9 |ziman=en }}</ref> Di dawiya sedsala 20an û destpêka sedsala 21an de, Fransa di pêşketina Yekîtiya Ewropayê ya ser-neteweyî de bû, nemaze bi îmzekirina [[Peymana Maastricht]] (ku Yekîtiya Ewropayê tê avakirin) di sala 1992an de, di sala 1999an de [[Herêma Euroyê]] ava kir û di sala 2007an de [[Peymana Lîzbonê]] îmze dike. Fransa jî gav bi gav lê bi tevahî ji nû ve entegreyî NATOyê dibe û ji wê demê ve beşdarî piraniya şerên ku ji hêla NATOyê ve têne piştgirî kirin, dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.migrationpolicy.org/article/french-government-revives-assimilation-policy |sernav=French Government Revives Assimilation Policy {{!}} migrationpolicy.org |tarîx=2015-01-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2015-01-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150130222428/http://www.migrationpolicy.org/article/french-government-revives-assimilation-policy |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Wêne:Marche républicaine, Paris, 11 janvier 2015 (15).jpg|thumb|Piştî êrîşên çileya sala 2015an ku ji aliyê terorîstên îslamîst ve hatin kirin, li seranserê Fransayê meşên hatin organîzekirin ku ev bûye mezintirîn mîtînga gel a di dîroka Fransayê de.]] Ji sedsala 19an vir ve, Fransa malavaniya gelek koçber dike. Ev bi piranî ji mêrên biyanî yên ku ji welatên katolîk ên ewropî bûn ku bi gelemperî ku dema xebatên wan xilas dibûn vedigeriyan welatên xwe. Di salên 1970î de Fransa bi krîzek aborî re rû bi rû ma û destûr da ku koçberên nû (bi piranî ji Mexribê) bi malbatên xwe re bi domdarî li Fransayê bi cih bibin û bibim hemwelatê fransî. Di encamê de bi sed hezaran misilman (bi taybetî li bajarên mezin) di xaniyên giştî yên yarmetîdar de dijîn û ji rêjeyên pir bilind ên bêkariyê dikişînin. Di heman demê de Fransa dev ji asîmîlasyona koçberan berda û li wir ji wan hate xwestin ku li gorî nirxên kevneşopî û normên çandî yên fransî tevbigerin. Di heman demê de koçber hatin teşwîq kirin ku çand û kevneşopiyên xwe yên cihêreng biparêzin û bi tenê entegreyê sîstema welat bibin. Ji sala 1995an vir ve ku di sala 1995an de êrîşên bombeyî yên li Metro û RERê yên Parîsê pêk hatin, Fransa bi awayekî demdemî ji aliyê rêxistinên îslamîst ve bûye armanc. Bi taybetî êrîşa [[Charlie Hebdo]] di çileya sala 2015an de li Fransayê pêk hatiye ku li dijî êrîşê yek mezintirîn mîtîngên gel a di dîroka Fransayê de, ku nêzîkî 4.4 milyon kes komê qadan kir hatiye lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_FRANCE_ATTACKS_RALLY?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2015-01-11-12-51-46 |sernav=News from The Associated Press |tarîx=2015-01-11 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2015-01-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150111213526/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_FRANCE_ATTACKS_RALLY?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2015-01-11-12-51-46 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Êrîşên [[Parîs]]ê yên mijdara sala 2015an ku dibe sedema mirina 130 kesan, êrîşa herî kujer a li ser axa Fransa ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve û ji dema teqîna trêna Madrîdê ku di sala 2004an de pêk hatiye, êrîşa herî kujerê li [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2015/nov/14/paris-attacks-people-throw-open-doors-to-help |sernav=Parisians throw open doors in wake of attacks, but Muslims fear repercussions |paşnav=McVeigh |pêşnav=Tracy |paşnav2=Graham-Harrison |pêşnav2=Emma |tarîx=2015-11-14 |malper=The Observer |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/world/europe/europe-s-open-border-policy-may-become-latest-victim-of-terrorism-1.2435486 |sernav=Europe’s open-border policy may become latest victim of terrorism |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Her wiha di sala 2016an de êrîşa ku bargirê li bajarê [[Nice]] ku li dijî pîrozbahiyên Roja Bastille pêk tê dibe sedema mirina 87 kesan. [[Operasyona Chammalê]] ku hewldanên leşkerî yên Fransa ji bo kontrolkirina DAIŞê ye, di navbera salên 2014 û 2015an de zêdetirî 1000 çekdarên [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]] hatin kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://thematadorsghs.us/index.php/2015/12/14/french-policies-provoke-terrorist-attacks/ |sernav=French policies provoke terrorist attacks |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |roja-arşîvê=2023-09-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230922230329/http://thematadorsghs.us/index.php/2015/12/14/french-policies-provoke-terrorist-attacks/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Erdnîgari == Piraniya ax û nifûsa Fransa li Ewropaya Rojava ye ku wekî Metropolitan France hatiye binavkirin ku axa sereke ya welêt ji siyasetên cûrbecûr ên derveyî welêt cuda bike. Fransa li aliyê bakur bi Deryaya Bakur, aliyê bakurê rojava Kanala înglîzî, li rojava bi Okyanûsa Atlantîk û li başûrê rojhilat bi Deryaya Navîn re sinorên xwe parvedike. Welatê cîranên li parzemîna Ewropayê [[Belçîka]], [[Lûksembûrg]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Îtalya]], [[Monako]], [[Spanya]], [[Andorra]] ye. Ji xeynî parzemîna [[Ewropa]] erdê Fransayê li [[parzemîn]]ên din jî hene ku di nav de [[Karîbîk]]an wek mînak [[Saint-Martin]], li [[Emerîkaya Başûr|Başûrê Amerîkayê]] [[Guayanaya Fransî]], li qeraxên [[Emerîkaya Bakur|Bakurê Amerîkayê]], li Okyanûsa Hindê û li [[Okyanûsya]]yê herêm û welatên ku girêdayî Fransayê ne hene. === Erdnîgariya xwezayî === [[Wêne: Most beautiful villages of the world montsoreau 2.jpg |thumb|[[Loire]] li [[Montsoreau]], [[Geliyê Loire]].]] Fransa ji [[Derya Navîn]] heta [[Deryaya Bakur]] û ji [[Reyn]]ê heta [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] dirêj dibe. Ew bi [[Brîtanyaya Mezin]], [[Belçîka]], [[Lûksembûrg]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Îtalya]], [[Monako]], [[Andorra]] û [[Spanya]]yê tê hevsînorkirin. Li derveyî welatê dayikê, Fransa bi [[Brezîl]], [[Sûrînam]] û [[Holenda]]yê re sînorên bejahî parve dike. Ji bilî welatê dayika [[Ewropaya Rojava]] (''la métropole''), Fransa ji herêmên [[Amerîkaya Bakur]], [[Hindîstana Rojava|Karibîk]], [[Amerîkaya Başûr]], Okyanûsa Hindî, [[Okyanûsa Pasîfîk]] û [[Antarktîka|Antarktîk]] (îdiayên li ser qada axa Antarktîkê ji hêla piraniya welatên cîhanê ve nayê pejirandin). Fransa ji deştên peravê yên li bakur û li rojava yên bi Atlantîk û Deryaya Bakur heta zincîreyên çiyayên mezin, [[Pyrenees]] li başûr û [[Alpê]] li başûr, [[Pyrenees]] li bakur û li rojavayê rojhilat bi [[Ewropa]] lûtkeyên çiyayên herî bilind (derve [[Qafkas]]), [[Mont Blanc]], 4&nbsp;810 metre. Di hundurê de rêzeçiyayên din ên wekî [[Navenda Massif]] û [[Vosges]] hene. Chaine de Puys li Massif Central, girseyek çiyayî ya bi derdora 80 volkanên neçalak, di tîrmeha 2018an de wekî [[Mîrateya Mîrateya Cîhanê]] hat destnîşankirin. Fransa di navbera çar [[pergalên çem]] yên mezin de dabeş dibe ku sê ji wan diherikin [[Atlantîk]]ê. Çem li ser deştên nermik ên bakur û rojavayê Fransa diherikin û çemên wan ên berdar bûne sedem ku navenda aborî û siyasî ya welêt li beşên bakur ên welêt biqede ku dikare wekî alîkarek bihêz were dîtin ku Parîs bibe navenda welêt. === Dabeşkirina îdarî === [[Wêne:Régions de France 2016.svg|thumb|Ji Çile 2016 de, li [[Fransa Proper] tenê 13 herêm hene]]<ref>http://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12 /17 /la-carte-a-13-regions-definitively-adoptee_4542278_823448.html</ref>]] Fransa (di 2015 de) dabeş dibe:<ref>http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/documentation.asp?page=documentation.htm</ref> * 27 herêm (''herêm''), 22 navxweyî û pênc ne ewropî. Binêre ''Herêmên Fransa''. * 101 beş (''departements''). Binêre ''Wezareta Fransa''. * 335 navçeyên (''navçe''). Binêre ''Navçeya Fransa''. * 2&nbsp;054 Kanton (''kanton''), di nav de 59 yên ne ewropî jî hene. Binêre ''Kantonên Fransa''. * 36&nbsp;658 komûns (''komunan''). Binêre ''Şaredariyên Fransî''. * 9 villes nouvelles ku dabeşek e ku bi dabeşên jorîn re paralel dimeşe. Binêre Ville nouvelle. Wezaret bi jimare ne û ev jimar di du reqemên pêşî yên koda posteyê de cih digirin. Jimareya beşê berê jî li ser lewheyên qeydkirina wesayîtên rê, wekî du reqemên dawîn jî hatibû destnîşan kirin. Ev pergal, ku li ser bingeha qeyda wesayîtê ya ku ji hêla beşa ve hatî rêve kirin, ku wesayit lê lê bû, niha (2021) ber bi qonax ve tê derxistin û bi qeydek navendî ve tê veguheztin, ji ber vê yekê hûn nikanin beşa malê li ser lewheyên nû bixwînin. Herêm, dezgeh, navçe û kanton herêmên îdarî yên hikûmetê ne. Herêm ji aliyê qeymeqamekî herêmê (''préfet de région''), ku di heman demê de serokê yek ji beşên herêmê ye, têne birêvebirin. Dezgeh ji hêla [[Parlîk (Fransa)|prefekt]] (''préfet''), ku ji hêla [[hikûmet]] ve hatî tayîn kirin (wekhev [[walî]]) têne rêvebirin; navçe ji aliyê binerd (''sous-préfet'') ve tê birêvebirin. Kanton bi giranî wek [[navçe]] di hilbijartinên meclîsên herêmê û meclîsên dezgehan de kar dikin. Li [[Parîs]], du qeymeqam hene, qismî qeymeqamekî îdarî "asayî" ye, ku di heman demê de qeymeqamê herêmê ye, beşek jî muxtarê polîsan (''préfet de police''), ku şefê polîsê herî bilind e, di heman demê de [[fermandarê sivîl]] li Parîsê [[herêma sivîl]] (''zone de défense de Paris''). Prefektê polîs jî li beşên [[Hauts-de-Seine]], [[Seine-Saint-Denis]] û [[Val-de-Marne]] wezîfeya xwe dike. Herêm û dezgeh jî şaredariyên bi mafên xwe yên bacê û meclîsên rasterast têne hilbijartin, bi rêzê ve ''[[Lijneyên Herêmî yên Fransa|conseil Régional]]'' û ''conseil général'' wek saziya herî bilind a biryardanê pêk tînin. Şaredarîya herêmê û meclîsa herêmê ji alîyê ''président du conseil régional'' ve tên birêvebirin; şaredariya beşê (li gorî [[Meclîsa wîlayetê]]) û meclîsa daîreyê ji aliyê ''président du conseil général'' ve tên birêvebirin. Dezgeha herî bilind a biryardanê ya şaredariyan meclîsek e (''konseil şaredariyê'') û [[şaredar]] (''maire'') ku ji aliyê wê ve hatiye tayînkirin, ku hem serokê meclîsê û hem jî serokê şaredariyê ye. birêvebirî. Li Parîs, Lyon û Marsîlyayê, ku şaredariyên wan bi meclîsên xwe yên rasterast hatine hilbijartin, li navçeyan hatine dabeşkirin, şert û mercên taybetî hene. Çar [[Wezaretên Frensî yên Derveyî|Dezgehên derveyî]] berê [[Kolonî|Koloniyên Fransî]] ne ku ji [[1946]] de xwediyê heman statuya wezaretên Fransaya Ewropî ne (''[[Fransa métropolitaine|metropole]])''. Ew parçeyên yekbûyî yên Komara Fransa (û bi vî rengî YE jî) ne. [[Herêmên li derveyî Fransa|herêmên îdarî yên derveyî]] [[herêmên girêdayî]] ne ku ew jî li derveyî YE ne. Ew jî mîna dezgehan têne rêvebirin û rûniştevanên fransî [[hemwelatî|welatî]] ne. Piraniya wan [[ewro]] bikar tînin, ji bilî [[Polinezyaya Fransî]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Giravên Wales û Futuna]] yên ku pereyê wan, [[Franka CFP]] hene. Fransa di heman demê de di [[Okyanûsa Hindî]] de çend giravên neniştecî yên bi navê [[Îles Éparses]] kontrol dike, ku ligel [[Adélieland]], îdiaya Fransa ya [[Antarctica]], [[Zimanê fransî]] pêk tînin. Herêmên Başûr. ==== Herêmên Fransayê ==== {{Gotara bingehîn|Herêmên Fransayê}} {{Nexşeya herêmên Fransayê|text=fgfdfgdg}} Ji sala 2016an ve, Fransa ji 18 herêman ({{bi-fr|région}}) pêk tê. ''Régions'' yên li Fransaya parzemînî jî di hundura xwe de jî gav bi gav wek [[département]], [[Arrondissement]], [[Cantone]] û [[Commune]] tê parve kirina perçeyên hîn biçûk. {{-}} ===== Heremên kevn ===== Ji sala [[1956]]an heta 1ê çileya [[2016]]an, Fransa ji 26 herêman pêk hatibû. Ji wan 21 li xakên Fransaya parzemînî bûn, yek girava [[Korsîka]] bû, û çar jî navçeyên ser deryayî bûn. {| | # [[Alsace]] # [[Aquitaine]] # [[Auvergne]] # [[Basse-Normandie]] # [[Bourgogne]] # [[Bretagne]] # [[Centre]] # [[Champagne-Ardenne]] # [[Korsîka]] (statuya taybetî) # [[Franche-Comté]] # [[Haute-Normandie]] | <ol start=12> <li>[[Île-de-France]] <li>[[Languedoc-Roussillon]] <li>[[Limousin]] <li>[[Lorraine]] <li>[[Midi-Pyrénées]] <li>[[Nord-Pas de Calais]] <li>[[Pays de la Loire]] <li>[[Picardie]] <li>[[Poitou-Charentes]] <li>[[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] (PACA) <li>[[Rhône-Alpes]] | [[Wêne:FranceRegionsNumbered.png]] | |} * '''Herêmên li ser deryayê''' jî ev in: {| | :23 [[Guadeloupe]] :24 [[Martinique]] :25 [[Guyanaya Fransî]] :26 [[Réunion]] | [[Wêne:Guadeloupe map.png|90px|Guadeloupe]][[Wêne:Martinique-Map.png|90px|Martinique]][[Wêne:French Guiana-CIA WFB Map.png|90px|Guayanaya]][[Wêne:Reunion-CIA WFB Map.png|90px|Réunion]] | |} == Siyaset == === Dewlet û siyaset === Navê [[Destûra Bingehîn|Destûra]] ya niha ya Fransayê [[Komara Pêncem]] ye û di referandûma 28'ê Îlona 1958'an de hat qebûlkirin. Wê pozîsyona [[birêvebir]] li hember qanûndanêr xurt kir û diyar dike ku Serokkomar dê bi hilbijartina rasterast ji bo wezîfeya 5 salan were tayîn kirin (di 2001 de ji 7 salan hate guhertin). Hilbijartina serokomariyê di du tûran de pêk tê. Ger di tûra yekem de ti berbijarek ji sedî 50&nbsp;detir dengan nestandibe, her du namzedên sereke di gera duyem a hilbijartinan de tên cem hev. Desthilatên berfireh ên serokomar divê îstiqrara desthilatdariya dewletê û hebûna dewletê misoger bike. Di nav hêzên herî girîng de mafê bangeşeya referandûmên biryardar û hilbijartinên nû yên Meclîsa Neteweyî ye. Her wiha serokkomar [[Serokwezîrê Fransa|Serokwezîr]] û wezîrên din tayîn dike, [[fermandarê bilind]] yê leşkerî ye û ew e ku peymanên navneteweyî îmze dike û li ser bi cîhkirina [[Çekên nukleerî yên Fransa|çekên navokî]]. Zêdebûna desthilatên serokomar, hilbijartina serokatiyê ji hilbijartinên parlamenê girîngtir kiriye û ji ber vê yekê rêjeya beşdariyê ji bo hilbijartina serokomariyê zêdetir e. Parlamena Fransayê ji [[Sîstema dudûr|du odeyan]], [[Meclisa Neteweyî ya Fransa|Meclisa Neteweyî]] (''les députés de l'Assemblée nationale'') û [[Senatoya Fransayê|Senato]] (''Sénat'') , bi giştî 925 endam. 577 endamên Meclisa Neteweyî ji bo heyamên 5 salan bi hilbijartinên rasterast li herêmên hilbijartinê yên yek-endam têne destnîşankirin. Meclîsa Neteweyî bijardeya hilweşandina hikûmetê bi pêşniyara bêbaweriyê heye. Nîvê 348 senatoran (''les senators'') li [[Senatoya Fransa|Senata]] (''Sénat'') her sê salan carekê ji bo heyamek şeş salan têne tayîn kirin. Senator xwedan hêzek tixûbdar in û Meclîsa Neteweyî her gav gotina dawî heye heke di navbera her du odeyan de lihevnekirin hebe ji bilî mijarên destûrî. Hikûmet li ser rojeva Meclîsa Neteweyî xwedî bandorek xurt e. Jiyana siyasî ya Fransayê di van dehsalên borî de heya "hilbijartinên parlamanî yên 2017an" bi polarîzasyonek di navbera du komên siyasî de hate nişandan: çep li dora [[Partiya Sosyalîst (Fransa)|Partiya Sosyalîst]] û rastgir li dora [[Civîna ji bo komara|RPR]] û şûngirê wê [[Yekîtiya Tevgera Gel|UMP]]. Partiya rastgira tund FN (''[[Eniya Neteweyî (Fransa)|Eniya Neteweyî]]'' "bêtir qanûn û nîzam" û polîtîkayeke tund a koçberiyê diparêze û ji destpêka salên 1980-an vir ve nêzî ji sedî 15&nbsp; dengdana di hilbijartinan de. Partiyê di salên dawî de li Parîsê jî grevên mezin organîze kiribû. Di gulana 2012 de, sosyalîst [[François Hollande]] piştî [[Nicola Sarkozy]] bû serokê Fransa. Selefê wî yê kevneperest Sarkozy di sala 2007 de hat ser desthilatê. Di sala 2017an de, Serokomar François Hollande bû serokê yekem yê di dema Komara Pêncem de ku ji nû ve nehat hilbijartin. [[Emmanuel Macron]] di [[Hilbijartina Serokatîya Fransa 2022|Hilbijartina Serokatîya Fransa 2022 de.]] Macron di 20 salan de yekem serokê Fransa bû ku ji nû ve hate hilbijartin. === Parastin === [[Serfermandarê Bilind]] yê berevaniya Fransî [[Serokê Komara Fransa|Serokê Komarê]] ye. Di bin destê wî de, hikûmet û Wezîrê Parastinê berpirsiyariya siyasî ya parastinê ye. Parastin ji van pêk tê: * [[Hêzên Çekdar ên Fransa]] (''Forces armées françaises''), bi serokatiya Serfermandarê Parastinê (''le Chef d'état-major des armées''), ku [[Hikûmet]] Şêwirmendê leşkerî û berpirsê operasyon û amadekariya hêzên çekdar. * Karên Materyalên Parastinê (''Direction Générale de l'Armement'') * Rêvebiriya Parastinê (''Sekretariatiya Giştî pour l'Rêveberiyê'') Fransî [[hêza parastinê]] ji çar [[şaxên parastinê]] [[armé]] (''Armée de Terre''), [[Nationale Marine|derya]] (''Neteweya Deryayî') pêk tê. ') , [[hêza esmanî]] (''Armée de l'Air'') û cendirme (''Cendirme Nationale''). Li kêleka hêzên çekdar, xizmeta bijîjkî ya hêzên çekdar (''Service de Santé des Armées'') û xizmeta sotemeniyê ya hêzên çekdar (''Service des Essences des Armées'') pozîsyoneke serbixwe û berfireh a şaxê digirin. Hêzên Çekdar ên Swêdê ji sala 2001ê ve artêşeke profesyonel e. Ew ji 347&nbsp;903 [[Leşker (leşkerî)|leşkerên]] li ser erka çalak û 81&nbsp;229 [[karkerên sivîl]]a (2003) pêk tê. Ji bilî vê, leşkerên rezerv jî hene. Li Fransayê robotên bejayî yên bi çeka nukleerî, robotên hewayê û robotên binavderyayî hene. Bi giştî, hêzên çekdar ên Fransî nêzî 350 serikên nukleerî hene. Fransa dewleta çaremîn bû ku [[Çekên wêrankirina girseyî yên Fransa|çekên navokî]] bi dest xist. Hin ji zanyarên welêt li ser [[Projeya Manhattan]] xebitîn, ku Fransa dest pê kir ku cebilxaneya xwe ya nukleerî pêş bixe. Di destpêkê de Fransa hewl da ku bi Îtalya û Almanyaya Rojava re çekên navokî çêbike, lê [[Charles de Gaulle]] dixwest ku cebilxaneya Fransa bi tevahî têra xwe bike. Yekem ceribandina nukleerî li Cezayîrê di [[1960]] de pêk hat. Piştî serxwebûna [[Cezayir]]ê, Fransa dest bi ceribandina çekên xwe yên nukleerî li Polînezyaya Fransî kir. [[Lejyona Biyan|Lejyona Biyaniyan a Fransî]] ji aliyê keyê [[Louis Philippe I yê Fransa|Louis Philippe]] ve di sala 1831 de hate damezrandin da ku ji Swîsre û Alman [[Mercenas|mercên]] yên ku li Parîsê mane bi şandina wan xilas bibin. ji Cezayirê re ji bo piştgiriya artêşa fransî li wir. Lêbelê, di rewşa îroyîn de, Legion yekîneyek elît a hêzên çekdar ên Fransa ye, her çend hîn jî hin kevneşopiyên kevn hene: leşkerên di Lejyonê de sond dixwin ji Lejyon bi xwe, ne bi Komara Fransa.<ref>{{Webref. |title=Lejyona biyanî ya Fransî|url= https://www.youtube.com/watch?v=jiYX1ngjjCo|Dîroka dakêşanê=2021-10-08|ziman=ku|date=27.1.2019|weşanger=Dîroka Hêsan} }</ref>. ==== Artêşa Fransa ==== [[Wêne:Photo des troupes de marine.jpg|thumb|Hêzên deryayî bi [[FAMAS]] di destan de dimeşin]] * Yekîneyên şer: 70 [[tabûr]], her wiha 2 [[tabûr]] di [[Tûgaya Frensî-Almanî]] * Yekîneya parastinê: 18 [[tabûr]]s Personelên leşkerî yên artêşê ji 131&nbsp;039 leşkeran pêk tê. ==== Deryayî ==== * Yekîneya şer a li ser rûyê erdê: 72 keştî, 12200 deryavan * Yekîneya keştiyên binê avê: 10 keştiyên binê avê, 3 hezar û 800 deryavan * Balafirgeha deryayî: 152 balafir, 6800 deryavan * Hêzên piyade yên deryayî: 1&nbsp;700 leşker Personelên leşkerî yên hêzên deryayî ji 44&nbsp;595 leşker û deryavanan pêk tê. ==== Hêza Hewayî ==== [[Wêne:Bastille day flyover.4264-crop.jpg|thumb|Pêşandana hewayî li Parîsê di [[Roja Netewî ya Fransa|Roja Neteweyî]]]] * Hêzên Hewayî yên Stratejîk (Hevgirên Nukleerî): 90 balafir, 2&nbsp;300 leşker * Hêzên hewayî: 310 balafir, 5&nbsp;900 leşker * Balafirên veguhestinê: 100 balafir * Nêçîrvanê Baregeha Esmanî: 5&nbsp;300 leşker ==== Cendirme ==== Cendirmeyan berî her tiştî li gundan û li bajarên biçûk wek hêzeke polîsan tevdigere; li bajarên mezin la [[Polîsê Neteweyî]] heye. Wezîfeyên cendirmeyan wek yên îtalî [[Carabinieri]] û spanyolî [[Guardia Civil]] ne. Cendirmeyên herêmê di sala 2008an de ji 1&nbsp;124 qereqolên cendirmeya herêmî, 370 taqên acîl, 271 dewriyeyên kûçikan, 92 yekîneyên sûcên wîlayetê, 383 yekîneyên sûc, 14 yekîneyên helîkopteran, 7 dewriyên polîsê çemî, 26 9 nobedarên polîsên deryayî, 26 nobedarên trafîkê yên polêsên deryayî pêk dihat. 136 baskên polîsên trafîkê û 37 yekîneyên taybet ên sûcên ciwanan. Cendirmeyên gerok di sala 2008 de ji 123 [[squadron]]s pêk dihat. Li herêma Parîsê yekîneyeke cendirme ya jortir a gerok heye, di 6 tabûran de 4 hezar polîs, tabûra zirxî ya cendirme û yekîneya taybet a cendirmeyan jî di nav de ne. Di sala 2006an de cendirmeyên Fransî nêzî 105&nbsp;hezar karmend bûn. Ji van 103&nbsp;000 leşker û 2&nbsp;000 jî karmendên sivîl bûn. ==== Xizmeta tenduristiyê ==== [[Wêne:French medical VAB dsc06843.jpg|thumb|Wesayîta şer a xizmeta bijîjkî.]] Xizmeta bijîjkî, ''service de santé'', şaxeke parastinê ya taybet e di nav hêzên çekdar de. Ew di nav tiştên din de pêk tê: * 9 nexweşxaneyên hînkirinê * 1 navenda tenduristiyê * 2 dibistan * 4 navendên lêkolînê Karmendên dezgeha tenduristiyê ji 12&nbsp;431 kesan pêk tê û ji wan 7&nbsp;559 leşker in. ==== Xizmeta sotemeniyê ==== Karmendên servîsa sotemeniyê ji 2&nbsp;444 kesan pêk tê û ji wan 1&nbsp;255 personelên leşkerî ne. === Têkiliyên Navneteweyî === {{Gotara bingehîn|Mîsyonên dîplomatîk ên Fransa}} Yekem mîsyona dîplomatîk a Fransayê di sala 1522 de dema ku şandeyek şand [[Swîsre]] hate damezrandin. Îro, Fransa xwediyê tora duyem a herî mezin a balyozxaneyên cîhanê ye, ku tenê [[Amerîka]] jê derbas dibe. Tevî hilweşandina desthilatdariya kolonyal a Fransayê piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], Fransa lîstikvanek navneteweyî ya girîng dimîne. Welat yek ji pênc endamên daîmî yên [[Encûmena Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]], endamê [[G7]] û herwiha endamê damezrîner ên [[NATO]], [[OECD]] û [[Ewropa ye. Yekîtî]]. ==== Rêxistinên navneteweyî ==== Fransa di nav yên din de endam e: * [[OECD]] * [[Yekîtiya Ewropayê]] * [[NATO]] * [[Hevkariya Schengen]] * [[Rêxistina Ewlekarî û Hevkarî li Ewropayê]] * [[Konseya Ewropayê]] * [[Yekîtiya Latînî]] *[[G7]] == Demografîk == [[Wêne:Lyon vue depuis fourviere.jpg|thumb|Lyon piştî paytext Parîsê duyem bajarê herî mezin ê Fransayê ye.]] Taybetmendiya Fransa bi wê yekê ye ku ji çend welatên cîranên xwe, wek Brîtanya Mezin û Almanya, pir zûtir [[veguhertina demografîk]] derbas bûye, ku, di nav tiştên din de, bû sedem ku welat ji bo demek dirêj xwedan nifûsa herî mezin li Ewropayê be. Lê di sedsala 19an de, dema ku nifûsa Ewropayê du qat zêde bû, Fransa hema hema bi nîvî zêde bû. Berevajî gelek welatên din ên Ewropî, koçberiya berbi DY ne girîng bû û Fransa demek dirêj bû welatê koçberan. Şerên cîhanê, berî her tiştî [[Şerê Cîhanê yê Yekem]], di pîramîda nifûsa welêt de xelekek kûr xist. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], xweşbînî bilind bû û zarokbûn bi asîman bilind bû; serdemek ku bi gelemperî jê re "le Baby Boom" ("[[baby boom]]en" tê gotin. Piştî wê yekê, bûyîna zarokan hinekî daket, heya ku dor hat ku nifşa mezinbûna zarokan ji xwe re bibe xwedî zarok. Di van demên dawî de, mezinbûna nifûsa xwezayî ji çend welatên cîran xwedan pêşkeftinek erênîtir e. Digel vê yekê, ji ber ku nifşa pitikan teqawid dibe, welat bi karekî dijwar re rû bi rû dimîne. === Bajarên mezin === Deh bajarên herî mezin ên Fransa ev in (niştecîhên 2012, tevî derdor):<ref>{{Jêder-malper |url=http://insee.fr/fr/ffc/tef/tef2015/T15F014/T15F014.pdf |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2022-07-27 |roja-arşîvê=2015-02-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150225034939/http://insee.fr/fr/ffc/tef/tef2015/T15F014/T15F014.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> # [[Parîs]] 12,3 mîlyon # [[Lyon]] 2,3 mîlyon # [[Marsîlya]] + [[Aix-en-Provence]] 1,7 mîlyon # [[Toulouse]] 1,3 mîlyon # [[Piçûk]] 1,2 mîlyon # [[Bordeaux]] 1,1 mîlyon # [[Nice]] 1 mîlyon # [[Nantes]] 0,9 mîlyon # [[Strasbourg]] 0,8 mîlyon # [[Rennes]] 0,7 mîlyon Bajarên sereke an girîng ên çandî yên Fransa ev in: [[Ajaccio]], [[Amiens]], [[Angers]], [[Bastia]], [[Besançon]], [[Brest, Fransa|Brest]], [[Caen]], [[Cannes]], [[Clermont-Ferrand]], [[Dijon]], '''[[Grenoble]]''', [[Le Havre]], [[Lens, Pas-de-Calais|Lens]], [[Limoges]], [[Metz]], '''[[Montpellier]]''', [[Nancy]], [[Nîmes]], [[Orléans]], [[Pau]], [[Perpignan]], [[Poitiers]], [[Reims]], '''[[Rouen]]''', '''[[Saint-Étienne]]''', '''[[Toulon]]''', [[Tur]]. Binêre jî: [[:Kategorî:Lîsteya bajarên Fransa]] === Ziman === [[Wêne:Langues de la France.svg|thumb|Nexşeya ziman û zaravayên herêmî yên Fransayê.]] {{Gotara bingehîn|Zimanê fransî|Zimanê Fransî}} Nifûsê Fransayê di [[1ê kanûna paşîn]] [[2008]]an de yên bi welatên [[ser deryayî]] ve wek 64.473.140 tê texmîn kirin.<ref>[http://www.insee.fr/fr/ffc/pop_age4.htm Bilan démographique 2007 : des naissances toujours très nombreuses]</ref> Ew ji [[Almanya]]yê şunda duyem mezintir welata [[YE|Yekitiyê Ewropayê]] ye. Ew ji sedî 13ê (% 13) YE bi tenê pêk tîne ye. Payîna dirêjahiya jiyanê yê di Fransayê de bo mêran 76,7 sal, bo jinan jî 83,8 e. Piraniya fransî (% 88) bi fransî wekî zimanê xwe yê dayikê diaxivin, ku ew jî zimanê fermî yê Fransa ye. Zimanên herêmî yên girîng ev in, [[Oksîtanî]] ([[Provensal]]), Korsîkî, [[Franko-Provensal]], [[Bretonî]], [[Zimanê ketelanî|Ketelanî]], [[Baskî]], [[Zimanê holendî|Holendî]] (Flamî) û [[Alsatî]] (zaravayê almanî). [[zimanê koçberan]] ya herî mezin [[erebî]] ye, bi taybetî zaravayê bakurê rojavayê Afrîkayê ku wekî [[Erebî Maghre]] tê zanîn. Li herêmên Fransî cûrbecûr [[Zimanên Polînezî]], [[Zimanên Arawak]] an [[Zimanên Krêolî]] tên axaftin lê zimanê Fransî tenê zimanê fermî ye.<ref><nowiki><ref>{{Cite web|title=Erdnîgarî Niha! Fransa|url=</nowiki>https://www.youtube.com/watch?v=g0QrBphsioM&list=PLR7XO54Pktt-h8T-dtr4MXy0_MpbWukHW&index=16%7CDîroka dakêşanê=2021-10-07|ziman=ku|weşanger=Cografya Niha!} <nowiki></ref> Di gulana 2021ê de, Serokomar Macron soz da ku piştgirî bide zimanên hindikahiyên neteweyî, lê pêşnûmeqanûnek ku destûrê dide bikaranîna van zimanên hindikahiyan wekî zimanê perwerdehiyê li dibistanan red kir. Dadgeha Bilind a Fransayê jî ji bo vê yekê nîqaş kir û serî li makezagonê da ku tenê zimanê fermî yê dewletê Fransî ye. Di dibistana fransî de, [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] bi gelemperî yekem zimanê biyanî ye (ne mecbûrî ye, lê ji sedî 90&nbsp; xwendekaran Îngilîzî hildibijêrin) û piraniya xwendekar [[Spanî]], [[Almanî]] an [[Zimanê îtalî|Îtalî]] dixwînin. Wekî zimanê sêyem, ku di nav wan de Spanî ya herî berbelav û Almanî ya duyem a herî gelemperî ye. === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dêra Katolîk a Romayî li Fransa}} Di sala 2009 de ji sedî 64&nbsp;ji nifûsê [[Dîra Katolîk a Romayê|Katolîk]], ji sedî 4 [[Îslam|Misilman]], ji sedî 3&nbsp; [[Protestan]] bûn. Ji sala 1905an vir ve, Fransa xwediyê qanûnek e ku dêrê û dewletê ji hev vediqetîne û ku [[azadiya olî|azadiya olan]] nas dike. Demek dirêj, Dêra Katolîk bandorek girîng li ser jiyana civakî ya fransî kir. Li Fransayê, [[Keşe|jiyana rahîb]] pêş ket û katedralên [[Sedsalên Navîn|sedsalên navîn]] yên wî welatî abîdeyên hêz û pozîsyona navendî ya Dêra Katolîk in. Piştî şerên olî yên bi xwîn, Protestanênbiransî ([[Huguenot]]) bi [[Edîktê Nantes]] [[1598]] azadiya olî bi dest xistin. Di [[sedsala 17an]] de, key û dîwan zilamên dêrê xistin xizmeta xwe: [[Armand-Jean du Plessis, duc de Richelieu|Kardînal Richelieu]] û Mazarin çarenûsa welêt rêberî kirin. [[Şoreşa Fransî]] li dijî Dêrê û hem jî li dijî komên din ên xwedî îmtiyaz derket. Di bin [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] de, helwesta Protestanan xurt bû. Piştî şerên dêrê, [[1905]] têkiliyên di navbera dêrê û dewletê de qut bûn. Fransaya nûjen bi giranî [[civaka laîk]]bûyî ye. Nêzîkî 3 ji sedî yê niştecîhan (bi piranî Afrîkaya Bakur) xweyê [[Îslam]] didin.<ref name="Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon">Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon</ref> Li gorî statîstîkên 2020, olên sereke yên Fransa Xiristiyanî, Îslam, Cihûtî û Bûdîzm bûn. Hejmara ku ne aîdî tu oleke rêxistinkirî ne ev e {{Nowrap|20,830,000}}.. == Çand == [[Wêne:Produits régionaux - photo CPPR.jpg|thumb|Penîr, sosîs, şerab û xwarinên din ên fransî. [[Pêjgeha fransî]] cîhanê navdar e.]] Fransa hezar sal e welatekî çandî yê pêşeng e. Pêşveçûn dewlemend û di heman demê de yekreng bû, ku nehiştiye ku nûbûnên wêrek berdewam di hemî warên çandê de pêk werin.<ref name="Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon"/> * [[Dîroka Hunerê ya Fransa]] * [[dîwarê Aubusson]] * [[Tapestry]] * [[Lîsteya katedral, dêr û keşexaneyên Fransayê]] * [[Karîkatorên franko-belçîkî]] * [[Mîmariya fransî]] * [[Fîlma fransî]] * [[Wêjeya fransî]] === Çanda gelêrî === Fransî [[çanda gelerî]] bingeha wê di [[Galîk]] de ye ku bandora wê piştî dagirkirina ji, wek nimûne, [[Empiremparatoriya Roma|Rom]], [[Frank]], [[Alman]] û [[Vîkîng]]. Bi ser de, hindikahiyên çandên ne-asîmîlebûyî hene, wek mînak [[Bask (gel)|Bask]], Breton û [[Alman]]. Ev cûdahiyên berbiçav di navbera bakurê Fransa bi [[Kelt]] û bandorên Almanî de dide, û başûrê ku ji hêla çanda Deryaya Navîn ve tête diyar kirin, welat dikare li gorî vexwarin, şerab li başûr, [[cider]] li bakurê rojava û [[birra]] li bakurrojhilat . Li başûr, bêtir karakterek Romayî heye, ku ji bo nimûne, di sêwirana xaniyan û çandiniya zeytûnan de diyar dibe. Li bakur bêtir têkiliyek almanî heye, ku di cûreyên çandiniyê de tê dîtin û ku ew di dereceyek mezintir de li şûna [[rûnê zeytûnê]] [[rûn]] bikar tînin. Lêbelê, Roma, bi hêmanên Keltî, ji bo çanda gelêrî ya Fransî yekreng e, mînakên vê yekê çandiniya genim, kevneşopiya dêrê, adetên cejnê û qanûnên Romayê ne. === Spor === [[Wêne:TourDeFrance 2005 07 09.jpg|thumb|[[Tour de France]].]] * [[Tîma futbolê ya mêran a neteweyî ya Fransa]] * [[Şîva werzişê]] * [[Parkorman|Parkour]] * [[Skateboard]] * [[Tour de France]] * [[Prix d'Amérique]] û [[Civîna Zivistanê ya Fransî]] == Aborî û binesazî == [[Wêne:Champagne vineyard and Church.jpg|thumb|Fransa yek ji mezintirîn hilberînerên şerabê li cîhanê ye.]] [[Wêne:A380-a.jpg|thumb|Balafira [[Airbus A380]] li Parîsê 2005 li pêşangehê ye.]] Jiyana karsaziya Fransî piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] bi bingehîn struktûrê xwe guhertiye. Berê çandinî pîşesazîya sereke bû, lê îro tenê ji %7ê nifûsê kar dike, lê ji %30 di pîşesaziyê de û ji %60 jî di sektora xizmetguzarî de kar dikin. Fransa bûye yek ji welatên pîşesazî yên pêşeng ên Ewropayê ku hilberîna teknolojiya bilind di pêş de ye, hinekî jî wekî encama rêveberiya hikûmetê ya bihêz di serdema piştî şer de. Di çarçoveya hevkariya Ewropî de, Fransa ji damezrandina Yekîtiya Komir û Pola [[1952]] ve ajotiye. Cûdahiyên herêmî yên mezin hem di warê çandinî û hem jî di pîşesaziyê de hene, û bextewariya aborî bi rengek neyeksan tê dabeş kirin. Li rojhilatê xeta ji [[Le Havre]] li ser Kanala Manşê heya Marsîlya li başûrê Fransa (bi navê [[Le Midi]]) piraniya pîşesaziyê û standardek jiyanê ya bilind tê dîtin; li beşên xizan ên navendî û başûrê rojavayê welêt, karsazên piçûk, pîşesaz û cotkarên piçûk serdest in. Lêbelê, gelek Fransî ji kontrola navendî ya bihêz a ji Parîsê nerazî ne û vê dawiyê hewldan hatin kirin ku hilberînê biguhezînin û navendên nû ji bo mezinbûna aborî ava bikin. Çandiniya ku demeke dirêj bêaqil bû, niha bi giranî mekanîze ye û cotkariya mezin tê destpêkirin. Tenê ji 1/3 ê herêmê tê çandin, avhewa û ax xweş e û Fransa yek ji hilberînerên çandiniyê yên Ewropa û cîhanê ye. Hilberîna zêde dibe sedema pirsgirêkan û pêşbaziya mezin a li bazara [[Yekîtiya Ewropî|YE]] bû sedema nerazîbûnên tund ên cotkarên fransî yên hêrs. [[Genim]] li hilberîna dexl serdest e, lê [[misir]], [[ceh]] û [[ceh]] jî têne çandin. Berhemên din ev in [[kartol]] û [[şekir]], [[fêkî]] û [[sebze]] ([[Normandî]] û [[Brîtanya]], [[Geliyê Loire]], [[Provence]]). Wekî hilberînerek [[şerab]], Fransa bi gelek herêmên şerabê re pêşeng e ([[Bordeaux]], [[Bourgogne]], [[Beaujolais]], [[Roussillon]], [[Champagne]]). Çandiniya heywanan (Brîtanya, Normandiya û herêmên çiyayî) goşt û şîrên bi kalîte peyda dike. Masîgirên Atlantîk û Deryaya Bakur girîng in. Taybetmendiyek çandiniya îsotê li perava rojava ye. Pîşesaziya kevneşopî ya hesin û pola ya fransî li bakur û bakur-rojhilat li ser bingeha maden û kana komirê ya herêmê bû. Li vir, krîza pola ya navneteweyî bi giranî ketiye û kanî û hesinkaran kar kêm kirine an jî hatine girtin. Ji bilî madenê hesin, [[boksît]] tê derxistin (mîneralê bi navê bajarê Les Baux li Provence hatiye binavkirin); Fransa li Ewropayê hilberînerê sereke yê baksît e, ku di hilberîna alûminyûmê de tê bikar anîn. Hin neft û gaza xwezayî (li başûrê rojava) û gelek [[hêza hîdro]] heye. Li Fransayê dora çil santralên nukleerî hene (piranî li Ewropayê). Li Saint-Malo li Brittany kargehek mezin a tîrêjê hate çêkirin. Li kêleka endezyariyê (keştiyan, çêkirina otomobîlan), berfirehkirina hilberîna teknolojiya bilind (balafir, telekomunîkasyon û elektronîkên din) û pîşesaziya kîmyewî, pîşesaziyên kevneşopî û hilberên pîşesaziyê pozîsyonek bihêz diparêzin (xwarin, cam û porselen, tekstîl û tiştên modê, bîhnxweş û kozmetîk). Tûrîzm xwedî girîngiyeke mezin a aborî ye; dora 30 milyon tê çaverêkirin. serdanên biyanî her sal (di nav yên din de diçin Parîsê, kelehên Geliyê Loire, seyrangehên deryayê yên li ser Riviera (Frensî Côte d'Azur, "Azure Coast") û seyrangehên werzîşên zivistanê yên Alper. Pêjgeha kevneşopî ya fransî bala gelek geştiyaran dikişîne. Fransa dikare wekî aboriyek berbiçav a tevlihev (''économie mixte'') were pênase kirin<ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Économie_mixte</ref> ku di aboriyê de xwedî rêjeyek bilind a xwedîtiya giştî ye, yek ji ya herî bilind di [[OECD]] de. Aboriya Fransa yek ji wan ên herî pêşkeftî yên cîhanê ye û bi tundî li ser [[teknolojiya bilind]] ye. Piştî [[DYA]], [[Çîn]], [[Japon]] û [[Almanya]] li cîhanê pêncem mezintirîn tê hesibandin. Li gorî [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], di sala 2003 de, Fransa piştî Dewletên Yekbûyî, Almanya, Japon û [[Çîn]] di cîhanê de pêncemîn îxrackarê herî mezin ê bazirganiyê bû û piştî Dewletên Yekbûyî, Almanya û Chinaîn jî çarem îtxalkarê herî mezin bû. Li gorî [[OECD]], di 2003 de Fransa li pêş Dewletên Yekbûyî û [[Belçîka]] xwedan para herî mezin a veberhênana biyanî bû (wek sedî tê hesibandin). Bi bernameya xwe ya [[navokî]] re, Fransa di heman demê de welatê herî bilind ê xwebexşînê ye li [[Ewropaya Rojava]] û yek ji heft welatên herî pîşesazî yên cîhanê ye ku herî kêm karbondîoksît hilberîne. Ji ber vê yekê standarda jiyanê li Fransayê pir bilind e. Aboriya Fransî bihevrebûna aboriya bazarê û destwerdana hukûmetê ya bihêz lê kêm dibe. Qadên mezin ên axa berdar, karanîna [[teknolojiya]] nûjen û subvansiyonên li hev kirin ku Fransa bikin neteweya pêşeng [[cotanî]] ya Ewropaya Rojavayî. Aboriya Fransa, piştî windakirina [[Cezayîr]] di [[1960]] de jî, di cîhanê de yek ji bihêztirîn e. Fransa di heman demê de xwediyê [[pîşesaziya fezayê]] pêşeng e û yek ji du neteweyên Ewropî ye ku xwediyê [[porta fezayê]] ya neteweyî ye - ya din jî [[Esrange]] li Swêdê ye. Dewleta Fransa xwediyê beşeke mezin ji [[binesaziya]] welat e û xwediyê sereke yê çend şirketên [[rêhesin]], [[elektrîk]], [[firevanî]] û [[telekomunîkasyon]] ye. lê ji destpêka salên 1990'î ve bi awayekî zêde kontrola xwe li ser van sektoran azad kiriye. Dewlet par bi perçe pişkên xwe yên li şirketên fransî yên wekî [[France Telecom]], [[Air France]] û di [[sîgorte]]yên din, [[Leşkerî|berevanî]] û [[banke]] de firot dikan. Fransa [[ewro]] bi 10 endamên din re [[1'ê Çile]] [[1999]] dest pê kir û di destpêka [[2002]] de, pereyên û notên ewro bi temamî şûna [[Franka Frensî]] danî. Ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], Fransa gav bi gav hem ji hêla siyasî û hem jî ji hêla aborî ve nêzikî Almanyayê dibe û her du welat bi gelemperî di nav [[Yekîtiya Ewropayê]] de wek duya pêşeng a entegrasyona Ewropî têne hesibandin. Fransa salane 79 mîlyon [[Geştyarî|tûrîst]] dikişîne, ku ev yek ji ya ku li wî welatî dijî bi girîngî zêdetir e, ku ew dike cihê geştiyariyê yê herî populer ê cîhanê li pêş [[Spanya]] (51,7 mîlyon) û [[DYA]] (41,9 mîlyon) li gorî [[Rêxistina Tûrîzmê ya Cîhanê]] (WTO). Tûrîst ji hêla bajarên bi eleqeya [[çandî]] mezin, seyrangehên serşuştinê û ski, dîmenên îdylîk û metropolên cîhanê [[Parîs]] dikişin. === Pêşketina aborî ji salên 1990î ve === Fransa di sala 1999an de tevlî ê sîstema refahê ya welat ji bo dewletê buha bû, ev jî tê wê maneyê ku welat neçar ma ku di çarçoveya qaîdeyên EMU de bimîne. Dewlet neçar ma ku deynan bigire da ku kêmasiyên butçeyê bigire, ev yek jî dibe sedem ku deynê derve carinan digihîje du ji sê parên GDP ya welat. Vê yekê di mezinbûna aboriyê û jûreya tevgerê ya hikûmetê de pirsgirêk çêkir. Di salên 1990î de, bi saya bazara navxweyî ya Yekîtiya Ewropayê, bazirganiya derve li Fransayê geş bû. Wê demê hinardekirin ji îthalatê mezintir bû. Lêbelê welat ji salên 2000an vir ve ji hinardekirinê bêtir îthalat wergirtiye ku di nav tiştên din de, girêdayîbûna bi hinartina petrolê. Îxalata mal û karûbaran ku ji sedî 1994'an de 21% û di sala 2010'an de jî %28 bû.<ref>http://www.globalis.se/Laender/Frankrike/(show)/indicators/(indicator)/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2024 }} 587 hat standin 2014-04-07</ref> Di heman demê de, hinardekirina mal û karûbaran ku ji sedî 22% û 25% ji GDP ya welêt tê pîvandin.<ref>http://www.globalis.se/ Laender/Frankrike/(nîşan bide)/nîşandan/(nîşandan)/586, hatiye standin: 07-04-2014</ref> Dema ku Fransa di sala 1999an de beşdarî EMU bû, GDP-ya wan 1.4 trîlyon dolar bû û di sala 2012an de, GDP gihîştibû 2.6 trîlyon $, ku di GDP-ê de% 86 zêde bû. Di sala 2005 de, îndeksa di civaka karsaziya fransî de ji 104.8 daket 102.2,<ref>Lundin, Tomas, svd.se, https://www.svd.se/0-fakta-krissiffror-duggar-tatt-over- europa , 2005-04-30, hatiye standin: 2014-05-12</ref> û hinardekirina Fransî di hemû sektoran de ji bilî aliyê xwarinê kêm bû.<ref>Rosin, Björn Erik, svd.se, https://www.svd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2024 }}. binêre/stort-upsving-for-fransk-economie, 2006-09-04, hatiye standin: 2014-05-12</ref> Lêbelê, welat di heman serdemê de baş bû, lê tevî vê yekê, GDP-ya welat bû duyem a herî kêm. di 2005 de li Herêma Ewroyê. Di sala 2007’an de li Fransayê aborî careke din xera bû û di sala 2008’an de ji ber krîza darayî ya li welatên Ewropa û cîhanê careke din welat ketibû ber paşketinê. Li welêt bêkarî zêde bû û pîşesaziya otomobîlan a Fransayê xirab bû. Paşê hikûmetê di veberhênanên di sektora giştî de, piştgirî ji bo pîşesaziya otomobîlan û bihuştên bacê û deynên bank û pargîdaniyan veberhênan kir. Di sala 2009 de, aboriya Fransa ji sedî 2,7 kêm bû, lê di dawiya salê de mezinbûn berevajî bû û di sala 2010 de GDP ji sedî 1,5 zêde bû. Lêbelê, aborî ji ber sistbûna aboriya cîhanê zêde mezin nebû. Di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2012an de, Fransa gelek xebitî ku kêmasiya bûdceya xwe bigihîne sînorê Yekîtiya Ewropayê ji sedî 3. Mezinbûna wan bi qasî %0,4 kêm bû û deynê neteweyî jî ji %90ê GDP bû. Ji ber vê yekê ji bo Fransa girîng bû ku mezinbûna welêt zêde bike û deynê neteweyî kêm bike. [[François Hollande]] ji bo dewlemendan, karsazên mezin, bank û şîrketên petrolê, ku wî di hilbijartinan de bi ser ket, polîtîkayeke hişkbûnê bi bacên bilindtir pêşniyar kir.<ref>Küchler, Teresa, SvD, Francois Hollande ji dewlemendan bistînin, https :// www.svd.se/francois-hollande-ska-ta-fran-de-rika, hatiye standin: 2014-05-06</ref> Di sala 2013’an de ji bo aboriya Fransa hîn jî pirsgirêk hebûn. Hilberîna otomobîl, pola û elektronîk (ku li Fransayê çavkaniyên sereke yên îxracatê ne) ji bo wan bihatir bû ji Asya û yên mayî yên Ewropayê. Ev bû sedema kêmbûna hinardekirinê. Di sala 1999 de, Fransa %7 ji hinardekirina cîhanî pêk dihat, lê di sala 2013 de ew daket %3.<ref>https://www.svd.se/frankrike--det-storsta-hotet-mot-euron, 2013- 01 -11, hatiye standin: 2014-05-13</ref> Di 2014 de, mezinbûna GDP hema hema nayê guhertin.<ref>Parîs TT-Reuters, svd.se, https://www.svd.se/trog-tillvaxt-i-eurozonen, hatiye wergirtin: 2014-05-15</ref> === Binesazî === ==== Veguhastin ==== [[Wêne:Viaduc de la Rague et TGV (2014).JPG|thumb|Trêna bilez a TGV li başûrê Fransayê.]] Firokeya herî mezin a Fransa [[Air France]] ye, ku difire cihên li Fransa, Ewropa û yên din ên cîhanê. Mezintirîn [[balafirgeha]] [[Balafirgeha Parîs-Charles de Gaulle]] li derveyî [[Parîs]] ye. Balafirgeh yek ji mezintirîn li [[Ewropa]] û xalek danûstendinê ya girîng e. Trafîka trênê baş pêşkeftî ye û li ser gelek rêgezan bi hewayê re pêşbaziyê dike. Trafîk nayê verastkirin (her çend pêşniyarên weha hene) û di serî de ji hêla dewletê ve tê xebitandin [[SNCF]]. Trêna bilez [[TGV]] li ser rêyên wekî [[Parîs]]-[[Lyon]] populer e. Trên ji Parîsê diçin bajarên din ên Ewropî yên wekî [[London]] û [[Bruksel|Brûksel]]. Di dîrokê de, Parîs ji bo [[Orient Express]] jî yek ji stasyonên navendî bû. Fransa yek ji mezintirîn toreyên rê li cîhanê ye. Ev bi qasî 800&nbsp;hezar kîlometir e ku 7100 kîlometre [[otoban]] ye. Piraniya otobanên Fransayê, bi kîlometreyan, otobanên bi bacê ne. Ev rê ji aliyê hikûmetê yan jî şîrketên taybet ve tên xwedîkirin û xebitandin. Di dawiya salên 1990an û destpêka salên 2000-an de, dewleta Fransa hêdî hêdî xwedîtiya xwe li van pargîdaniyan kêm kir. Fransa xwedî trafîka rastê ye. ==== Mail, telefon û Înternet ==== Fransa ji bo demek dirêj li paş welatên pêşkeftî yên din mayî, lê naha digihîje û berfirehbûna [[banda fireh]] bi lez û bez ber bi pêş ve diçe. ==== Perwerdehî û lêkolîn ==== [[Wêne:Place et chapelle de la Sorbonne à Paris.jpg|thumb|[[Zanîngeha Parîsê]]]] Di sedsala 12an de wekî yek ji kevintirîn zanîngehên cîhanê hate damezrandin, piştî [[Gulan] bû nav 13 zanîngehên cuda yên dewletê yên serbixwe. Rabûn]]. Di wêneyê de avahiya zanîngehê [[Sorbonne]] Bi têgînên ''école primaire'' (dibistana seretayî) tê wateya serdema ''école maternelle'' û ''école élémentaire'', dema ku ''pileya duyem'' an jî ''duyan'' bi gelemperî ji bo '' tê bikaranîn. collège'' û ''lycée'', hevwateya [[Li ser têgîna dualîsmê (kitêb)|gymnasium]] ya Swêdê ye. Li Fransayê, dibistana mecbûrî di şeş saliya xwe de dest pê dike, lê ji sê saliyê (carinan jî du salî) heya şeş saliya xwe "école maternelle" ya dilxwazî ​​heye ku ji hemî zarokên ku li Fransa dijîn re vekirî ye. hejmareke zêde ya zarokan beşdarî perwerdeyê dibin. Di şeş saliya xwe de, tu diçî ''école élémentaire'', piştî wê jî ''kolej'' li pey tê û heta tu 15 salî diçî wir. Dû re ''lîse'' tê, ku hûn di navbera 15-18 saliya xwe de dixwînin, piştî wê hûn dikarin bêtir serî li ''écoles préparatoires'', dibistanên amadekariyê ji bo xwendina bilind, wekî din rasterast li zanîngeh û zanîngehan. Dû re ''lîse'' tê, ku hûn di navbera 15-18 saliya xwe de dixwînin, piştî wê hûn dikarin bêtir serî li ''écoles préparatoires'', dibistanên amadekariyê ji bo xwendina bilind, wekî din rasterast li zanîngeh û zanîngehan. Xwendina bilind a fransî xwedan kevneşopiyek dewlemend e ku vedigere Serdema Navîn. Li paytext, [[Zanîngeha Parîsê]], ku di sedsala 12-an de hate damezrandin, bû yek ji kevintirîn û girîngtirîn saziyên xwendina bilind û lêkolînên akademîk ên cîhanê. Yekem [[doktor]]a di dersên [[Îlahîyatnasî]] û [[Mirovnasî|humanîstî]] de li vir hatin pêşxistin. Şoreşa Fransî bilindbûna ''grandes écoles'' dît, kolêj - bi gelemperî leşkerî, teknîkî an zanistiya siyasî ne - ku paşê ji ber rola wan di nav dezgeha leşkerî ya berfireh a piştî-şoreşê ya Frensî de bi prestîj mezin bûn. Piştî [[Serhildana Gulanê]] ya 1968, Zanîngeha Parîsê di nav 13 zanîngehên dewletê yên serbixwe de hate dabeş kirin. == Mijarên têkildar == * [[Fransayî]] * [[Zimanê fransî]] * [[Fransiyûm]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|France}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1792an li Ewropayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1792an li Fransayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1792an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku fransî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên Organisation internationale de la Francophonie]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] [[Kategorî:Fransa| ]] h9kkircidn0ps1r0p8d3wp9ys78sqv8 2031365 2031361 2026-05-26T07:52:56Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031365 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Fransa,'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> '''Frensa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=1:1 }}</ref> yan jî '''Komara Fransayê''' ({{Bi-fr|France}}, bi fermî; ''République Française'') welatekî li [[Ewropaya Rojava]] ye ku axa wî li gelek deverên din ên cîhanê hene. Fransa navend û deverên derveyî yên li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîka]] û [[Okyanûsa Atlantîk]], [[Okyanûsa Mezin]] û [[Okyanûsa Hindî]] jî vedigire ku yek ji mezintirîn deverên aborî yên veqetandiyên li cîhanê ye. Qada metropolê ji çemê [[Reyn]]ê heta [[Okyanûsa Atlantîk]] û ji [[Deryaya Navîn]] heta [[Kanala Înglîzî]] û [[Deryaya Bakur]] dirêj dibe ku erdên Fransayê yên li derve li [[Guyanaya Fransî]] li [[Amerîkaya Başûr]], [[Saint-Pierre û Miquelon|Saint Pierre û Miquelon]] li [[Bakurê Atlantîkê]], [[Antîlên Fransayê]] û gelek giravên li [[Okyanûsya]]yê û li [[Okyanûsa Hindî]] hene. Hijdeh [[herêmên Fransayê]] yên entegre (pênc ji wan li derveyî welat in) li herêmeke hevgirtî ya 643.801 km² erd vedigirin û li gorî daneyên çileya sala 2023an bi tevahî 68 milyon nifûsa Fransayê heye. Fransa komareke nîv-serokatî ya yekgirtî ye ku bajarê herî mezin ê welêt, navenda çandî û bazirganî ya sereke û paytexta welat bajarê [[Parîs]] e. Deverên din ên bajarî yên sereke [[Marsîlya]], [[Liyon]], [[Toulouse]], [[Lille]], [[Bordèu|Bordeaux]], [[Strasbourg]] û [[Nice]] e. Berî ku Roma di sala 51ê {{bz}} de herêm dagir bike ku rê li ber çandeke cûda ya [[Gallo-Roman]] vedike, [[Fransaya Metropolîtan]] di [[serdema hesinî]] de ji aliyê eşîrên [[kelt]]î ve hatiye cihwarkirin ku wekî Gauls dihatin zanîn. Di serdema navîn a destpêkê de, [[Frankên Germenî]] Padîşahiya Fransayê ava dikin ku padîşahî dibe navenda [[Împeratoriya Karolingiyan]]. Împeratorî bi Peymana Verdun a sala 843an perçe dibe ku Rojavayê Fransayê di sala 987an de dibe [[Qiraliyeta Fransayê|Qraliyeta Fransayê]]. Di Serdema Navîn a Bilind de, Fransa padîşahiyek feodal a bi hêz bû lê ne navendî bû ku ji nîvê sedsala 14an heya nîvê sedsala 15an Fransa dikeve nav pevçûnek xanedanî ya bi [[Înglistan]]ê re ku wekî Şerê Sed Salî tê zanîn. Di sedsala 16an de çanda Ronesansa Fransî geş dibe û împeratoriyek kolonyal a fransî derdikeve holê. Di hindurê de, Fransa ji hêla nakokiya bi Mala Habsburg û Şerên Dînî yên Fransî di navbera Katolîk û Huguenotan de diqewimin. Dema serweriya [[Louis XIV]] de bandora xwe zêdetir dike, Fransa di Şerê Sîh Salî de serkeftî dibe. Şoreşa Fransî ya 1789an Rejîma Ancien hilweşand û Danezana Mafên Mirovan derxist ku heta îro wek îdealên neteweyî tê pênaskirin. Fransa di destpêka sedsala 19an de di bin desthilatdariya [[Napoleon Bonaparte]] de gihîştiye bilindiya xwe ya siyasî û leşkerî ku beşek ji parzemîna [[Ewropa]]yê dixe bin desthilatdariya xwe û yekem Împeratoriya Fransayê ava dike. Şoreşa fransî û Şerên Napoleon bi awayekî girîng çûyîna dîroka [[Ewropa]]yê guhert. Hilweşîna împeratoriyê serdemek paşveçûnek nisbî da destpêkirin ku tê de Fransa heya damezrandina Komara Sêyem a Fransa di dema Şerê Franko-Prusiyan ê di sala 1870an de, li peyhev rêzeke hikûmetan ragirt. Di nav dehsalên paşîn de serdemek dewlemendiya aborî û geşbûna çandî û zanistî ku bi navê [[Belle Époque]] tê zanîn li Fransayê pêk tê. Fransa yek ji beşdarên sereke yên [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] bû ku Fransa bi berdêlên mezin ên mirovî û aborî bi awayek serketî ji şer derdikeve. Fransa di nav hêzên Hevalbend ên [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de bû lê piştre Fransa radest dibe û di sala 1940an de ji hêla [[Axis]] ve tê dagir kirin. Piştî azadbûna Fransayê di 1944an de, Komara Çarem a demkurt hate damezrandin û paşê heman komar di pêvajoya têkçûna di Şerê Cezayîrê de hatiye hilweşandin. Komara Pêncem a niha di sala 1958an de ji hêla [[Charles de Gaulle]] ve hate damezrandin. [[Cezayir|Cezayîr]] û piraniya koloniyên fransî di salên 1960an de serbixwe dibin ku piraniya wan têkiliyên aborî û leşkerî yên nêzîk bi Fransa re diparêzin. Di roja îro de Fransa statûya xwe ya bi sedsalan wekî navendek cîhanî ya huner, zanist û felsefeyê diparêze. Welat malavaniya hejmara pêncemîn a Mîrateya Cîhanî ya [[UNESCO]] ye û cîhana geştiyariyê ya cîhanê ye ku di sala 2018an de zêdetirî 89 milyon geştiyarên biyanî serlêdana Fransayê kirine. Fransa welatek pêşketî ye ku ji aliyê Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî xwedan aboriya herî mezin ê heftem a cîhanê ye û ji PPP ve nehemîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Welat di karûbarên cîhanî de hêzek mezin e û yek ji pênc endamên daîmî yên Encûmena Ewlekariya [[Neteweyên Yekbûyî]] û dewletek fermî yê hilberîna çekên atomî ye. Fransa endamek damezrîner û pêşeng a [[Yekîtiya Ewropayê]] û [[Herêma Ewroyê]] û her weha endamek girîng a Koma Heftan, Rêxistina Peymana Atlantîka Bakur ([[NATO]]), Rêxistina Hevkariya Aborî û Pêşketinê (OECD) û Frankofoniya ye. == Dîrok == === Pêşdîrok (berî sedsala 6ê {{bz}}) === Şopên herî kevn ên mirovên arkaîk ên li cîhê ku niha Fransa ye, nêzikî 1.8 milyon sal berê ye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire de France |tarîx=2000 |weşanger=Éd. du Seuil |isbn=978-2-02-010879-9 |paşnavê-edîtor=Carpentier |pêşnavê-edîtor=Jean |çap=éd. mise à jour en 2000 |series=Points Série histoire |cih=Paris }}</ref> [[Neandertal]] di [[Serdema Paleolîtîka Jorîn]] de herêm dagir dike û hêdî hêdî Homo sapiens li dora 35.000 salê {{bz}} cihê wan digire.<ref name=":0" /> Di vê serdemê di heman demê de şahidiya derketina hunera şikeftê ya Dordogne û Pyrenees dike kud i nav de li cihê navdar ê Lascaux heye ku diroka wî nêzikî 18.000 salê {{bz}} diçe.<ref name=":0" /> Di dawiya [[Serdema Qeşayê ya Dawî]] de (10.000 {{bz}}), avhewa nermtir dibe ku ji nêzikî 7.000 salê {{bz}} de beşa [[Ewropaya Rojava]] ket [[Neolîtîk|Serdema Neolîtîkê]] û niştecihên herêmê ketine jiyana niştecibûnê.<ref name=":0" /> Piştî pêşketina xurt a demografîk û çandiniyê di navbera hezarsala 4 û 3an de, metalurjî di dawiya hezarsala 3yem de xuya dibe ku di destpêkê de zêr, sifir û bronz û paşê jî hesin tê bikaranîn. Li Fransayê ji serdema neolîtîkê ve gelek cihwarên megalîtîk hene ku di nav cihwaran de cihê kevirên Carnacê (nêzîkî 3.300 {{bz}}) heye. === Serdema kevnare (sedsala 6ê {{bz}} – sedsala 5ê {{pz}}) === Di sala 600 berî zayînê de, Yewnaniyên Îyonî yên ji Phocaea, koloniya Massalia (Marsîlya ya îro), li peravên Deryaya Navîn ava dikin. Bi vê yekê re Marsîlya bûye bajarê herî kevn ê Fransayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA754 |sernav=The Cambridge Ancient History |paşnav=Edwards |pêşnav=Iorwerth Eiddon Stephen |paşnav2=Gadd |pêşnav2=Cyril John |paşnav3=Hammond |pêşnav3=Nicholas Geoffrey Lemprière |paşnav4=Boardman |pêşnav4=John |paşnav5=Walbank |pêşnav5=Frank William |paşnav6=Lewis |pêşnav6=David Malcolm |paşnav7=Astin |pêşnav7=A. E. |paşnav8=Lintott |pêşnav8=Andrew William |paşnav9=Crook |pêşnav9=John Anthony |tarîx=1970 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-08691-2 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de hinek eşîrên keltî yên galî ketin nav deverên rojhilat û bakurê Fransayê ku hêdî hêdî di navbera sedsalên 5an û 3an berî zayînê de li seranserê welatê belav dibin. [[Wêne:Maison Carree in Nimes (16).jpg|thumb|Maison Carrée perestgehek bajarê Gallo-Roman ê Nemausus (Nîmesa îro) bû û yek ji şûnwarên herî baş-parastî yên Împeratoriya Romayê ye.]] Nêzîkî 390 sala {{bz}} Galî Brennus û leşkerên wî bi rêya Alpan ber bi Îtalyayê ve diçin ku di Şerê Allia de romayiyan têk dibin, Romayê dorpêç dikin û ji romayiyan fîdyeyan distînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.02.0080:book=2:chapter=91 |sernav=Cornelius Tacitus, The History, BOOK II, chapter 91 |malper=www.perseus.tufts.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-09-03 }}</ref> Dagirkeriya Galî dibe sedema qels bûna Roma û heya 345 sala {{bz}} dema ku bi Roma re peymanek aştiyê ya fermî hatiye diyarkirin, êrîşên galiyan ên li herêmê berdewam kirin. Lê Roma û Galî di sedsalên pêş de wek ji bo hev wekî dijmin dimînin û xetereya galiyan li ser Îtalyayê berdewam dike. Nêzîkî sala 125 salê {{bz}} başûrê Galiyê ji aliyê romayiyan ve tê zeftkirin ku herêmê Provincia Nostra ("Parêzgeha me") binav dikin ku ev nav bi demê re di zimanê fransî de wekî Provence tê guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=ZEIEAAAAMBAJ&pg=PA77 |sernav=LIFE |paşnav=Inc |pêşnav=Time |tarîx=1953-07-13 |weşanger=Time Inc |ziman=en }}</ref> [[Julius Caesar]] mayî ya Galiyê zeft dike û serhildana ku ji hêla serekê Galiyê Vercingetorix ve di sala 52 salê {{bz}} diqewime ji aliyê Julius Caesar ve tê têk birin. Galî ji aliyê [[Augustus]] ve li parêzgehên Romayê tê dabeş kirin. Di serdema Galo-Roman de gelek bajar hatine damezrandin ku di nav de bajarê Lugdunum (Liyona îro) hebû ku wekî paytexta galiyan hatiye dîtin. Ji sala 250an heya sala 280ê {{pz}} Galiya Romayê rastî krîzek tê ku sinorên wan ên kelehî gelek caran ji hêla barbaran ve rastî êrîşan tê. Lê dîsa jî rewş di nîvê pêşiya sedsala 4an de ku ji bo Galiya Romayê serdema vejîn û geşbûnê bû, baştir dibe. Di sala 312an de Împerator [[Konstantînê Mezin|Konstantîn I]] derbasî xiristiyanî dibe. Piştre xiristiyanên ku heta wê demê dihatin çewisandin, bi lezûbez hêjmara wan li seranserê Împeratoriya Romayê zêde dibin. Lê ji destpêka sedsala 5an ve dagirkirina barbaran dîsa dest pê dike. Eşîrên Teuton ji [[Almanya]]ya îro ve Vizîgotan ku li başûrê rojava rûdiniştin, Burgundiyan li ser Geliyê Çemê Reyn û Franks (ku fransî navê xwe ji wan girtiye) ji aliyê bakur ve êrîşî herêmê dikin. === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Franks expansion.gif|thumb|çep|Berfirehbûna frenkan ji sala 481ê ve ber bi sala 870an.]] Di dawiya [[Serdema Kevnare]] de, Galiya kevnar li çend padîşahiyên Almanî û herêmek Gallo-Romî ya mayî, ku wekî [[Padîşahiya Syagrius]] tê zanîn, hate dabeş kirin. Di heman demê de, Brîtanîyên Keltî ku ji rûniştgeha [[Anglo-Sakson]] a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] ku direvin, li beşa rojavayê Armorica bicih dibin. Di encamê de, nîvgirava [[Armorican]] hate guherandin û navê nîvgiravê wekî Brittany hate guhertin, çanda keltî hate vejandin û padîşahiyan piçûk ên serbixwe li herêmê hatin demazirandin. Yekem rêberê ku dibe padîşahê hemû frenkan [[Clovis I]] ye ku di sala 481ê de dest bi serweriya xwe kir û di sala 486an de hêzên paşîn ên waliyên [[Romaya Kevnare|Romayê]] yên parêzgehê têk bir. Clovis başûrê rojava ji Vizîgot vegerand, di sala 508an de hate imad kirin û xwe wekî mîrê [[Almanyaya Rojava]] îlan kir. Clovis I piştî hilweşîna [[Împeratoriya Romê]] yekem fetihkarê Almanan e ku ji Arianîzmê, ji Xirîstiyaniya Katolîk derdikeve. Bi vî awayî ki aliyê papatiyê ve sernavê "Keça Mezin a Dêrê" (bi fransî: La fille aînée de l'Église) li Fransayê hate dayîn û ji padîşahên Fransî re jî "Keyên Herî Xiristiyan ên Fransayê" (Rex Christianissimus) dihate gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wf-f.org/03-1-France.html |sernav=Faith of the Eldest Daughter - Can France retain her Catholic hertiage? |tarîx=2011-07-22 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110722112834/http://www.wf-f.org/03-1-France.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Frankan]] çanda [[Xiristiyanî|xiristiyan]] a [[gallo-romî]] wergirt û Galiya kevnar di dawiyê wekî Francia ("Welatê Frankan") hate binavkirin. Frenkên elmanî, ji xeynî li Gauliya bakur ku li wir niştecihên Romayî kêm zêde bûn û zimanên elmanî lê derketin, zimanên romanî pejirandibûn. Clovis bajarê [[Parîs]]ê wek paytexta û xanedana Merovîng ava kir lê padîşahiya wî piştî mirina wî bidawî bû. [[Frenk]]an erdê xwe bi tenê wekî milkek taybet dihesibandin û di nav mîrateyên xwe de parve dikirin, ji ber vê yekê çar keyanî ji yên [[Clovis]] wekî [[Parîs]], [[Orléans]], [[Soissons]], û [[Rheims]] derketine holê. [[Keyên merovîngî|Keyên Merovîngî]] ên paşîn desthilatdariya şaredarên xwe yên qesrê (serokê malê) winda kirin.Yek ji şaredarê qesrê, [[Charles Martel]], di [[Şerê Tours]] (732) de êrîşek [[Xanedana Emewiyan|Emewiyan]] a Galî têk bir û di nav padîşahiya Frankiyan de rêz û hêz wergirt. Kurê wî, [[Pêpenê Kurtbir|Pepinê Kurt]], taca Francia ji Merovîngiyên qelsbûyî girt û xanedana Karolîngiyan ava kir. Kurê Pepin, [[Karlê Mezin]], keyaniya frenkî ji nû ve li hev kir û li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Navendî]] împeratoriyek mezin ava kir. Ji aliyê [[Papa Leo III]] ve împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Romaya Pîroz]] hate îlankirin û bi vî awayî bi awayekî jidil bi [[Dêra katolîk|Dêra Katolîk]] re komeleya dîrokî ya demdirêj a hikûmeta Fransa ava kir ku [[Karlê Mezin]] hewl dide ku [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] û mezinahiya împeratoriyê ya çandî û ji nûve vejîna împeratoriyê pêk bîne. Kurê Karl, [[Louis I]] (Împeratorê 814–840), împeratoriyê yekgirtî dihêle lêbelê ev Împeratoriya Karolingiyan bi mirina wî re li ser piyan namîne. Di sala 843an de, bi Peymana Verdun re, împeratorî di navbera sê kurên Louis de hatiye dabeş kirin ku Fransaya Rojhilat dimîne ji Louisê Alman, Fransaya Navendî ji Lothair I û Fransaya Rojava jî ji [[Charles ê Keçel]] re dimîne. Fransaya Rojavayî nêzî qada ku ji hêla Fransaya nûjen ve hatiye dagir kirin û ji bo avakirina Fransaya nûjen dibe pêşenga avakirinê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm |sernav=HowStuffWorks "Treaty of Verdun" |tarîx=2011-07-16 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110716063456/http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sedsalên 9an û 10an de ku Fransa bi berdewamî ji hêla êrişên Vîkîngan ve di xetereyê de bû, Fransa dibe dewletek ne navendî ku li welat sernav û axa esilzade bûne mîrasî û otorîteya padîşah ji sekuleriyê zêdetir dînî bû û ji ber vê yekê bandora rêveberiyê kêm dibe û bi berdewamî ji hêla esilzadeyên hêzdar ve rêveberiya welat tê pirsyarkirin. Bi vî awayî li Fransayê feodalîzm ava dibe. Bi zeman re, hinek ji vasalên padîşahan ew qasî hêzdar bibûn ku gelek caran ji bo padîşahan bûne xeternak. === Serdema Navîn a Bilind û Dereng (sedsala 10an û 15an) === [[Wêne:Joan of Arc miniature graded.jpg|thumb|Joan a Arc di Şerê Sed Salî (1337–1453) de Artêşa Fransî bi çend serketinên girîng ve dibin ku rê li ber serketina dawî vedike.]] Dema ku [[Hugues Capet]], li Duka Fransa û Kont a Parisê dibe qiralê frankan, xanedaniya karolingiyan heta sala 987an li Fransayê hikum dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1008&HistoryID=ab03&gtrack=pthc |sernav=HISTORY OF FRANCE |tarîx=2011-08-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-08-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110806020426/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1008&HistoryID=ab03&gtrack=pthc |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Neviyên wî Capetians, Mala Valois û Mala Bourbon - bi şer û mîrata xanedaniyan welat bi pêşketin ve ku di sala 1190an de ji aliyê [[Philip II]] yê Fransayê (Philippe Auguste) ve bi tevahî hate ragihandin, bi [[Padîşahiya Fransayê]] ve têne yek kirin. Padîşahên paşerojê qadên xwe ya rasterast ya padîşah berfireh dikin ku heya sedsala 15an zêdetirî nîvê parzemîna nûjen a Fransayê ku di nav de piraniya bakur, navend û rojavayê Fransa jî tê de ye bidest bixin. Di vê pêvajoyê de, desthilatdariya padîşah her ku diçe bêhtir bihêz dibe ku navenda padîşahiyê li ser civakek bi hiyerarşîk tê fêhmkirin ku esilzade, kesên dînî û gelan ji hev cuda dike. Esilzadeya fransî di piraniya [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] de ji bo vegerandina gihîştina xiristiyanan ji bo Erdê Pîroz de rolekê girîng dilîzin. Siwariyên Fransî di dirêjahiya dused salên Seferên Xaçperestan de piraniya herikîna domdar a hêzdariyê pêk dianîn ku ji ber vê yekê ereban bi yekrengî xaçparêzan wekî franj bi nav dikirin.<ref name="Nadeau2008">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JYDOrzMpgGcC&pg=PT34 |sernav=The Story of French |paşnav=Nadeau |pêşnav=Jean-Benoit |paşnav2=Barlow |pêşnav2=Julie |tarîx=2008-01-08 |weşanger=St. Martin's Publishing Group |isbn=978-1-4299-3240-0 |ziman=en }}</ref> Xaçperestên Fransî zimanê fransî anîne [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] ku dewletên xaçperestî zimanê fransî kirine zimanê bingeha dewletên xaçparêz. Siwarên fransî hem karûbarê nexweşxaneyan û hem jî di fermanên Perestgehê de piraniyê pêk dianîn. Piştre bi taybetî li seranserê Fransa gelek milkên wan hebûn û di sedsala 13an de bankerên sereke yên taca Frensî bûn, heya ku [[Philip IV]] di sala 1307an de ferman tune kir.<ref name="Nadeau2008" /> Ji sedsala 11an ve Mala Plantagenetan ku serwerên wîlayeta Anjou bûn, bi ser ket ku serweriya xwe li ser parêzgehên derdorê parêzgehên wekî Maine û Touraine saz bike û piştre gav bi gav "împeratoriyekî" ava kir ku ji Îngilîstanê bigire heya Pîrenees û li nîvê Fransaya nûjen serwerî kirin. Pevçûnên di navbera padîşahiya Fransa û împeratoriya Plantagenetê de sed sal berxwe dide heya ku [[Philip II]] yê Fransa di navbera salên 1202 û 1214an de piraniya erdên parzemînî yên împeratoriyê zeft dike, Înglistan û [[Akîtanya]]yê ji plantagenetan re dihêle. === Serdema nûjen a destpêkê (sedsala 15an - 1789) === [[Wêne:Bronze bust of Louis XIV. Circa 1660 CE, by unknown artist. From Paris, France. The Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|Peyker a bronzî ya Louis XIV. Ku nêzîkî 1660an de ji hêla hunermendek nenas ve li Parîsê hatiye çêkirin. Peyker niha li Muzexaneya Victoria û Alberta ya Londonê ye. Louis XIV "Keyê Rojê", padîşahê mutleq ê Fransayê bû ku di dema wî de Fransa bûye hêza pêşeng a Ewropayê.]] Ronesansa Fransî pêşveçûnek çandî ya balkêş û standardkirina yekem a zimanê fransî dibîne ku di pêşerojê de dibe zimanê fermî yê Fransayê û zimanê arîstokratiya [[Ewropa]]yê. Di heman demê de di navbera Fransa û Mala Habsburgê de komek şerên dirêj ku wekî Şerên Îtalî têne zanîn diqewimin. Keşifên Fransî yên wekî Jacques Cartier yan jî Samuel de Champlain, ji bo Fransa erdên li Amerîkayê îdîa dikin ku rê li ber berfirehbûna împaratoriya kolonyalîst a fransî vedike. Pêşketina Protestantîzmaya li Ewropayê, Fransayê ber bi şerekî navxweyî ve dibe ku bi navê Şerên olî yên Fransî tê zanîn, di bûyera herî navdar de, bi hezaran Huguenot di komkujiya roja Ezîz Bartholomew ya 1572an de têne kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Massacre-of-Saint-Bartholomews-Day |sernav=Massacre of Saint Bartholomew’s Day {{!}} Definition, Background, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-17 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Şerên Dînî bi Fermana Nantesê ya [[Henry IV]] bi dawî dibe ku hinek azadîya dînê dide Huguenotan. Leşkerên Spanî di dema Şerên Dînî de di navbera salên 1589 û 1594an de alîkariya aliyên [[Katolîk]] dikin û di sala 1597an de êrîşî bakurê Fransayê dikin ku piştî hinek pevçûnan di salên 1620 û 1630an de Spanya û Fransa di navbera salên 1635 û 1659an de vedigerin şerê tevahî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=uSVVBQAAQBAJ&pg=PT302 |sernav=Tudors: The Illustrated History |paşnav=Rex |pêşnav=Richard |tarîx=2014-11-15 |weşanger=Amberley Publishing Limited |isbn=978-1-4456-4403-5 |ziman=en }}</ref> Ev şer ji bo Fransayê dibe sedema mirina 300.000 qurbaniyan. Di bin desthilatdariya [[Louis XIII]] de, [[Armand-Jean du Plessis, duc de Richelieu|Kardînal Richelieu]] navendîkirina dewletê pêş xist û hêza padîşahan bi bêçekkir û di salên 1620î de hêza qiraliyetê bihêztir dike. Wî bi awayekî sîstematîk kelehên mîrên serhildêr wêran kir û bikaranîna tundûtûjiya hêzên taybet (duello, hilgirtina çekan û parastina artêşên taybet) şermezar kir. Di dawiya sala 1620an de, Richelieu "yekdestdariya hêzê ya qraliyetê" wekî doktrîn ava kir. Piştî Brîtanya Mezin di sedsala 18an de, ji sedsala 16an heya sedsala 19an, Fransa ji% 11e bazirganiya xulamên transatlantîkê berpirsiyar bû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://heritage.bnf.fr/france-ameriques/en/slave-trade-article |sernav=« Slave trade » {{!}} Patrimoines Partagés - France Amériques |malper=heritage.bnf.fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |roja-arşîvê=2023-01-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230124165612/https://heritage.bnf.fr/france-ameriques/en/slave-trade-article |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.archivesportaleurope.net/advanced-search/search-in-archives/results-(archives)/?&repositoryCode=FR-SIAF&levelName=archdesc&t=sg&recordId=FRDAF_esclavage001 |sernav=Results (Archives) |paşnav=Europe |pêşnav=Archives Portal |malper=Archives Portal Europe |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Dema ku dewletê di salên 1630an de dest bi pejirandina pratîkê bi patenta nameyan kir, Louis XIII tenê di sala 1642an ku sala paşîn a serweriya bû bê destûr bi gelemperî wekê fermî dise meriyetê. Di nîvê sedsala 18an de, Nantes dibe bendera bingehîn a tevlêbûyî.<ref name=":2" /> Di dema hindikahiya [[Louis XIV]] û padîşahiya keybanû Anne û Kardînal Mazarin de, serdemek serhildanên ku bi navê Fronde tê zanîn li Fransayê qewimî. Ev serhildan ji hêla feodalên mezin û dadgehên serdest ve wekî bertekek li hember rabûna hêza mutleq a qraliyetê li Fransayê hate meşandin. Padîşahî di sedsala 17an û serweriya Louis XIV (1643-1715) de digihîje lûtkeya xwe ya herî bilind. Bi bihêz bûna feodalan a di [[qesra Versayê]] de re kariyera wî ya leşkerî biser dikeve. Qiralê rojê ku bi gelek şeran tê bîranîn, bi nav Keyê Rojê Fransayê dike hêzek pêşeng a ewropî. Fransa dibe welatê herî qerebalix ê [[Ewropa]]yê û xwedî bandorek mezin li ser siyaset, aborî û çanda ewropî bû. Zimanê fransî di dîplomasî, zanist, edebiyat û karûbarên navneteweyî de zimanê herî zêde tê bikaranîn û heta sedsala 20an jî wisa dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |sernav=Language and diplomacy ~ English to French translation |tarîx=2011-07-21 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110721070018/http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dema serweriya wî de, Fransa kontrola kolonyal li ser gelek deverên derveyî li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîka]], [[Afrîka]] û [[Asya]]yê digire. Di sala 1685an de [[Louis XIV]] fermana Nantes betal dike ku bi hezaran Huguenot neçar dimînin ku sirgûn bibin û Code Noir çarçoveyek qanûnî ji bo koletiyê û derxistina [[Cihûtî|cihûyan]] a ji koloniyên fransî peyda dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Palmer |pêşnav=Vernon |tarîx=1996-02-01 |sernav=The Origins and Authors of the Code Noir |url=https://digitalcommons.law.lsu.edu/lalrev/vol56/iss2/5 |kovar=Louisiana Law Review |cild=56 |hejmar=2 }}</ref> Şerên di bin serweriya Louis XV (1715–1774) de Fransa piştî têkçûna xwe yê di Şerê Heft Salan de (1756–1763) Fransaya Nû û piraniya erdên xwe yên hindî winda kir. Lê di heman demê de, axa Fransayê ya ewropî bi destxistinên girîng ên wekî Lorraine (1766) û Corsica (1770) mezin dibe. Padîşahê ne hezkirî [[Louis XV]] desthilatdariya wî ya lawaz, biryarên wî yên nebaş ên aborî, siyasî û leşkerî û her weha keyfûseysarana wî yê li qesra wî monarşiyê bêrûmet dike ku 15 sal piştî mirina wî dibe sedema [[Şoreşa Fransayê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/louis_xv.shtml |sernav=BBC - History - King Louis XV |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> [[Louis XVI]] (1774–1793) bi awayekî diyar bi dirav, fîlo û leşkeran piştgirî da amerîkîyan û alîkariya wan dike ku serxwebûna li hemberî Brîtanya Mezin bi dest bixin. Fransa tola xwe hildide lê ew qas dirav xerc dike ku hikûmet berbi îflasê ve diçe ev yek dibe faktorek ku gel beşdarî [[Şoreşa Fransayê]] dibin. Qismek ji ronakbariyê di derdorên ronakbîrên fransî de qewimîn û serkeftin û îcadên zanistî yên mezin ên wekî vedîtina oksîjenê (1778) û yekem balona hewaya germ ku rêwiyan hildigirt (1783) ku ji hêla zanyarên fransî ve hatin bidestxistin. Lêgerînên Fransî yên wekî [[Bougainville]] û [[Lapérouse]], bi seferên deryayî yên li çaraliyê cîhanê beşdarî seferên keşfê yên zanistî dibin. Felsefeya Ronahiyê ku tê de aqil wekî çavkaniya bingehîn a meşrûiyetê hate pejirandin, hêz û piştgiriya monarşiyê têk bir û ji bo [[Şoreşa Fransayê]] dibe yek faktorên bingehîn. === Şoreşa Franseyê (1789–1799) === [[Wêne:Prise de la Bastille.jpg|thumb|çep|Serhildana bi navê Bahoza Bastille ku di 14 tîrmeh sala 1789an de pêk hatiye bûyera herî sembolîk a Şoreşa Fransayê bû.]] Fransa bi pirsgirêkên darayî re rû bi rû dimîne ku padîşah [[Louis XVI]] di gulana sala 1789an de gazî Estates-General (komkirina sê padîşahiyên herêmê) kir ku çareseriyên ji bo hikûmeta xwe pêşniyar bike. Ji ber ku ew ketibû tengasiyê, nûnerên Milkên Sêyem, Meclîsek Neteweyî ava kirin ku nîşana serekeyê derketina [[Şoreşa Fransayê|Şoreşa Frensayê]] ye. Ji tirsa ku padîşah [[Meclîsa Neteweyî]] ya nû avakirî bitepisîne, serhildêran di 14yê tîrmeha sala 1789an de êrîşî Bastille kirin. Ev roja serhildana di 14 îlonê de wekî [[Roja Neteweyî ya Fransayê]] hatiye binavkirin. Di destpêka tebaxa sala 1789an de, Meclîsa Damezrîner a Neteweyî îmtiyazên esilzadeyê yên wekî koletiya kesane û mafên nêçîrê ya taybetî betal kir. Bi Danezana Mafên Mirov û Hemwelatiyê (27 Tebax 1789), Fransa mafên bingehîn ji bo mêran ava kir. Daxuyaniyê "mafên mirovan ên xwezayî û bêsînor" ên "azadî, milk, ewlekarî û berxwedana li dijî zilmê" dipejirîne. Azadiya axaftin û çapemeniyê hat îlankirin û girtinên kêfî hatin qedexekirin. Banga tinekirina îmtiyazên arîstokratî hate kirin, azadî û mafên wekhev ji bo hemî mirovan hate ragihandin û gihîştina kargehên giştî li ser bingeha jêhatîbûnê hate dayîn ne ji dayik bûnê. Di mijdara sala 1789an de, Meclîsê biryar da ku hemî milkên [[Dêra Katolîk]] ku xwedan axa herî mezin a welêt bû, wekî axa neteweyî îlan bike û bifroşe. Vê yekê gelek nerazîbûn li beşên Fransayê zêde kir ku di pêşerojê dibe sedema derketina şerê navxweyî. Dema ku Padîşah [[Louis XVI]] hêj jî di nav nifûsê de populer bû, firîna wî ya karesatbar berbi Varennes (Hezîran 1791) diyar dibû ku gotegotên ku wî hêviyên xwe yên rizgariya siyasî bi perspektîfên dagirkirina biyanî ve girêdida, rast dikir. Bêbaweriya ji bo wî di gel de qas kûr dibe ku her diçe îhtimala hilweşandina padîşahiyê û avakirina komarê zêde dibe. Di Daxuyaniya Tebaxa sala 1791an a Pillnitz de, Împeratorê Awistiryayê û Qiralê Prûsyayê tehdîd kirin ku ewê padîşahê fransî bi zorê vegerînin. Di îlona sala 1791an de, Meclîsa Damezrîner a Neteweyî padîşah Louis XVI neçar kir ku Destûra Bingehîn a 1791ê ya Fransî qebûl bike ku bi vî rengî monarşiya mitleq a fransî veguherand monarşiyek destûrî. Di Meclîsa Zagonsaz a nû ya damezrandî de (Cotmeh 1791) dijminatî di navbera komeke ku paşê jê re "Girondins" tê gotin, pêş ket û kûr bû ku kesên ku alîgirê şerê bi [[Awistirya]] û Prûsyayê re bûn û komeke ku paşê jê re "Montagnards" an "Jakobin" tê gotin, li dijî şerekî wiha derdiketin. Lêbelê piraniya Meclîsê di sala 1792an de şerek bi [[Awistirya]] û [[Prûsya]] re wekî şansek ji bo zêdekirina populerbûna hikûmeta şoreşger dît û fikirîn ku şerek weha dikare bi ser bikeve û ji ber vê yekê di 20ê avrêla sala 1792an de li Awistiryayê şer ragihand. Di 10ê tebaxa sala 1792an de qerebalixek bi hêrs gef li qesra qiral Louis XVI dixwe ku qiral xwe li Meclîsa Zagonsaz vedişêre. Piştre Artêşa Prûsya di tebaxa sala 1792an de Fransayê dagir dike. Di destpêka îlonê de, Parîsiyên ku ji Artêşa Prûsya ku Verdun dagir dikin û serhildanên dij-şoreşger ên li rojavayê Fransayê aciz dibin, di navbera 1000 û 1500 girtiyan bi serdegirtina girtîgehên Parîsê de di girtîgehan qetil dikin. Ligel hemî hewldanan Meclîs û [[Konseya Bajêr a Parîsê]] nekarîn wê xwînrijandinê rawestînin. Konvansiyona Neteweyî ku di hilbijartinên yekem de di bin dengdana gerdûnî ya mêr de hate hilbijartin, di 20ê îlona sala 1792an de kete cihê Meclisa Zagonsaz û di 21ê îlonê de bi îlankirina Komara Yekem a Fransa re monarşî betal erkên konvansiyonê hate betalkirin. Qiralê berê [[Louis XVI]] di çileya sala 1793an de ji ber xiyanetê cezayê mirinê lê hate birîn û bi giyotînê hate kuştin. Fransa di mijdara sala 1792an de li dijî [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] û [[Komara Holendayê]] şer radigihîne û di adara sala 1793an de jî li dijî Spanyayê şer radigihîne. Di bihara sala 1793an de, Awistirya û Prûsyayê Fransa dagir kirin ku di meha adarê de Fransayê "komara bira" li "Komara Mainz" ava kir û di bin kontrola xwe de girt. Di heman demê de di adara sala 1793an de şerê navxweyî yê Vendéeyê li dijî Parîsê dest pê dike ku Destûra Medenî ya Ruhanî ya 1790an ve û leşkeriya mecbûrî ku di destpêka sala 1793an de hatibû derxistin, şer diqewime. Li deverên din ên Fransayê jî serhildan çêdibû. Di Konvansiyona Neteweyî de dijminatiya fraksiyonalîst ku ji cotmeha sala 1791an vir ve derdikeve, bi koma 'Girondins' re, di 2ê hezîrana sala 1793an de neçar ma ku îstifa bike û ji konvansiyonê derkeve. Dij-şoreşa ku di adara sala 1793an de li Vendée dest pê dike, heya tîrmehê li bajarên wekî [[Brittanî]], [[Normandî]], [[Bordèu|Bordeaux]], [[Marsîlya]], [[Toulon]] û [[Liyon]] belav dibe. Hikûmeta Konvansiyona Parîsê di navbera cotmeh û kanûna sala 1793an de bi tedbîrên hovane karî piraniya serhildanên navxweyî, bi ligel ku bi dehhezaran kesan jiyana xwe ji dest didin, ditepisîne. Hinek dîroknas tînin ziman ku şerê navxweyî heta sala 1796 dewam kiriye û dibe ku 450.000 kes jiyana xwe ji dest bidin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2012-01-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120117152123/http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di dawiya sala 1793sm de hevalbend ji Fransayê hatin derxistin. Fransa di sibata sala 1794an de koletiya li koloniyên xwe yên amerîkî betal kir lê disa di pêşerojê de koletiyê ji nû ve dide destpêkirin. Nakokiyên siyasî û dijminatiya di [[Konvansiyona Neteweyî]] ya di navbera cotmeha sala 1793 û tîrmeha sala 1794an de gihîştiye asteke nedîtî, di encamê de bi dehan endamên peymanê bi îdama giyotînê hatine mehkûmkirin. Di vê navberê de, şerên derve yên Fransaya di sala 1794an de, wek mînak li Belçîkayê, giran dibû. Di sala 1795an de, xuya bû ku hikûmet li hember daxwaz û hewcedariyên çînên jêrîn ên di derbarê azadiya dînî (Katolîk) û dabeşkirina wekhev a xwarinê de vedigere xemsariyê. Heya sala 1799an, siyasetmedaran, ji xeynî îcadkirina pergaleke nû ya parlemanî ('Dîrektor'), xwe bi dûrxistina xelkê ji katolîk û royalîzmê mijûl dikirin. === Napoleon û sedsala 19an (1799-1914) === [[Wêne:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project.jpg|thumb|çep|Napoleon, Împeratorê fransiyan ku li seranserê Ewropayê împeratoriyeke mezin ava kiriye.]] [[Wêne:France colonial Empire10.png|thumb|çep|Împeratoriya yekem (şîna ronahî) û Împaratoriya duyemîn (şîna tarî) împeratoriyên kolonyal a Fransayê ne.]] Napoleon Bonaparte di sala 1799an de desthilatdariya komarê werdigire û dibe konsulê yekem û paşê jî Împeratorê Împeratoriya Fransayê (1804–1814; 1815). Wekî berdewamiya şerên ku ji hêla padîşahên ewropî ve li dijî komara Fransa hate ragihandin, guherandina komên Hevbendiyên Ewropî şer li ser Împeratoriya Napoleon ragihandin. Artêşên wan piraniya parzemîna Ewropayê bi serketinên bilez ên wekî şerên Jena-Auerstadt yan jî Austerlitz zeft kirin. Endamên malbata Bonaparte li hinek qiraliyetên nû hatine damezrandin wekî padîşah hatine tayîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.17104/9783406718335 |sernav=Friedrich der Große |paşnav=Blanning |pêşnav=Tim |tarîx=2019 |weşanger=Verlag C.H.BECK oHG |isbn=978-3-406-71833-5 }}</ref> Ev serketin dibin sedema berbelavbûna îdeal û reformên şoreşgerî yên fransî li seranserê cîhanê, wek pergala metrîk, Qanûna Napoleon û Danezana Mafên Mirovan. Di hezîrana sala 1812an de, Napoleon êrîşî [[Rûsya]]yê kir û digihîje Moskoyê. Paşê artêşa wî ji ber pirsgirêkên dabînkirinê, nexweşî, êrîşên Rûsyayê û di dawiyê de jî di mehên zivistanê de belav dibe. Piştî sefera rûsî ku dibe sedema felaketê û serhildana padîşahiyên ewropî li dijî desthilatdariya wî, Napoleon têk diçe û padîşahiya Bourbon tê vegerandin. Nêzîkî milyonek fransî di dema Şerên Napolyon de dimirin. Piştî vegera wî ya kurt ji sirgûnê, Napoleon di dawiyê de di sala 1815an de di Şerê Waterloo de têk diçe û bi sînorên destûrî yên nû, padîşahî ji nû ve hate damezrandin (1815-1830). Xanedaniya Bourbon a bêgramî bi Şoreşa tîrmehê ya 1830an ku Monarşiya tîrmehê ya destûrî ava dike, hate hilweşandin. Di vê salê de leşkerên fransî dest bi bidestxistina [[Cezayir]]ê kirin û yekem hebûna kolonyala li [[Afrîka]]yê ji dema ku Napoleon di sala 1798an de dest pê kir, li Misrê damezrand. Rakirina koletiyê û danasîna mafê dengdanê ya gerdûnî ya mêran ku di dema Şoreşa Fransî de bi kurtî hate pejirandin, di sala 1848 de ji nû ve hate pejirandin. Di sala 1852an de, serokê Komara Fransayê, Louis-Napoléon Bonaparte, biraziyê Napoleon I, wekî împeratorê Împeratoriya Duyem, wekî [[Napoleon III]] hate ragihandin. Wî destwerdanên fransî li derveyî welat zêde kir, nemaze li Krîm, Meksîk û Îtalya ku di encamê de Duka Savoy û wîlayeta [[Nice]] hate bidestxistin ku di wê demê beşek ji Padîşahiya Sardînyayê bûn. Napoleon III piştî têkçûna di Şerê Franko-Prusyaya sala 1870an de hate rûxandin û rejîma wî bi Komara Sêyemîn hate guhertin. Di sala 1875an de dagirkirina [[Fransa ya Cezayîrê]] temam dibe û nêzîkî 825.000 cezayîrî ji ber birçîbûnê, nexweşî û tundûtûjiyê hatin kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Blood and soil: a world history of genocide and extermination from Sparta to Darfur |url=https://archive.org/details/bloodan_kie_2007_00_0326 |paşnav=Kiernan |pêşnav=Ben |tarîx=2007 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-10098-3 |cih=New Haven }}</ref> Fransa ji destpêka sedsala 17an ve, bi cûrbecûr xwedan milkên kolonyal bû lê di sedsalên 19an û 20an de, împeratoriya wê ya kolonyal a gerdûnî ya li derveyî welat bi awayekî mezin berfireh dibe û pişt [[Împeratoriya Brîtanî]] dibe duyem-mezintirîn împeratoriya li cîhanê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Higginson |pêşnav=Pim. |tarîx=2008 |sernav=Memory, Empire, and Postcolonialism: Legacies of French Colonialism (review) |url=http://dx.doi.org/10.1353/frf.2008.0000 |kovar=French Forum |cild=32 |hejmar=1 |rr=286–288 |doi=10.1353/frf.2008.0000 |issn=1534-1836 }}</ref> Tevlî metropolê Fransayê, tevahiya axa di bin serweriya Fransayê de di salên 1920 û 1930an de digihîje 13 milyon kîlomêtre çargoşeyê ku ji %8.6 ji axa cîhanê pêk dihat. Serdema ku bi navê ''Belle Époque'' tê zanîn, destpêka sedsalê de serdemek bû ku bi xweşbînî, aştiya herêmî, bextewariya aborî û nûjeniyên teknolojî, zanistî û çandî ve girêdayî ye, hate destpêkirin. Di sala 1905an de sekuleriya dewletê bi fermî hate damezrandin. === Destpêka nîvê sedsala 20an (1914-1946) === [[Wêne:El 114 de infantería, en París, el 14 de julio de 1917, León Gimpel.jpg|thumb|Fransî Poilus di sala 1917an de, di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, bi ala xwe yên şer re.]] Fransa ji hêla [[Almanya]]yê ve hate dagir kirin û ji hêla [[Brîtanya Mezin]] ve hate parastin ku di tebaxa sala 1914an de [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike. Almanya li bakurê rojhilat herêmek pîşesazî ya dewlemend dagir dike. Fransa û hevalbendên Fransayê li hember hêzên navendî bi berdîleke giran a mirovî û maddî bi ser dikevin. Di Şerê Cîhanê yê Yekem 1.4 milyon leşkerên fransî dimirin ku ji %4 ji nifûsa Fransayê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7199127.stm |sernav=France's oldest WWI veteran dies |tarîx=2008-01-20 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Di navbera ji %27 û 30 leşkerên ku ji sala 1912an heta 1915an dibine leşker, hatine kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=2YqjfHLyyj8C&pg=PR25 |sernav=World War I: Encyclopedia |paşnav=Tucker |pêşnav=Spencer |paşnav2=Roberts |pêşnav2=Priscilla Mary |tarîx=2005 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-420-2 |ziman=en }}</ref> Salên navberê bi tengezariyên navneteweyî yên dijwar û cûrbecûr reformên civakî yên ku ji hêla hikûmeta Eniya Gel ve hatin destnîşan kirin (betlaneya salane, rojên xebatê yên heşt saetan, jin di hukûmetê de) hatin qebûlkirin. Di sala 1940an de Fransa hate dagirkirin û bi lezûbez li hemberî Almanyaya Nazî yê têk diçe. Fransa li bakur herêmek dagirkeriya Alman, li başûrê rojhilat herêmek dagirkirina îtalî û herêmek nedagîrkirî, mayîna Fransayê ku ji axa metropolê ya başûrê Fransa (du-pêncên metropolê Fransaya beriya şer) û Împeratoriya Fransî ku du parêzgerên Tûnisa Fransî û Fasa Fransî û Cezayira Fransî dihewand; hikumeta Vichy, rejîmeke otorîter a nû avabûye û bi Almanyayê re hevkariyê dike ku li ser xaka nedagîrkirî hikum dikir. Fransaya Azad, ji aliyê hikûmeta-sirgûnkirî bi serokatiya Charles de Gaulle, li Londonê hate damezrandin. Ji sala 1942 heta sala 1944an nêzîkî 160.000 hemwelatiyên fransî ku di nav wan de derdora 75.000 cihû hebûn, hatin sirgûnkirinê kampên mirinê û kampên komkirinê yên li Almanya û Polonyaya dagirkirî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.holocaust-education.dk/holocaust/deportationer.asp |sernav=The Danish Center for Holocaust and Genocide Studies |tarîx=2014-04-16 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140416061232/http://www.holocaust-education.dk/holocaust/deportationer.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ain.fr/upload/docs/application/pdf/2011-05/dp_expo_schwartz_auf_weiss_nantua_2011bd.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141109055804/http://www.ain.fr/upload/docs/application/pdf/2011-05/dp_expo_schwartz_auf_weiss_nantua_2011bd.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di îlona sala 1943an de Korsîka yekem xaka metropolê ya fransî bû ku xwe ji Axis rizgar kir. Di 6ê hezîrana sala 1944an de, Hevalbendan Normandiya û di tebaxê de jî Provence dagir kirin. Di sala paşîn de Hevalbend û Berxwedana Fransî bi serketî li hemberî hêzên Axis biserketin û serweriya Fransa bi damezrandina Hikûmeta Demkî ya Komara Fransa (GPRF) hate vegerandin. Ev hikûmeta demkî ku ji hêla de Gaulle ve hatî damezrandin, armanc ew bû ku şerê li dijî Almanyayê berdewam bike û hevkarên Almanyayê ji kar dûr bixe. Her wiha çend reformên girîng jî kirin ku di nav de destûra dengdanê ji jinan re hat dayîn û avakirina sîstema ewlekariya civakî hebûn. === Serdema hevdem (1946–serdema nûjen) === [[Wêne:De Gaulle-OWI.jpg|thumb|Charles de Gaulle, lehengê Şerê Cîhanê yê Yekem, rêberê fransiyên azad di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de û Serokê Fransayê.]] GPRF zemînek ji bo nîzamek destûrî ya nû danî ku di encamê de Komara Çarem (1946–1958) mezinbûnek aborî ya berbiçav dibîne. Fransa yek ji endamên damezrîner ên [[NATO]]yê ye. Fransa hewl da ku kontrola Hindistana Fransî ji nû ve bi dest bixe lê di sala 1954an de di Şerê Dien Bien Phu de ji li hemberî Viet Minh tê têkbirin. Piştî çend mehan Fransa li Cezayîrê bi pevçûnek din a dij-kolonyalîst re rû bi rû ma ku piştre wekî parçeyek bingehîn a Fransa û warê zêdetirî milyonek rûniştvanên ewropî hate dîtin. Di dema pevçûnê de, fransiyan bi awayekî sîstematîk îşkence û zordarî bikar anîn ku di nav de kuştinên bê daraz ji bo kontrolkirina [[Cezayir]]ê hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g1YSBAAAQBAJ&pg=PA131 |sernav=Colonialism |paşnav=Macqueen |pêşnav=Norrie |tarîx=2014-07-22 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-86480-6 |ziman=en }}</ref> Vê pevçûnê welat hilweşand û dibe sedema derbeyek û şerê navxweyî yê li Fransayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fia%2farticle-lookup%2fdoi%2f10.2307%2f2610008 |sernav=Jêder yek |malper=academic.oup.com |doi=10.2307/2610008 |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Di dema krîza gulana sala 1958an de Komara Çarem a lawaz û bêhedarî rê da Komara Pêncem ku tê de serokatiyek bihêz hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm |sernav=From Fourth to Fifth Republic |tarîx=2008-05-23 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2008-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080523234726/http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di hewlên paşîn de, dema ji bo bidawîkirina [[Şerê Cezayirê]] gav bavêje, [[Charles de Gaulle]] karî ku welat bi hev re bihêle. Şer bi Peymana Évian di sala 1962an de ku dibe sedema serxwebûna [[Cezayir]]ê bi dawî dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VCMgAwAAQBAJ&pg=PA46 |sernav=Foreign Intervention in Africa: From the Cold War to the War on Terror |paşnav=Schmidt |pêşnav=Elizabeth |tarîx=2013-03-25 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-31065-0 |ziman=en }}</ref> Serxwebûna Cezayîrê bi berdêlên giran hat ku nêzîkî milyonek cezayîrî mirin û zêdetirî 2 milyon cezayîrî jicihwarên xwe dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=54Oe1WTfBfAC&pg=PA38 |sernav=The State of the World's Refugees, 2000: Fifty Years of Humanitarian Action |paşnav=Cutts |pêşnav=Mark |paşnav2=Refugees |pêşnav2=Office of the United Nations High Commissioner for |tarîx=2000 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924104-0 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî yek mîlyon Pied-Noirs û Harkis piştî serxwebûnê ji [[Cezayir|Cezayîrê]] reviyan Fransayê. De Gaulle di çarçoveya [[Şerê Sar]] de li hemberî blokên rojava û rojhilat polîtîkaya xwe yê “serxwebûna neteweyî” meşand. Ji bo vê yekê wî ji fermandariya [[NATO]] ya yekbûyî ya leşkerî vekişî (dema ku di nav hevalbendiya NATOyê de ma), bernameyek pêşkevtina atomî da destpêkirin û Fransayê dike hêza nukleerî ya çarem a cîhanê. Wî têkiliyên dilsoz ên franko-almanî vegerandin ku di navbera deverên bandor ên amerîkî û sovyetê de hevsengiyek ewropî ava bike. Lêbelê ew li dijî her pêşkevtina ewropayek ser-neteweyî bû û alîgirê ewropayek neteweyên serwer bû. Piştî rêzek xwepêşandanên sala 1968an li seranserê cîhanê, serhildana gulana 1968an bandorek mezin ê civakî derdixe holê. Dema ku li Fransayê îdealek ehlaqî ya kevneperest (dîn, welatparêzî, rêzgirtina ji desthilatdariyê re) ber bi îdealek exlaqî ya lîberaltir ve (laîkparêzî, ferdperestî, şoreşa zayendî) veguherî, ev yek dibe xaleke guhertinê. Her çend serhildan têkçûnek siyasî be jî (ji ber ku partiya gaullîst ji berê hinek bihêztir derket holê) di navbera gelê fransî û de Gaulle de ku piştî demek kurt îstifaya xwe radigihîne, perçebûnek pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rpfrance-otan.org/France-and-NATO |sernav=France and NATO - La France à l’Otan |tarîx=2014-05-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-08-11 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140811164800/http://www.rpfrance-otan.org/France-and-NATO |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di serdema post-gaullîstan de, Fransa wekî yek ji aboriyên herî pêşketiya li cîhanê ma lê bi gelek kirîzên aborî re rû bi rû dimîne ku di encamê de rêjeyên bilind ên bêkariyê û zêdebûna deynên giştî li welat diqewime.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=cVa46Q7oMlcC&pg=PA160 |sernav=France at the dawn of the twenty-first century, trends and transformations |paşnav=Vermette |pêşnav=Rosalie |tarîx=2000 |weşanger=Summa Publications, Inc. |isbn=978-1-883479-29-9 |ziman=en }}</ref> Di dawiya sedsala 20an û destpêka sedsala 21an de, Fransa di pêşketina Yekîtiya Ewropayê ya ser-neteweyî de bû, nemaze bi îmzekirina [[Peymana Maastricht]] (ku Yekîtiya Ewropayê tê avakirin) di sala 1992an de, di sala 1999an de [[Herêma Euroyê]] ava kir û di sala 2007an de [[Peymana Lîzbonê]] îmze dike. Fransa jî gav bi gav lê bi tevahî ji nû ve entegreyî NATOyê dibe û ji wê demê ve beşdarî piraniya şerên ku ji hêla NATOyê ve têne piştgirî kirin, dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.migrationpolicy.org/article/french-government-revives-assimilation-policy |sernav=French Government Revives Assimilation Policy {{!}} migrationpolicy.org |tarîx=2015-01-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2015-01-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150130222428/http://www.migrationpolicy.org/article/french-government-revives-assimilation-policy |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Wêne:Marche républicaine, Paris, 11 janvier 2015 (15).jpg|thumb|Piştî êrîşên çileya sala 2015an ku ji aliyê terorîstên îslamîst ve hatin kirin, li seranserê Fransayê meşên hatin organîzekirin ku ev bûye mezintirîn mîtînga gel a di dîroka Fransayê de.]] Ji sedsala 19an vir ve, Fransa malavaniya gelek koçber dike. Ev bi piranî ji mêrên biyanî yên ku ji welatên katolîk ên ewropî bûn ku bi gelemperî ku dema xebatên wan xilas dibûn vedigeriyan welatên xwe. Di salên 1970î de Fransa bi krîzek aborî re rû bi rû ma û destûr da ku koçberên nû (bi piranî ji Mexribê) bi malbatên xwe re bi domdarî li Fransayê bi cih bibin û bibim hemwelatê fransî. Di encamê de bi sed hezaran misilman (bi taybetî li bajarên mezin) di xaniyên giştî yên yarmetîdar de dijîn û ji rêjeyên pir bilind ên bêkariyê dikişînin. Di heman demê de Fransa dev ji asîmîlasyona koçberan berda û li wir ji wan hate xwestin ku li gorî nirxên kevneşopî û normên çandî yên fransî tevbigerin. Di heman demê de koçber hatin teşwîq kirin ku çand û kevneşopiyên xwe yên cihêreng biparêzin û bi tenê entegreyê sîstema welat bibin. Ji sala 1995an vir ve ku di sala 1995an de êrîşên bombeyî yên li Metro û RERê yên Parîsê pêk hatin, Fransa bi awayekî demdemî ji aliyê rêxistinên îslamîst ve bûye armanc. Bi taybetî êrîşa [[Charlie Hebdo]] di çileya sala 2015an de li Fransayê pêk hatiye ku li dijî êrîşê yek mezintirîn mîtîngên gel a di dîroka Fransayê de, ku nêzîkî 4.4 milyon kes komê qadan kir hatiye lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_FRANCE_ATTACKS_RALLY?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2015-01-11-12-51-46 |sernav=News from The Associated Press |tarîx=2015-01-11 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2015-01-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150111213526/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_FRANCE_ATTACKS_RALLY?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2015-01-11-12-51-46 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Êrîşên [[Parîs]]ê yên mijdara sala 2015an ku dibe sedema mirina 130 kesan, êrîşa herî kujer a li ser axa Fransa ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve û ji dema teqîna trêna Madrîdê ku di sala 2004an de pêk hatiye, êrîşa herî kujerê li [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2015/nov/14/paris-attacks-people-throw-open-doors-to-help |sernav=Parisians throw open doors in wake of attacks, but Muslims fear repercussions |paşnav=McVeigh |pêşnav=Tracy |paşnav2=Graham-Harrison |pêşnav2=Emma |tarîx=2015-11-14 |malper=The Observer |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/world/europe/europe-s-open-border-policy-may-become-latest-victim-of-terrorism-1.2435486 |sernav=Europe’s open-border policy may become latest victim of terrorism |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Her wiha di sala 2016an de êrîşa ku bargirê li bajarê [[Nice]] ku li dijî pîrozbahiyên Roja Bastille pêk tê dibe sedema mirina 87 kesan. [[Operasyona Chammalê]] ku hewldanên leşkerî yên Fransa ji bo kontrolkirina DAIŞê ye, di navbera salên 2014 û 2015an de zêdetirî 1000 çekdarên [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]] hatin kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://thematadorsghs.us/index.php/2015/12/14/french-policies-provoke-terrorist-attacks/ |sernav=French policies provoke terrorist attacks |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |roja-arşîvê=2023-09-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230922230329/http://thematadorsghs.us/index.php/2015/12/14/french-policies-provoke-terrorist-attacks/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Erdnîgari == Piraniya ax û nifûsa Fransa li Ewropaya Rojava ye ku wekî Metropolitan France hatiye binavkirin ku axa sereke ya welêt ji siyasetên cûrbecûr ên derveyî welêt cuda bike. Fransa li aliyê bakur bi Deryaya Bakur, aliyê bakurê rojava Kanala înglîzî, li rojava bi Okyanûsa Atlantîk û li başûrê rojhilat bi Deryaya Navîn re sinorên xwe parvedike. Welatê cîranên li parzemîna Ewropayê [[Belçîka]], [[Lûksembûrg]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Îtalya]], [[Monako]], [[Spanya]], [[Andorra]] ye. Ji xeynî parzemîna [[Ewropa]] erdê Fransayê li [[parzemîn]]ên din jî hene ku di nav de [[Karîbîk]]an wek mînak [[Saint-Martin]], li [[Emerîkaya Başûr|Başûrê Amerîkayê]] [[Guayanaya Fransî]], li qeraxên [[Emerîkaya Bakur|Bakurê Amerîkayê]], li Okyanûsa Hindê û li [[Okyanûsya]]yê herêm û welatên ku girêdayî Fransayê ne hene. === Erdnîgariya xwezayî === [[Wêne: Most beautiful villages of the world montsoreau 2.jpg |thumb|[[Loire]] li [[Montsoreau]], [[Geliyê Loire]].]] Fransa ji [[Derya Navîn]] heta [[Deryaya Bakur]] û ji [[Reyn]]ê heta [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] dirêj dibe. Ew bi [[Brîtanyaya Mezin]], [[Belçîka]], [[Lûksembûrg]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Îtalya]], [[Monako]], [[Andorra]] û [[Spanya]]yê tê hevsînorkirin. Li derveyî welatê dayikê, Fransa bi [[Brezîl]], [[Sûrînam]] û [[Holenda]]yê re sînorên bejahî parve dike. Ji bilî welatê dayika [[Ewropaya Rojava]] (''la métropole''), Fransa ji herêmên [[Amerîkaya Bakur]], [[Hindîstana Rojava|Karibîk]], [[Amerîkaya Başûr]], Okyanûsa Hindî, [[Okyanûsa Pasîfîk]] û [[Antarktîka|Antarktîk]] (îdiayên li ser qada axa Antarktîkê ji hêla piraniya welatên cîhanê ve nayê pejirandin). Fransa ji deştên peravê yên li bakur û li rojava yên bi Atlantîk û Deryaya Bakur heta zincîreyên çiyayên mezin, [[Pyrenees]] li başûr û [[Alpê]] li başûr, [[Pyrenees]] li bakur û li rojavayê rojhilat bi [[Ewropa]] lûtkeyên çiyayên herî bilind (derve [[Qafkas]]), [[Mont Blanc]], 4&nbsp;810 metre. Di hundurê de rêzeçiyayên din ên wekî [[Navenda Massif]] û [[Vosges]] hene. Chaine de Puys li Massif Central, girseyek çiyayî ya bi derdora 80 volkanên neçalak, di tîrmeha 2018an de wekî [[Mîrateya Mîrateya Cîhanê]] hat destnîşankirin. Fransa di navbera çar [[pergalên çem]] yên mezin de dabeş dibe ku sê ji wan diherikin [[Atlantîk]]ê. Çem li ser deştên nermik ên bakur û rojavayê Fransa diherikin û çemên wan ên berdar bûne sedem ku navenda aborî û siyasî ya welêt li beşên bakur ên welêt biqede ku dikare wekî alîkarek bihêz were dîtin ku Parîs bibe navenda welêt. === Dabeşkirina îdarî === [[Wêne:Régions de France 2016.svg|thumb|Ji Çile 2016 de, li [[Fransa Proper] tenê 13 herêm hene]]<ref>http://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12 /17 /la-carte-a-13-regions-definitively-adoptee_4542278_823448.html</ref>]] Fransa (di 2015 de) dabeş dibe:<ref>http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/documentation.asp?page=documentation.htm</ref> * 27 herêm (''herêm''), 22 navxweyî û pênc ne ewropî. Binêre ''Herêmên Fransa''. * 101 beş (''departements''). Binêre ''Wezareta Fransa''. * 335 navçeyên (''navçe''). Binêre ''Navçeya Fransa''. * 2&nbsp;054 Kanton (''kanton''), di nav de 59 yên ne ewropî jî hene. Binêre ''Kantonên Fransa''. * 36&nbsp;658 komûns (''komunan''). Binêre ''Şaredariyên Fransî''. * 9 villes nouvelles ku dabeşek e ku bi dabeşên jorîn re paralel dimeşe. Binêre Ville nouvelle. Wezaret bi jimare ne û ev jimar di du reqemên pêşî yên koda posteyê de cih digirin. Jimareya beşê berê jî li ser lewheyên qeydkirina wesayîtên rê, wekî du reqemên dawîn jî hatibû destnîşan kirin. Ev pergal, ku li ser bingeha qeyda wesayîtê ya ku ji hêla beşa ve hatî rêve kirin, ku wesayit lê lê bû, niha (2021) ber bi qonax ve tê derxistin û bi qeydek navendî ve tê veguheztin, ji ber vê yekê hûn nikanin beşa malê li ser lewheyên nû bixwînin. Herêm, dezgeh, navçe û kanton herêmên îdarî yên hikûmetê ne. Herêm ji aliyê qeymeqamekî herêmê (''préfet de région''), ku di heman demê de serokê yek ji beşên herêmê ye, têne birêvebirin. Dezgeh ji hêla [[Parlîk (Fransa)|prefekt]] (''préfet''), ku ji hêla [[hikûmet]] ve hatî tayîn kirin (wekhev [[walî]]) têne rêvebirin; navçe ji aliyê binerd (''sous-préfet'') ve tê birêvebirin. Kanton bi giranî wek [[navçe]] di hilbijartinên meclîsên herêmê û meclîsên dezgehan de kar dikin. Li [[Parîs]], du qeymeqam hene, qismî qeymeqamekî îdarî "asayî" ye, ku di heman demê de qeymeqamê herêmê ye, beşek jî muxtarê polîsan (''préfet de police''), ku şefê polîsê herî bilind e, di heman demê de [[fermandarê sivîl]] li Parîsê [[herêma sivîl]] (''zone de défense de Paris''). Prefektê polîs jî li beşên [[Hauts-de-Seine]], [[Seine-Saint-Denis]] û [[Val-de-Marne]] wezîfeya xwe dike. Herêm û dezgeh jî şaredariyên bi mafên xwe yên bacê û meclîsên rasterast têne hilbijartin, bi rêzê ve ''[[Lijneyên Herêmî yên Fransa|conseil Régional]]'' û ''conseil général'' wek saziya herî bilind a biryardanê pêk tînin. Şaredarîya herêmê û meclîsa herêmê ji alîyê ''président du conseil régional'' ve tên birêvebirin; şaredariya beşê (li gorî [[Meclîsa wîlayetê]]) û meclîsa daîreyê ji aliyê ''président du conseil général'' ve tên birêvebirin. Dezgeha herî bilind a biryardanê ya şaredariyan meclîsek e (''konseil şaredariyê'') û [[şaredar]] (''maire'') ku ji aliyê wê ve hatiye tayînkirin, ku hem serokê meclîsê û hem jî serokê şaredariyê ye. birêvebirî. Li Parîs, Lyon û Marsîlyayê, ku şaredariyên wan bi meclîsên xwe yên rasterast hatine hilbijartin, li navçeyan hatine dabeşkirin, şert û mercên taybetî hene. Çar [[Wezaretên Frensî yên Derveyî|Dezgehên derveyî]] berê [[Kolonî|Koloniyên Fransî]] ne ku ji [[1946]] de xwediyê heman statuya wezaretên Fransaya Ewropî ne (''[[Fransa métropolitaine|metropole]])''. Ew parçeyên yekbûyî yên Komara Fransa (û bi vî rengî YE jî) ne. [[Herêmên li derveyî Fransa|herêmên îdarî yên derveyî]] [[herêmên girêdayî]] ne ku ew jî li derveyî YE ne. Ew jî mîna dezgehan têne rêvebirin û rûniştevanên fransî [[hemwelatî|welatî]] ne. Piraniya wan [[ewro]] bikar tînin, ji bilî [[Polinezyaya Fransî]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Giravên Wales û Futuna]] yên ku pereyê wan, [[Franka CFP]] hene. Fransa di heman demê de di [[Okyanûsa Hindî]] de çend giravên neniştecî yên bi navê [[Îles Éparses]] kontrol dike, ku ligel [[Adélieland]], îdiaya Fransa ya [[Antarctica]], [[Zimanê fransî]] pêk tînin. Herêmên Başûr. ==== Herêmên Fransayê ==== {{Gotara bingehîn|Herêmên Fransayê}} {{Nexşeya herêmên Fransayê|text=fgfdfgdg}} Ji sala 2016an ve, Fransa ji 18 herêman ({{bi-fr|région}}) pêk tê. ''Régions'' yên li Fransaya parzemînî jî di hundura xwe de jî gav bi gav wek [[département]], [[Arrondissement]], [[Cantone]] û [[Commune]] tê parve kirina perçeyên hîn biçûk. {{-}} ===== Heremên kevn ===== Ji sala [[1956]]an heta 1ê çileya [[2016]]an, Fransa ji 26 herêman pêk hatibû. Ji wan 21 li xakên Fransaya parzemînî bûn, yek girava [[Korsîka]] bû, û çar jî navçeyên ser deryayî bûn. {| | # [[Alsace]] # [[Aquitaine]] # [[Auvergne]] # [[Basse-Normandie]] # [[Bourgogne]] # [[Bretagne]] # [[Centre]] # [[Champagne-Ardenne]] # [[Korsîka]] (statuya taybetî) # [[Franche-Comté]] # [[Haute-Normandie]] | <ol start=12> <li>[[Île-de-France]] <li>[[Languedoc-Roussillon]] <li>[[Limousin]] <li>[[Lorraine]] <li>[[Midi-Pyrénées]] <li>[[Nord-Pas de Calais]] <li>[[Pays de la Loire]] <li>[[Picardie]] <li>[[Poitou-Charentes]] <li>[[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] (PACA) <li>[[Rhône-Alpes]] | [[Wêne:FranceRegionsNumbered.png]] | |} * '''Herêmên li ser deryayê''' jî ev in: {| | :23 [[Guadeloupe]] :24 [[Martinique]] :25 [[Guyanaya Fransî]] :26 [[Réunion]] | [[Wêne:Guadeloupe map.png|90px|Guadeloupe]][[Wêne:Martinique-Map.png|90px|Martinique]][[Wêne:French Guiana-CIA WFB Map.png|90px|Guayanaya]][[Wêne:Reunion-CIA WFB Map.png|90px|Réunion]] | |} == Siyaset == === Dewlet û siyaset === Navê [[Destûra Bingehîn|Destûra]] ya niha ya Fransayê [[Komara Pêncem]] ye û di referandûma 28'ê Îlona 1958'an de hat qebûlkirin. Wê pozîsyona [[birêvebir]] li hember qanûndanêr xurt kir û diyar dike ku Serokkomar dê bi hilbijartina rasterast ji bo wezîfeya 5 salan were tayîn kirin (di 2001 de ji 7 salan hate guhertin). Hilbijartina serokomariyê di du tûran de pêk tê. Ger di tûra yekem de ti berbijarek ji sedî 50&nbsp;detir dengan nestandibe, her du namzedên sereke di gera duyem a hilbijartinan de tên cem hev. Desthilatên berfireh ên serokomar divê îstiqrara desthilatdariya dewletê û hebûna dewletê misoger bike. Di nav hêzên herî girîng de mafê bangeşeya referandûmên biryardar û hilbijartinên nû yên Meclîsa Neteweyî ye. Her wiha serokkomar [[Serokwezîrê Fransa|Serokwezîr]] û wezîrên din tayîn dike, [[fermandarê bilind]] yê leşkerî ye û ew e ku peymanên navneteweyî îmze dike û li ser bi cîhkirina [[Çekên nukleerî yên Fransa|çekên navokî]]. Zêdebûna desthilatên serokomar, hilbijartina serokatiyê ji hilbijartinên parlamenê girîngtir kiriye û ji ber vê yekê rêjeya beşdariyê ji bo hilbijartina serokomariyê zêdetir e. Parlamena Fransayê ji [[Sîstema dudûr|du odeyan]], [[Meclisa Neteweyî ya Fransa|Meclisa Neteweyî]] (''les députés de l'Assemblée nationale'') û [[Senatoya Fransayê|Senato]] (''Sénat'') , bi giştî 925 endam. 577 endamên Meclisa Neteweyî ji bo heyamên 5 salan bi hilbijartinên rasterast li herêmên hilbijartinê yên yek-endam têne destnîşankirin. Meclîsa Neteweyî bijardeya hilweşandina hikûmetê bi pêşniyara bêbaweriyê heye. Nîvê 348 senatoran (''les senators'') li [[Senatoya Fransa|Senata]] (''Sénat'') her sê salan carekê ji bo heyamek şeş salan têne tayîn kirin. Senator xwedan hêzek tixûbdar in û Meclîsa Neteweyî her gav gotina dawî heye heke di navbera her du odeyan de lihevnekirin hebe ji bilî mijarên destûrî. Hikûmet li ser rojeva Meclîsa Neteweyî xwedî bandorek xurt e. Jiyana siyasî ya Fransayê di van dehsalên borî de heya "hilbijartinên parlamanî yên 2017an" bi polarîzasyonek di navbera du komên siyasî de hate nişandan: çep li dora [[Partiya Sosyalîst (Fransa)|Partiya Sosyalîst]] û rastgir li dora [[Civîna ji bo komara|RPR]] û şûngirê wê [[Yekîtiya Tevgera Gel|UMP]]. Partiya rastgira tund FN (''[[Eniya Neteweyî (Fransa)|Eniya Neteweyî]]'' "bêtir qanûn û nîzam" û polîtîkayeke tund a koçberiyê diparêze û ji destpêka salên 1980-an vir ve nêzî ji sedî 15&nbsp; dengdana di hilbijartinan de. Partiyê di salên dawî de li Parîsê jî grevên mezin organîze kiribû. Di gulana 2012 de, sosyalîst [[François Hollande]] piştî [[Nicola Sarkozy]] bû serokê Fransa. Selefê wî yê kevneperest Sarkozy di sala 2007 de hat ser desthilatê. Di sala 2017an de, Serokomar François Hollande bû serokê yekem yê di dema Komara Pêncem de ku ji nû ve nehat hilbijartin. [[Emmanuel Macron]] di [[Hilbijartina Serokatîya Fransa 2022|Hilbijartina Serokatîya Fransa 2022 de.]] Macron di 20 salan de yekem serokê Fransa bû ku ji nû ve hate hilbijartin. === Parastin === [[Serfermandarê Bilind]] yê berevaniya Fransî [[Serokê Komara Fransa|Serokê Komarê]] ye. Di bin destê wî de, hikûmet û Wezîrê Parastinê berpirsiyariya siyasî ya parastinê ye. Parastin ji van pêk tê: * [[Hêzên Çekdar ên Fransa]] (''Forces armées françaises''), bi serokatiya Serfermandarê Parastinê (''le Chef d'état-major des armées''), ku [[Hikûmet]] Şêwirmendê leşkerî û berpirsê operasyon û amadekariya hêzên çekdar. * Karên Materyalên Parastinê (''Direction Générale de l'Armement'') * Rêvebiriya Parastinê (''Sekretariatiya Giştî pour l'Rêveberiyê'') Fransî [[hêza parastinê]] ji çar [[şaxên parastinê]] [[armé]] (''Armée de Terre''), [[Nationale Marine|derya]] (''Neteweya Deryayî') pêk tê. ') , [[hêza esmanî]] (''Armée de l'Air'') û cendirme (''Cendirme Nationale''). Li kêleka hêzên çekdar, xizmeta bijîjkî ya hêzên çekdar (''Service de Santé des Armées'') û xizmeta sotemeniyê ya hêzên çekdar (''Service des Essences des Armées'') pozîsyoneke serbixwe û berfireh a şaxê digirin. Hêzên Çekdar ên Swêdê ji sala 2001ê ve artêşeke profesyonel e. Ew ji 347&nbsp;903 [[Leşker (leşkerî)|leşkerên]] li ser erka çalak û 81&nbsp;229 [[karkerên sivîl]]a (2003) pêk tê. Ji bilî vê, leşkerên rezerv jî hene. Li Fransayê robotên bejayî yên bi çeka nukleerî, robotên hewayê û robotên binavderyayî hene. Bi giştî, hêzên çekdar ên Fransî nêzî 350 serikên nukleerî hene. Fransa dewleta çaremîn bû ku [[Çekên wêrankirina girseyî yên Fransa|çekên navokî]] bi dest xist. Hin ji zanyarên welêt li ser [[Projeya Manhattan]] xebitîn, ku Fransa dest pê kir ku cebilxaneya xwe ya nukleerî pêş bixe. Di destpêkê de Fransa hewl da ku bi Îtalya û Almanyaya Rojava re çekên navokî çêbike, lê [[Charles de Gaulle]] dixwest ku cebilxaneya Fransa bi tevahî têra xwe bike. Yekem ceribandina nukleerî li Cezayîrê di [[1960]] de pêk hat. Piştî serxwebûna [[Cezayir]]ê, Fransa dest bi ceribandina çekên xwe yên nukleerî li Polînezyaya Fransî kir. [[Lejyona Biyan|Lejyona Biyaniyan a Fransî]] ji aliyê keyê [[Louis Philippe I yê Fransa|Louis Philippe]] ve di sala 1831 de hate damezrandin da ku ji Swîsre û Alman [[Mercenas|mercên]] yên ku li Parîsê mane bi şandina wan xilas bibin. ji Cezayirê re ji bo piştgiriya artêşa fransî li wir. Lêbelê, di rewşa îroyîn de, Legion yekîneyek elît a hêzên çekdar ên Fransa ye, her çend hîn jî hin kevneşopiyên kevn hene: leşkerên di Lejyonê de sond dixwin ji Lejyon bi xwe, ne bi Komara Fransa.<ref>{{Webref. |title=Lejyona biyanî ya Fransî|url= https://www.youtube.com/watch?v=jiYX1ngjjCo|Dîroka dakêşanê=2021-10-08|ziman=ku|date=27.1.2019|weşanger=Dîroka Hêsan} }</ref>. ==== Artêşa Fransa ==== [[Wêne:Photo des troupes de marine.jpg|thumb|Hêzên deryayî bi [[FAMAS]] di destan de dimeşin]] * Yekîneyên şer: 70 [[tabûr]], her wiha 2 [[tabûr]] di [[Tûgaya Frensî-Almanî]] * Yekîneya parastinê: 18 [[tabûr]]s Personelên leşkerî yên artêşê ji 131&nbsp;039 leşkeran pêk tê. ==== Deryayî ==== * Yekîneya şer a li ser rûyê erdê: 72 keştî, 12200 deryavan * Yekîneya keştiyên binê avê: 10 keştiyên binê avê, 3 hezar û 800 deryavan * Balafirgeha deryayî: 152 balafir, 6800 deryavan * Hêzên piyade yên deryayî: 1&nbsp;700 leşker Personelên leşkerî yên hêzên deryayî ji 44&nbsp;595 leşker û deryavanan pêk tê. ==== Hêza Hewayî ==== [[Wêne:Bastille day flyover.4264-crop.jpg|thumb|Pêşandana hewayî li Parîsê di [[Roja Netewî ya Fransa|Roja Neteweyî]]]] * Hêzên Hewayî yên Stratejîk (Hevgirên Nukleerî): 90 balafir, 2&nbsp;300 leşker * Hêzên hewayî: 310 balafir, 5&nbsp;900 leşker * Balafirên veguhestinê: 100 balafir * Nêçîrvanê Baregeha Esmanî: 5&nbsp;300 leşker ==== Cendirme ==== Cendirmeyan berî her tiştî li gundan û li bajarên biçûk wek hêzeke polîsan tevdigere; li bajarên mezin la [[Polîsê Neteweyî]] heye. Wezîfeyên cendirmeyan wek yên îtalî [[Carabinieri]] û spanyolî [[Guardia Civil]] ne. Cendirmeyên herêmê di sala 2008an de ji 1&nbsp;124 qereqolên cendirmeya herêmî, 370 taqên acîl, 271 dewriyeyên kûçikan, 92 yekîneyên sûcên wîlayetê, 383 yekîneyên sûc, 14 yekîneyên helîkopteran, 7 dewriyên polîsê çemî, 26 9 nobedarên polîsên deryayî, 26 nobedarên trafîkê yên polêsên deryayî pêk dihat. 136 baskên polîsên trafîkê û 37 yekîneyên taybet ên sûcên ciwanan. Cendirmeyên gerok di sala 2008 de ji 123 [[squadron]]s pêk dihat. Li herêma Parîsê yekîneyeke cendirme ya jortir a gerok heye, di 6 tabûran de 4 hezar polîs, tabûra zirxî ya cendirme û yekîneya taybet a cendirmeyan jî di nav de ne. Di sala 2006an de cendirmeyên Fransî nêzî 105&nbsp;hezar karmend bûn. Ji van 103&nbsp;000 leşker û 2&nbsp;000 jî karmendên sivîl bûn. ==== Xizmeta tenduristiyê ==== [[Wêne:French medical VAB dsc06843.jpg|thumb|Wesayîta şer a xizmeta bijîjkî.]] Xizmeta bijîjkî, ''service de santé'', şaxeke parastinê ya taybet e di nav hêzên çekdar de. Ew di nav tiştên din de pêk tê: * 9 nexweşxaneyên hînkirinê * 1 navenda tenduristiyê * 2 dibistan * 4 navendên lêkolînê Karmendên dezgeha tenduristiyê ji 12&nbsp;431 kesan pêk tê û ji wan 7&nbsp;559 leşker in. ==== Xizmeta sotemeniyê ==== Karmendên servîsa sotemeniyê ji 2&nbsp;444 kesan pêk tê û ji wan 1&nbsp;255 personelên leşkerî ne. === Têkiliyên Navneteweyî === {{Gotara bingehîn|Mîsyonên dîplomatîk ên Fransa}} Yekem mîsyona dîplomatîk a Fransayê di sala 1522 de dema ku şandeyek şand [[Swîsre]] hate damezrandin. Îro, Fransa xwediyê tora duyem a herî mezin a balyozxaneyên cîhanê ye, ku tenê [[Amerîka]] jê derbas dibe. Tevî hilweşandina desthilatdariya kolonyal a Fransayê piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], Fransa lîstikvanek navneteweyî ya girîng dimîne. Welat yek ji pênc endamên daîmî yên [[Encûmena Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]], endamê [[G7]] û herwiha endamê damezrîner ên [[NATO]], [[OECD]] û [[Ewropa ye. Yekîtî]]. ==== Rêxistinên navneteweyî ==== Fransa di nav yên din de endam e: * [[OECD]] * [[Yekîtiya Ewropayê]] * [[NATO]] * [[Hevkariya Schengen]] * [[Rêxistina Ewlekarî û Hevkarî li Ewropayê]] * [[Konseya Ewropayê]] * [[Yekîtiya Latînî]] *[[G7]] == Demografîk == [[Wêne:Lyon vue depuis fourviere.jpg|thumb|Lyon piştî paytext Parîsê duyem bajarê herî mezin ê Fransayê ye.]] Taybetmendiya Fransa bi wê yekê ye ku ji çend welatên cîranên xwe, wek Brîtanya Mezin û Almanya, pir zûtir [[veguhertina demografîk]] derbas bûye, ku, di nav tiştên din de, bû sedem ku welat ji bo demek dirêj xwedan nifûsa herî mezin li Ewropayê be. Lê di sedsala 19an de, dema ku nifûsa Ewropayê du qat zêde bû, Fransa hema hema bi nîvî zêde bû. Berevajî gelek welatên din ên Ewropî, koçberiya berbi DY ne girîng bû û Fransa demek dirêj bû welatê koçberan. Şerên cîhanê, berî her tiştî [[Şerê Cîhanê yê Yekem]], di pîramîda nifûsa welêt de xelekek kûr xist. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], xweşbînî bilind bû û zarokbûn bi asîman bilind bû; serdemek ku bi gelemperî jê re "le Baby Boom" ("[[baby boom]]en" tê gotin. Piştî wê yekê, bûyîna zarokan hinekî daket, heya ku dor hat ku nifşa mezinbûna zarokan ji xwe re bibe xwedî zarok. Di van demên dawî de, mezinbûna nifûsa xwezayî ji çend welatên cîran xwedan pêşkeftinek erênîtir e. Digel vê yekê, ji ber ku nifşa pitikan teqawid dibe, welat bi karekî dijwar re rû bi rû dimîne. === Bajarên mezin === Deh bajarên herî mezin ên Fransa ev in (niştecîhên 2012, tevî derdor):<ref>{{Jêder-malper |url=http://insee.fr/fr/ffc/tef/tef2015/T15F014/T15F014.pdf |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2022-07-27 |roja-arşîvê=2015-02-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150225034939/http://insee.fr/fr/ffc/tef/tef2015/T15F014/T15F014.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> # [[Parîs]] 12,3 mîlyon # [[Lyon]] 2,3 mîlyon # [[Marsîlya]] + [[Aix-en-Provence]] 1,7 mîlyon # [[Toulouse]] 1,3 mîlyon # [[Piçûk]] 1,2 mîlyon # [[Bordeaux]] 1,1 mîlyon # [[Nice]] 1 mîlyon # [[Nantes]] 0,9 mîlyon # [[Strasbourg]] 0,8 mîlyon # [[Rennes]] 0,7 mîlyon Bajarên sereke an girîng ên çandî yên Fransa ev in: [[Ajaccio]], [[Amiens]], [[Angers]], [[Bastia]], [[Besançon]], [[Brest, Fransa|Brest]], [[Caen]], [[Cannes]], [[Clermont-Ferrand]], [[Dijon]], '''[[Grenoble]]''', [[Le Havre]], [[Lens, Pas-de-Calais|Lens]], [[Limoges]], [[Metz]], '''[[Montpellier]]''', [[Nancy]], [[Nîmes]], [[Orléans]], [[Pau]], [[Perpignan]], [[Poitiers]], [[Reims]], '''[[Rouen]]''', '''[[Saint-Étienne]]''', '''[[Toulon]]''', [[Tur]]. Binêre jî: [[:Kategorî:Lîsteya bajarên Fransa]] === Ziman === [[Wêne:Langues de la France.svg|thumb|Nexşeya ziman û zaravayên herêmî yên Fransayê.]] {{Gotara bingehîn|Zimanê fransî|Zimanê Fransî}} Nifûsê Fransayê di [[1ê kanûna paşîn]] [[2008]]an de yên bi welatên [[ser deryayî]] ve wek 64.473.140 tê texmîn kirin.<ref>[http://www.insee.fr/fr/ffc/pop_age4.htm Bilan démographique 2007 : des naissances toujours très nombreuses]</ref> Ew ji [[Almanya]]yê şunda duyem mezintir welata [[YE|Yekitiyê Ewropayê]] ye. Ew ji sedî 13ê (% 13) YE bi tenê pêk tîne ye. Payîna dirêjahiya jiyanê yê di Fransayê de bo mêran 76,7 sal, bo jinan jî 83,8 e. Piraniya fransî (% 88) bi fransî wekî zimanê xwe yê dayikê diaxivin, ku ew jî zimanê fermî yê Fransa ye. Zimanên herêmî yên girîng ev in, [[Oksîtanî]] ([[Provensal]]), Korsîkî, [[Franko-Provensal]], [[Bretonî]], [[Zimanê ketelanî|Ketelanî]], [[Baskî]], [[Zimanê holendî|Holendî]] (Flamî) û [[Alsatî]] (zaravayê almanî). [[zimanê koçberan]] ya herî mezin [[erebî]] ye, bi taybetî zaravayê bakurê rojavayê Afrîkayê ku wekî [[Erebî Maghre]] tê zanîn. Li herêmên Fransî cûrbecûr [[Zimanên Polînezî]], [[Zimanên Arawak]] an [[Zimanên Krêolî]] tên axaftin lê zimanê Fransî tenê zimanê fermî ye.<ref><nowiki><ref>{{Cite web|title=Erdnîgarî Niha! Fransa|url=</nowiki>https://www.youtube.com/watch?v=g0QrBphsioM&list=PLR7XO54Pktt-h8T-dtr4MXy0_MpbWukHW&index=16%7CDîroka dakêşanê=2021-10-07|ziman=ku|weşanger=Cografya Niha!} <nowiki></ref> Di gulana 2021ê de, Serokomar Macron soz da ku piştgirî bide zimanên hindikahiyên neteweyî, lê pêşnûmeqanûnek ku destûrê dide bikaranîna van zimanên hindikahiyan wekî zimanê perwerdehiyê li dibistanan red kir. Dadgeha Bilind a Fransayê jî ji bo vê yekê nîqaş kir û serî li makezagonê da ku tenê zimanê fermî yê dewletê Fransî ye. Di dibistana fransî de, [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] bi gelemperî yekem zimanê biyanî ye (ne mecbûrî ye, lê ji sedî 90&nbsp; xwendekaran Îngilîzî hildibijêrin) û piraniya xwendekar [[Spanî]], [[Almanî]] an [[Zimanê îtalî|Îtalî]] dixwînin. Wekî zimanê sêyem, ku di nav wan de Spanî ya herî berbelav û Almanî ya duyem a herî gelemperî ye. === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dêra Katolîk a Romayî li Fransa}} Di sala 2009 de ji sedî 64&nbsp;ji nifûsê [[Dîra Katolîk a Romayê|Katolîk]], ji sedî 4 [[Îslam|Misilman]], ji sedî 3&nbsp; [[Protestan]] bûn. Ji sala 1905an vir ve, Fransa xwediyê qanûnek e ku dêrê û dewletê ji hev vediqetîne û ku [[azadiya olî|azadiya olan]] nas dike. Demek dirêj, Dêra Katolîk bandorek girîng li ser jiyana civakî ya fransî kir. Li Fransayê, [[Keşe|jiyana rahîb]] pêş ket û katedralên [[Sedsalên Navîn|sedsalên navîn]] yên wî welatî abîdeyên hêz û pozîsyona navendî ya Dêra Katolîk in. Piştî şerên olî yên bi xwîn, Protestanênbiransî ([[Huguenot]]) bi [[Edîktê Nantes]] [[1598]] azadiya olî bi dest xistin. Di [[sedsala 17an]] de, key û dîwan zilamên dêrê xistin xizmeta xwe: [[Armand-Jean du Plessis, duc de Richelieu|Kardînal Richelieu]] û Mazarin çarenûsa welêt rêberî kirin. [[Şoreşa Fransî]] li dijî Dêrê û hem jî li dijî komên din ên xwedî îmtiyaz derket. Di bin [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] de, helwesta Protestanan xurt bû. Piştî şerên dêrê, [[1905]] têkiliyên di navbera dêrê û dewletê de qut bûn. Fransaya nûjen bi giranî [[civaka laîk]]bûyî ye. Nêzîkî 3 ji sedî yê niştecîhan (bi piranî Afrîkaya Bakur) xweyê [[Îslam]] didin.<ref name="Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon">Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon</ref> Li gorî statîstîkên 2020, olên sereke yên Fransa Xiristiyanî, Îslam, Cihûtî û Bûdîzm bûn. Hejmara ku ne aîdî tu oleke rêxistinkirî ne ev e {{Nowrap|20,830,000}}.. == Çand == [[Wêne:Produits régionaux - photo CPPR.jpg|thumb|Penîr, sosîs, şerab û xwarinên din ên fransî. [[Pêjgeha fransî]] cîhanê navdar e.]] Fransa hezar sal e welatekî çandî yê pêşeng e. Pêşveçûn dewlemend û di heman demê de yekreng bû, ku nehiştiye ku nûbûnên wêrek berdewam di hemî warên çandê de pêk werin.<ref name="Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon"/> * [[Dîroka Hunerê ya Fransa]] * [[dîwarê Aubusson]] * [[Tapestry]] * [[Lîsteya katedral, dêr û keşexaneyên Fransayê]] * [[Karîkatorên franko-belçîkî]] * [[Mîmariya fransî]] * [[Fîlma fransî]] * [[Wêjeya fransî]] === Çanda gelêrî === Fransî [[çanda gelerî]] bingeha wê di [[Galîk]] de ye ku bandora wê piştî dagirkirina ji, wek nimûne, [[Empiremparatoriya Roma|Rom]], [[Frank]], [[Alman]] û [[Vîkîng]]. Bi ser de, hindikahiyên çandên ne-asîmîlebûyî hene, wek mînak [[Bask (gel)|Bask]], Breton û [[Alman]]. Ev cûdahiyên berbiçav di navbera bakurê Fransa bi [[Kelt]] û bandorên Almanî de dide, û başûrê ku ji hêla çanda Deryaya Navîn ve tête diyar kirin, welat dikare li gorî vexwarin, şerab li başûr, [[cider]] li bakurê rojava û [[birra]] li bakurrojhilat . Li başûr, bêtir karakterek Romayî heye, ku ji bo nimûne, di sêwirana xaniyan û çandiniya zeytûnan de diyar dibe. Li bakur bêtir têkiliyek almanî heye, ku di cûreyên çandiniyê de tê dîtin û ku ew di dereceyek mezintir de li şûna [[rûnê zeytûnê]] [[rûn]] bikar tînin. Lêbelê, Roma, bi hêmanên Keltî, ji bo çanda gelêrî ya Fransî yekreng e, mînakên vê yekê çandiniya genim, kevneşopiya dêrê, adetên cejnê û qanûnên Romayê ne. === Spor === [[Wêne:TourDeFrance 2005 07 09.jpg|thumb|[[Tour de France]].]] * [[Tîma futbolê ya mêran a neteweyî ya Fransa]] * [[Şîva werzişê]] * [[Parkorman|Parkour]] * [[Skateboard]] * [[Tour de France]] * [[Prix d'Amérique]] û [[Civîna Zivistanê ya Fransî]] == Aborî û binesazî == [[Wêne:Champagne vineyard and Church.jpg|thumb|Fransa yek ji mezintirîn hilberînerên şerabê li cîhanê ye.]] [[Wêne:A380-a.jpg|thumb|Balafira [[Airbus A380]] li Parîsê 2005 li pêşangehê ye.]] Jiyana karsaziya Fransî piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] bi bingehîn struktûrê xwe guhertiye. Berê çandinî pîşesazîya sereke bû, lê îro tenê ji %7ê nifûsê kar dike, lê ji %30 di pîşesaziyê de û ji %60 jî di sektora xizmetguzarî de kar dikin. Fransa bûye yek ji welatên pîşesazî yên pêşeng ên Ewropayê ku hilberîna teknolojiya bilind di pêş de ye, hinekî jî wekî encama rêveberiya hikûmetê ya bihêz di serdema piştî şer de. Di çarçoveya hevkariya Ewropî de, Fransa ji damezrandina Yekîtiya Komir û Pola [[1952]] ve ajotiye. Cûdahiyên herêmî yên mezin hem di warê çandinî û hem jî di pîşesaziyê de hene, û bextewariya aborî bi rengek neyeksan tê dabeş kirin. Li rojhilatê xeta ji [[Le Havre]] li ser Kanala Manşê heya Marsîlya li başûrê Fransa (bi navê [[Le Midi]]) piraniya pîşesaziyê û standardek jiyanê ya bilind tê dîtin; li beşên xizan ên navendî û başûrê rojavayê welêt, karsazên piçûk, pîşesaz û cotkarên piçûk serdest in. Lêbelê, gelek Fransî ji kontrola navendî ya bihêz a ji Parîsê nerazî ne û vê dawiyê hewldan hatin kirin ku hilberînê biguhezînin û navendên nû ji bo mezinbûna aborî ava bikin. Çandiniya ku demeke dirêj bêaqil bû, niha bi giranî mekanîze ye û cotkariya mezin tê destpêkirin. Tenê ji 1/3 ê herêmê tê çandin, avhewa û ax xweş e û Fransa yek ji hilberînerên çandiniyê yên Ewropa û cîhanê ye. Hilberîna zêde dibe sedema pirsgirêkan û pêşbaziya mezin a li bazara [[Yekîtiya Ewropî|YE]] bû sedema nerazîbûnên tund ên cotkarên fransî yên hêrs. [[Genim]] li hilberîna dexl serdest e, lê [[misir]], [[ceh]] û [[ceh]] jî têne çandin. Berhemên din ev in [[kartol]] û [[şekir]], [[fêkî]] û [[sebze]] ([[Normandî]] û [[Brîtanya]], [[Geliyê Loire]], [[Provence]]). Wekî hilberînerek [[şerab]], Fransa bi gelek herêmên şerabê re pêşeng e ([[Bordeaux]], [[Bourgogne]], [[Beaujolais]], [[Roussillon]], [[Champagne]]). Çandiniya heywanan (Brîtanya, Normandiya û herêmên çiyayî) goşt û şîrên bi kalîte peyda dike. Masîgirên Atlantîk û Deryaya Bakur girîng in. Taybetmendiyek çandiniya îsotê li perava rojava ye. Pîşesaziya kevneşopî ya hesin û pola ya fransî li bakur û bakur-rojhilat li ser bingeha maden û kana komirê ya herêmê bû. Li vir, krîza pola ya navneteweyî bi giranî ketiye û kanî û hesinkaran kar kêm kirine an jî hatine girtin. Ji bilî madenê hesin, [[boksît]] tê derxistin (mîneralê bi navê bajarê Les Baux li Provence hatiye binavkirin); Fransa li Ewropayê hilberînerê sereke yê baksît e, ku di hilberîna alûminyûmê de tê bikar anîn. Hin neft û gaza xwezayî (li başûrê rojava) û gelek [[hêza hîdro]] heye. Li Fransayê dora çil santralên nukleerî hene (piranî li Ewropayê). Li Saint-Malo li Brittany kargehek mezin a tîrêjê hate çêkirin. Li kêleka endezyariyê (keştiyan, çêkirina otomobîlan), berfirehkirina hilberîna teknolojiya bilind (balafir, telekomunîkasyon û elektronîkên din) û pîşesaziya kîmyewî, pîşesaziyên kevneşopî û hilberên pîşesaziyê pozîsyonek bihêz diparêzin (xwarin, cam û porselen, tekstîl û tiştên modê, bîhnxweş û kozmetîk). Tûrîzm xwedî girîngiyeke mezin a aborî ye; dora 30 milyon tê çaverêkirin. serdanên biyanî her sal (di nav yên din de diçin Parîsê, kelehên Geliyê Loire, seyrangehên deryayê yên li ser Riviera (Frensî Côte d'Azur, "Azure Coast") û seyrangehên werzîşên zivistanê yên Alper. Pêjgeha kevneşopî ya fransî bala gelek geştiyaran dikişîne. Fransa dikare wekî aboriyek berbiçav a tevlihev (''économie mixte'') were pênase kirin<ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Économie_mixte</ref> ku di aboriyê de xwedî rêjeyek bilind a xwedîtiya giştî ye, yek ji ya herî bilind di [[OECD]] de. Aboriya Fransa yek ji wan ên herî pêşkeftî yên cîhanê ye û bi tundî li ser [[teknolojiya bilind]] ye. Piştî [[DYA]], [[Çîn]], [[Japon]] û [[Almanya]] li cîhanê pêncem mezintirîn tê hesibandin. Li gorî [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], di sala 2003 de, Fransa piştî Dewletên Yekbûyî, Almanya, Japon û [[Çîn]] di cîhanê de pêncemîn îxrackarê herî mezin ê bazirganiyê bû û piştî Dewletên Yekbûyî, Almanya û Chinaîn jî çarem îtxalkarê herî mezin bû. Li gorî [[OECD]], di 2003 de Fransa li pêş Dewletên Yekbûyî û [[Belçîka]] xwedan para herî mezin a veberhênana biyanî bû (wek sedî tê hesibandin). Bi bernameya xwe ya [[navokî]] re, Fransa di heman demê de welatê herî bilind ê xwebexşînê ye li [[Ewropaya Rojava]] û yek ji heft welatên herî pîşesazî yên cîhanê ye ku herî kêm karbondîoksît hilberîne. Ji ber vê yekê standarda jiyanê li Fransayê pir bilind e. Aboriya Fransî bihevrebûna aboriya bazarê û destwerdana hukûmetê ya bihêz lê kêm dibe. Qadên mezin ên axa berdar, karanîna [[teknolojiya]] nûjen û subvansiyonên li hev kirin ku Fransa bikin neteweya pêşeng [[cotanî]] ya Ewropaya Rojavayî. Aboriya Fransa, piştî windakirina [[Cezayîr]] di [[1960]] de jî, di cîhanê de yek ji bihêztirîn e. Fransa di heman demê de xwediyê [[pîşesaziya fezayê]] pêşeng e û yek ji du neteweyên Ewropî ye ku xwediyê [[porta fezayê]] ya neteweyî ye - ya din jî [[Esrange]] li Swêdê ye. Dewleta Fransa xwediyê beşeke mezin ji [[binesaziya]] welat e û xwediyê sereke yê çend şirketên [[rêhesin]], [[elektrîk]], [[firevanî]] û [[telekomunîkasyon]] ye. lê ji destpêka salên 1990'î ve bi awayekî zêde kontrola xwe li ser van sektoran azad kiriye. Dewlet par bi perçe pişkên xwe yên li şirketên fransî yên wekî [[France Telecom]], [[Air France]] û di [[sîgorte]]yên din, [[Leşkerî|berevanî]] û [[banke]] de firot dikan. Fransa [[ewro]] bi 10 endamên din re [[1'ê Çile]] [[1999]] dest pê kir û di destpêka [[2002]] de, pereyên û notên ewro bi temamî şûna [[Franka Frensî]] danî. Ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], Fransa gav bi gav hem ji hêla siyasî û hem jî ji hêla aborî ve nêzikî Almanyayê dibe û her du welat bi gelemperî di nav [[Yekîtiya Ewropayê]] de wek duya pêşeng a entegrasyona Ewropî têne hesibandin. Fransa salane 79 mîlyon [[Geştyarî|tûrîst]] dikişîne, ku ev yek ji ya ku li wî welatî dijî bi girîngî zêdetir e, ku ew dike cihê geştiyariyê yê herî populer ê cîhanê li pêş [[Spanya]] (51,7 mîlyon) û [[DYA]] (41,9 mîlyon) li gorî [[Rêxistina Tûrîzmê ya Cîhanê]] (WTO). Tûrîst ji hêla bajarên bi eleqeya [[çandî]] mezin, seyrangehên serşuştinê û ski, dîmenên îdylîk û metropolên cîhanê [[Parîs]] dikişin. === Pêşketina aborî ji salên 1990î ve === Fransa di sala 1999an de tevlî ê sîstema refahê ya welat ji bo dewletê buha bû, ev jî tê wê maneyê ku welat neçar ma ku di çarçoveya qaîdeyên EMU de bimîne. Dewlet neçar ma ku deynan bigire da ku kêmasiyên butçeyê bigire, ev yek jî dibe sedem ku deynê derve carinan digihîje du ji sê parên GDP ya welat. Vê yekê di mezinbûna aboriyê û jûreya tevgerê ya hikûmetê de pirsgirêk çêkir. Di salên 1990î de, bi saya bazara navxweyî ya Yekîtiya Ewropayê, bazirganiya derve li Fransayê geş bû. Wê demê hinardekirin ji îthalatê mezintir bû. Lêbelê welat ji salên 2000an vir ve ji hinardekirinê bêtir îthalat wergirtiye ku di nav tiştên din de, girêdayîbûna bi hinartina petrolê. Îxalata mal û karûbaran ku ji sedî 1994'an de 21% û di sala 2010'an de jî %28 bû.<ref>http://www.globalis.se/Laender/Frankrike/(show)/indicators/(indicator)/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2024 }} 587 hat standin 2014-04-07</ref> Di heman demê de, hinardekirina mal û karûbaran ku ji sedî 22% û 25% ji GDP ya welêt tê pîvandin.<ref>http://www.globalis.se/ Laender/Frankrike/(nîşan bide)/nîşandan/(nîşandan)/586, hatiye standin: 07-04-2014</ref> Dema ku Fransa di sala 1999an de beşdarî EMU bû, GDP-ya wan 1.4 trîlyon dolar bû û di sala 2012an de, GDP gihîştibû 2.6 trîlyon $, ku di GDP-ê de% 86 zêde bû. Di sala 2005 de, îndeksa di civaka karsaziya fransî de ji 104.8 daket 102.2,<ref>Lundin, Tomas, svd.se, https://www.svd.se/0-fakta-krissiffror-duggar-tatt-over- europa , 2005-04-30, hatiye standin: 2014-05-12</ref> û hinardekirina Fransî di hemû sektoran de ji bilî aliyê xwarinê kêm bû.<ref>Rosin, Björn Erik, svd.se, https://www.svd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2024 }}. binêre/stort-upsving-for-fransk-economie, 2006-09-04, hatiye standin: 2014-05-12</ref> Lêbelê, welat di heman serdemê de baş bû, lê tevî vê yekê, GDP-ya welat bû duyem a herî kêm. di 2005 de li Herêma Ewroyê. Di sala 2007’an de li Fransayê aborî careke din xera bû û di sala 2008’an de ji ber krîza darayî ya li welatên Ewropa û cîhanê careke din welat ketibû ber paşketinê. Li welêt bêkarî zêde bû û pîşesaziya otomobîlan a Fransayê xirab bû. Paşê hikûmetê di veberhênanên di sektora giştî de, piştgirî ji bo pîşesaziya otomobîlan û bihuştên bacê û deynên bank û pargîdaniyan veberhênan kir. Di sala 2009 de, aboriya Fransa ji sedî 2,7 kêm bû, lê di dawiya salê de mezinbûn berevajî bû û di sala 2010 de GDP ji sedî 1,5 zêde bû. Lêbelê, aborî ji ber sistbûna aboriya cîhanê zêde mezin nebû. Di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2012an de, Fransa gelek xebitî ku kêmasiya bûdceya xwe bigihîne sînorê Yekîtiya Ewropayê ji sedî 3. Mezinbûna wan bi qasî %0,4 kêm bû û deynê neteweyî jî ji %90ê GDP bû. Ji ber vê yekê ji bo Fransa girîng bû ku mezinbûna welêt zêde bike û deynê neteweyî kêm bike. [[François Hollande]] ji bo dewlemendan, karsazên mezin, bank û şîrketên petrolê, ku wî di hilbijartinan de bi ser ket, polîtîkayeke hişkbûnê bi bacên bilindtir pêşniyar kir.<ref>Küchler, Teresa, SvD, Francois Hollande ji dewlemendan bistînin, https :// www.svd.se/francois-hollande-ska-ta-fran-de-rika, hatiye standin: 2014-05-06</ref> Di sala 2013’an de ji bo aboriya Fransa hîn jî pirsgirêk hebûn. Hilberîna otomobîl, pola û elektronîk (ku li Fransayê çavkaniyên sereke yên îxracatê ne) ji bo wan bihatir bû ji Asya û yên mayî yên Ewropayê. Ev bû sedema kêmbûna hinardekirinê. Di sala 1999 de, Fransa %7 ji hinardekirina cîhanî pêk dihat, lê di sala 2013 de ew daket %3.<ref>https://www.svd.se/frankrike--det-storsta-hotet-mot-euron, 2013- 01 -11, hatiye standin: 2014-05-13</ref> Di 2014 de, mezinbûna GDP hema hema nayê guhertin.<ref>Parîs TT-Reuters, svd.se, https://www.svd.se/trog-tillvaxt-i-eurozonen, hatiye wergirtin: 2014-05-15</ref> === Binesazî === ==== Veguhastin ==== [[Wêne:Viaduc de la Rague et TGV (2014).JPG|thumb|Trêna bilez a TGV li başûrê Fransayê.]] Firokeya herî mezin a Fransa [[Air France]] ye, ku difire cihên li Fransa, Ewropa û yên din ên cîhanê. Mezintirîn [[balafirgeha]] [[Balafirgeha Parîs-Charles de Gaulle]] li derveyî [[Parîs]] ye. Balafirgeh yek ji mezintirîn li [[Ewropa]] û xalek danûstendinê ya girîng e. Trafîka trênê baş pêşkeftî ye û li ser gelek rêgezan bi hewayê re pêşbaziyê dike. Trafîk nayê verastkirin (her çend pêşniyarên weha hene) û di serî de ji hêla dewletê ve tê xebitandin [[SNCF]]. Trêna bilez [[TGV]] li ser rêyên wekî [[Parîs]]-[[Lyon]] populer e. Trên ji Parîsê diçin bajarên din ên Ewropî yên wekî [[London]] û [[Bruksel|Brûksel]]. Di dîrokê de, Parîs ji bo [[Orient Express]] jî yek ji stasyonên navendî bû. Fransa yek ji mezintirîn toreyên rê li cîhanê ye. Ev bi qasî 800&nbsp;hezar kîlometir e ku 7100 kîlometre [[otoban]] ye. Piraniya otobanên Fransayê, bi kîlometreyan, otobanên bi bacê ne. Ev rê ji aliyê hikûmetê yan jî şîrketên taybet ve tên xwedîkirin û xebitandin. Di dawiya salên 1990an û destpêka salên 2000-an de, dewleta Fransa hêdî hêdî xwedîtiya xwe li van pargîdaniyan kêm kir. Fransa xwedî trafîka rastê ye. ==== Mail, telefon û Înternet ==== Fransa ji bo demek dirêj li paş welatên pêşkeftî yên din mayî, lê naha digihîje û berfirehbûna [[banda fireh]] bi lez û bez ber bi pêş ve diçe. ==== Perwerdehî û lêkolîn ==== [[Wêne:Place et chapelle de la Sorbonne à Paris.jpg|thumb|[[Zanîngeha Parîsê]]]] Di sedsala 12an de wekî yek ji kevintirîn zanîngehên cîhanê hate damezrandin, piştî [[Gulan] bû nav 13 zanîngehên cuda yên dewletê yên serbixwe. Rabûn]]. Di wêneyê de avahiya zanîngehê [[Sorbonne]] Bi têgînên ''école primaire'' (dibistana seretayî) tê wateya serdema ''école maternelle'' û ''école élémentaire'', dema ku ''pileya duyem'' an jî ''duyan'' bi gelemperî ji bo '' tê bikaranîn. collège'' û ''lycée'', hevwateya [[Li ser têgîna dualîsmê (kitêb)|gymnasium]] ya Swêdê ye. Li Fransayê, dibistana mecbûrî di şeş saliya xwe de dest pê dike, lê ji sê saliyê (carinan jî du salî) heya şeş saliya xwe "école maternelle" ya dilxwazî ​​heye ku ji hemî zarokên ku li Fransa dijîn re vekirî ye. hejmareke zêde ya zarokan beşdarî perwerdeyê dibin. Di şeş saliya xwe de, tu diçî ''école élémentaire'', piştî wê jî ''kolej'' li pey tê û heta tu 15 salî diçî wir. Dû re ''lîse'' tê, ku hûn di navbera 15-18 saliya xwe de dixwînin, piştî wê hûn dikarin bêtir serî li ''écoles préparatoires'', dibistanên amadekariyê ji bo xwendina bilind, wekî din rasterast li zanîngeh û zanîngehan. Dû re ''lîse'' tê, ku hûn di navbera 15-18 saliya xwe de dixwînin, piştî wê hûn dikarin bêtir serî li ''écoles préparatoires'', dibistanên amadekariyê ji bo xwendina bilind, wekî din rasterast li zanîngeh û zanîngehan. Xwendina bilind a fransî xwedan kevneşopiyek dewlemend e ku vedigere Serdema Navîn. Li paytext, [[Zanîngeha Parîsê]], ku di sedsala 12-an de hate damezrandin, bû yek ji kevintirîn û girîngtirîn saziyên xwendina bilind û lêkolînên akademîk ên cîhanê. Yekem [[doktor]]a di dersên [[Îlahîyatnasî]] û [[Mirovnasî|humanîstî]] de li vir hatin pêşxistin. Şoreşa Fransî bilindbûna ''grandes écoles'' dît, kolêj - bi gelemperî leşkerî, teknîkî an zanistiya siyasî ne - ku paşê ji ber rola wan di nav dezgeha leşkerî ya berfireh a piştî-şoreşê ya Frensî de bi prestîj mezin bûn. Piştî [[Serhildana Gulanê]] ya 1968, Zanîngeha Parîsê di nav 13 zanîngehên dewletê yên serbixwe de hate dabeş kirin. == Mijarên têkildar == * [[Fransayî]] * [[Zimanê fransî]] * [[Fransiyûm]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|France}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 843an]] [[Kategorî:Avabûnên 1792an li Ewropayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1792an li Fransayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 840î de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1792an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku fransî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên Organisation internationale de la Francophonie]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] [[Kategorî:Fransa| ]] kfkex3evdxm2ad5dy8v156xxd3ey6iw 0 6370 2031143 2023300 2026-05-25T17:20:07Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2031143 wikitext text/x-wiki {{ev gotar|di derbarê welatê Awistralya ye. Ji bo wateyên din a "Awistralya", li [[Awistralya (cudakirin)]] binihêre.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Awistralya'''{{Efn|An jî '''Ewistralya'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=368 }}</ref>}} ({{Ziman-en|Commonwealth of Australia}}) welatekî parzemînî ye ku ji parzemîna Awistralyayê, girava [[Tazmanya]]yê û ji gelek giravên din ên biçûktir pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Turbidite sedimentation off the Antarctic continent |paşnav=Payne |pêşnav=Robert R. |weşanger=American Geophysical Union |tarîx=1972 |rr=349–364 |cih=Washington, D. C. |url=https://doi.org/10.1029/ar019p0349 |paşnav2=Conolly |pêşnav2=John R. }}</ref> Rûerda Awistralyayê bi tevahî 7.688.287 km² ye ku bi vê rûbarê şeşem welatê herî mezin ê cîhanêye û welatê herî mezin ê [[Okyanûsya]]yêye. Awistralya parzemîna herî bi deştî û parzemîna herî hişkesaliyê niştecihî ya cîhanê ye. Di warê biyopirrengiyê de welateke dewlemend ew û xwedî mezinahiya cûrbecûr deverên û avhewayê ye ku di nav de çolên li hundir û daristanên baranê yên tropîkal li perava welat hene. Bav û kalên awistralyayî yên aborjîn ji 50.000 heta 65.000 sal berê, di [[Serdema Dawîn a Qeşayê]] de, ji başûrê rojhilatê Asyayê dest bi koçberiya ber bi parzemînê ve kirine. Di dema ku brîtanî li parzemînê bicih bûne, awistralyayên aborjîn ji 250 zêdetir zimanan diaxivîn û yek ji kevintirîn çandên cîhanê bûn.<ref name="Flood2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Original Australians: The Story of the Aboriginal People |paşnav=Flood |pêşnav=Josephine |weşanger=Allen & Unwin |tarîx=2019 |isbn=978-1-76052-707-5 |çap=2 |cih=Sydney }}</ref> Dîroka nivîskî ya Awistralyayê bi keşifkirina piraniya peravê ku ji aliyê holendiyan ve di sedsala 17an de dest pê kiriye, hatiye nivîsandin. Koloniya Brîtanî di sala 1788an de bi damezrandina koloniya cezayî ya [[Wêlsa Başûr a Nû|Wales a Başûr a Nû]] dest pê kiriye. Heta nîvê sedsala 19an, [[Awistralya (parzemîn)|piraniya parzemînê]] ji aliyê koçberên ewropî ve hatibû keşifkirin û pênc koloniyên din ên brîtanî yên xweser li parzemînê hatibûn damezrandin ku her yek ji wan heta sala 1890an hikûmetek berpirsiyar bi dest xistine. Kolonî di sala 1901ê de bi yekkirinên koloniyan re bûne federal û dewleta Awistralyayê ya îro ava kirine. Ev rewş berdewamiya pêvajoya zêdekirina xweseriyê ji [[Keyaniya Yekbûyî]] bû ku bi qanûna pejirandina Westminster a sala 1942an hatiye ronîkirin û bi qanûnên Awistralyayê ya sala 1986an bi dawî bûye. Awistralya monarşiyeke destûrî ye ku xwedî demokrasiyeke parlemanî ye û federasyonek e ku ji şeş parêzgeh û ji deh herêman pêk tê. Tevahiya nifûsa welat nêzîkî 28 milyonan e ku pirraniya welatî li deverên bajarî dijîn û bi nifûsa welat bi giranî li perava rojhilat a Awistralyayê kom bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2021-22 financial year |malper=Australian Bureau of Statistics |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en }}</ref> Paytexta welat bajarê [[Kanberra]]yê ye ku di heman demê de bajarê herî qelebalix ê welat bajarên [[Sîdney]] û [[Melbourne]] ne ku her yek ji wan zêdetirî pênc milyon welatî lê dijîn. Awistralya xwedî aboriyeke pir pêşketî ye û welat xwedî yek ji dahatên serê kesî yên herî bilind ên cîhanê ye. Çavkaniyên Awistralyayê ya xwezayî yên pir zêde ne û têkiliyên Awistralyayê ya bazirganî yên navneteweyî baş pêşketiye ku ev têkilî ji bo aboriya welêt gelek girîng in. Awistralya di warê parastinê de xwedî hêzek navîn e û xwedî sêzdehem lêçûnên leşkerî yên herî zêde li cîhanê ye. Welat endamê komên navneteweyî yên wekî ê [[Neteweyên Yekbûyî]], [[G20]], [[OECD]], Rêxistina Bazirganiya Cîhanê, Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîk, [[Foruma Giravên Pasîfîk]], Civaka Pasîfîk û Hevbendiya Neteweyan e. Di heman demê de Awistralya beşdarî hevpeymaniyên parastin, îstîxbarat û ewlehiyê ANZUS, AUKUS û Five Eyes bûye. Welat hevalbendek sereke ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye ku endamê [[NATO]]yê nîne. == Etîmolojî == Navê Awistralyayê (bi îngilîziya Awistralyayê wekê /əˈstreɪliə/ tê bilêvkirin) ji peyva latînî Terra Australis Incognita ('erdê başûr ê nenas') hatiye wergirtin ku naveke ku ji demên kevnar ve ji bo parzemînek hîpotetîk li nîvkada başûr hatiye bikar anîn. Çend kartografên sedsala 16an peyva Awistralya li ser nexşeyan bi kar anîn lê ji bo destnîşankirina Awistralyaya nûjen neanîn e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/putting-australia-on-the-map-29816 |sernav=Putting ‘Australia’ on the map |malper=The Conversation |tarîx=2014-08-10 |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en-US |paşnav=Clarke |pêşnav=Jacqueline |paşnav2=Clarke |pêşnav2=Philip }}</ref> Dema ku holendiyan di sedsala 17an de dest bi serdana Awistralyayê û nexşekirina Awistralyayê kirin e wan ji parzemînê wekê Holendaya Nû binavkirine. Navê Awistralya ji aliyê keşifger Matthew Flinders ve hatiye populer bûye ku di sala 1803an de li dora parzemînê geriyaye. Lêbelê dema ku vegotina wî ya rêwîtiya wî di sala 1814an de hatiye weşandin, navê Terra Australis hatiye bikar anîn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.library.gov.au/research/research-guides-0/where-name-australia-came |sernav=Where the name 'Australia' came from {{!}} National Library of Australia (NLA) |malper=www.library.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en }}</ref> Parêzgarê New South Wales Lachlan Macquarie di kanûna sala 1817an de bi fermî pêşniyar kiriye ku navê Awistralya li cihê New Holland (Holenda Nû) were bikar anîn. Amîraltiya brîtanî ev nav di sala 1824an de pejirandiye û parlamentoya brîtanî di sala 1828an de di qanûndanînê de bikar aniye. Ofîsa hîdrografiyê ya Keyaniya Yekbûyî navê nû di rêbernameya Avusturalya ya sala 1830an de bikar aniye. Navê "Commonwealth of Australya" ji bo federasyona nû ya şeş koloniyên berê di qanûna destûra bingehîn a ''Commonwealth of Australya'' ya sala 1900 (UK) de bi awayekî fermî hatiye naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Pêşdîrok === Gelên xwemaliyên Awistralyayê ji du komên mezin pêk hatine ku yek ji van koman awistralyayîyên aborjînin ku yek ji gelên xwemaliyên yên parzemîna Awistralyayê û tevî [[Tazmanya]]yê li gelek giravên Awistralyayê dijîn. Yek ji komên xwemaliyên Awistralyayê gelên [[giravên Torres Straitê]] ne ku gelekî [[melanezyayî]] yê cuda yê giravên Torres Strait in. [[Wêne:Bradshaw rock paintings.jpg|thumb|Hunerê kevirî yê Aborjîn li herêma Kîmberleya li Rojavayê Avusturalya]] Li gorî texmînan, jiyana mirovan li parzemîna Awistralyayê ji 50.000 heta 65.000 sal berê dest pê kiriye<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Australia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |isbn=978-1-107-01155-7 |cih=Port Melbourne, Vic. ; New York |paşnavê-edîtor=Bashford |pêşnavê-edîtor=Alison |paşnavê-edîtor2=Macintyre |pêşnavê-edîtor2=Stuart }}</ref><ref name="Clarkson2017">{{Jêder-kovar |paşnav=Clarkson |pêşnav=Chris |paşnav2=Jacobs |pêşnav2=Zenobia |paşnav3=Marwick |pêşnav3=Ben |paşnav4=Fullagar |pêşnav4=Richard |paşnav5=Wallis |pêşnav5=Lynley |paşnav6=Smith |pêşnav6=Mike |paşnav7=Roberts |pêşnav7=Richard G. |paşnav8=Hayes |pêşnav8=Elspeth |paşnav9=Lowe |pêşnav9=Kelsey |paşnav10=Carah |pêşnav10=Xavier |paşnav11=Florin |pêşnav11=S. Anna |paşnav12=McNeil |pêşnav12=Jessica |paşnav13=Cox |pêşnav13=Delyth |paşnav14=Arnold |pêşnav14=Lee J. |paşnav15=Hua |pêşnav15=Quan |tarîx=2017 |sernav=Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago |url=https://www.nature.com/articles/nature22968 |kovar=Nature |ziman=en |cild=547 |hejmar=7663 |rr=306–310 |doi=10.1038/nature22968 |issn=1476-4687 }}</ref><ref name="Williams2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Williams |pêşnav=Martin A. J. |paşnav2=Spooner |pêşnav2=Nigel A. |paşnav3=McDonnell |pêşnav3=Kathryn |paşnav4=O'Connell |pêşnav4=James F. |tarîx=2021 |sernav=Identifying disturbance in archaeological sites in tropical northern Australia: Implications for previously proposed 65,000‐year continental occupation date |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/gea.21822 |kovar=Geoarchaeology |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |rr=92–108 |doi=10.1002/gea.21822 |issn=0883-6353 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Allen |pêşnav=Jim |paşnav2=O'Connell |pêşnav2=James F. |tarîx=2025 |sernav=Recent DNA Studies Question a 65 kya Arrival of Humans in Sahul |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/arco.70002 |kovar=Archaeology in Oceania |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=187–190 |doi=10.1002/arco.70002 |issn=0728-4896 }}</ref> ku bi koçberiya mirovên bi rêya pirên bejahî û derbasbûnên deryayî yên kurt, ji herêma ku niha wekê başûrê rojhilatê Asyayê tê zanîn koçê parzemînê bûne.<ref name=":1" /> Bi awayekî baş nayê zanîn ku bav û kalên awistralyayên aborjîn ên nûjen ka di çend pêlên koçberiyê de koçê parzemînê bûne.<ref name="Malaspinas2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Malaspinas |pêşnav=Anna-Sapfo |paşnav2=Westaway |pêşnav2=Michael C. |paşnav3=Muller |pêşnav3=Craig |paşnav4=Sousa |pêşnav4=Vitor C. |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Alves |pêşnav6=Isabel |paşnav7=Bergström |pêşnav7=Anders |paşnav8=Athanasiadis |pêşnav8=Georgios |paşnav9=Cheng |pêşnav9=Jade Y. |paşnav10=Crawford |pêşnav10=Jacob E. |paşnav11=Heupink |pêşnav11=Tim H. |paşnav12=Macholdt |pêşnav12=Enrico |paşnav13=Peischl |pêşnav13=Stephan |paşnav14=Rasmussen |pêşnav14=Simon |paşnav15=Schiffels |pêşnav15=Stephan |tarîx=2016 |sernav=A genomic history of Aboriginal Australia |url=https://www.nature.com/articles/nature18299 |kovar=Nature |ziman=en |cild=538 |hejmar=7624 |rr=207–214 |doi=10.1038/nature18299 |issn=1476-4687 |pmc=7617037 |pmid=27654914 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/ |sernav=Australian Museum |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref> Stargeha kevirî ya Madjedbebe ku li Arnhem Landê ye dibe ku kevintirîn cihê hebûna mirovan ê li Awistralyayê nîşan dide.<ref name="Clarkson2017"/><ref name="Williams2021"/><ref name="Flood2019"/> Kevntirîn paşmayên mirovan ên hatine dîtin paşmayên Gola Mungo ne ku dîroka wan bi qasî 42.000 sal berê ye.<ref name="Flood2019"/> Çanda Awistralyayê ya [[Xwecihên Awistralyayê|Aborjîn]] yek ji kevintirîn çandên berdewam ên li cîhanê ye.<ref name="Flood2019"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australiangeographic.com.au/news/2011/09/dna-confirms-aboriginal-culture-one-of-earths-oldest/ |sernav=DNA confirms Aboriginal culture one of Earth's oldest |malper=Australian Geographic |tarîx=2011-09-23 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=A. G. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2016/09/22/asia/indigenous-australians-earths-oldest-civilization |sernav=Aboriginal Australians are Earth’s oldest civilization: DNA study |malper=CNN |tarîx=2016-09-22 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |paşnav=Jozuka |pêşnav=Emiko }}</ref><ref name="Malaspinas2016"/> Di dema têkiliya yekem bi ewropî re, awistralyayîyên aborjînî ji civakên cûrbecûr pêk dihatin ku sîstemên aboriyên cûrbecûr bûn û herî kêm li 250 komên zimanî yên cûda belav bibûn.<ref name="Williams1987">{{Jêder-kovar |paşnav=Williams |pêşnav=Elizabeth |tarîx=1987 |sernav=Complex hunter-gatherers: a view from Australia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/complex-huntergatherers-a-view-from-australia/91998B1AE66FF0117DEE1EC628FD96BE |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=61 |hejmar=232 |rr=310–321 |doi=10.1017/S0003598X00052182 |issn=0003-598X }}</ref><ref name="Williams1987"/><ref name="Flood2019"/> Texmînên nifûsa aborjînan berî niştecihbûna brîtanî, di navbera 300.000 û 3 milyon de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/the-first-australians-grew-to-a-population-of-millions-much-more-than-previous-estimates-142371 |sernav=The First Australians grew to a population of millions, much more than previous estimates |malper=The Conversation |tarîx=2021-04-29 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Alan N. |paşnav2=Bradshaw |pêşnav2=Corey J. A. |paşnav3=Saltré |pêşnav3=Frédérik |paşnav4=Norman |pêşnav4=Kasih |paşnav5=Ulm |pêşnav5=Sean }}</ref> Çandên awistralyayî yên aborjîn bi kûrahî bi erd û jîngehê ve girêdayî bûn (hê jî wiha ye) û bi çîrokên xewnên bi rêya kevneşopiya devkî, stran, reqs û bi tabloyan hatine parastin.<ref name="Mawson2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Mawson |pêşnav=Stephanie |tarîx=2021 |sernav=THE DEEP PAST OF PRE-COLONIAL AUSTRALIA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/historical-journal/article/deep-past-of-precolonial-australia/F128C60AE14F4F07045FA65AEC152CB2 |kovar=The Historical Journal |ziman=en |cild=64 |hejmar=5 |rr=1477–1499 |doi=10.1017/S0018246X20000369 |issn=0018-246X }}</ref> Hinek kom bi şewitandin a bi kontrol ê ji bo guhertina ji bo guhertina nebatan,<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-aboriginal-burning-changed-australias-climate-4454 |sernav=How Aboriginal burning changed Australia’s climate |malper=The Conversation |tarîx=2012-01-11 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Wyrwoll |pêşnav=Karl-Heinz }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/before-the-colonists-came-we-burned-small-and-burned-often-to-avoid-big-fires-its-time-to-relearn-cultural-burning-201475 |sernav=Before the colonists came, we burned small and burned often to avoid big fires. It’s time to relearn cultural burning |malper=The Conversation |tarîx=2023-06-21 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Robbie }}</ref> xwedîkirina masiyan<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/aboriginal-people-have-spent-centuries-building-in-the-darling-river-now-there-are-plans-to-demolish-these-important-structures-195966 |sernav=Aboriginal people have spent centuries building in the Darling River. Now there are plans to demolish these important structures |malper=The Conversation |tarîx=2022-12-15 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Bates |pêşnav=Badger |paşnav2=Westaway |pêşnav2=Michael |paşnav3=Jackson |pêşnav3=Sue }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/friday-essay-traps-rites-and-kurrajong-twine-the-incredible-ingenuity-of-indigenous-fishing-knowledge-210467 |sernav=Friday essay: traps, rites and kurrajong twine – the incredible ingenuity of Indigenous fishing knowledge |malper=The Conversation |tarîx=2023-08-31 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Clark |pêşnav=Anna }}</ref> û stargehên nîvmayînde ava dikirin.<ref name="Flood2019"/> Ev pêkanîn bi awayên cûrbecûr wekê "nêçîrvan-berhevkar", "çandinî", "çandiniya xwezayî" û "zêdekirin" hatine wesifandin.<ref name="Mawson2021"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bender |pêşnav=Barbara |tarîx=1978 |sernav=Gatherer‐hunter to farmer: A social perspective |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1978.9979731 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=10 |hejmar=2 |rr=204–222 |doi=10.1080/00438243.1978.9979731 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/colonists-upended-aboriginal-farming-growing-grain-and-running-sheep-on-rich-yamfields-and-cattle-on-arid-grainlands-207118 |sernav=Colonists upended Aboriginal farming, growing grain and running sheep on rich yamfields, and cattle on arid grainlands |malper=The Conversation |tarîx=2023-09-19 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Gammage |pêşnav=Bill }}</ref><ref name="Flood2019"/> Xelkê [[giravên Torres Straitê]] cara yekem herî kêm 2.500 sal berê li giravên xwe bi cih bûne.<ref name=":1"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Torres Strait Islands {{!}} Indigenous Culture, History & Geography |url=https://www.britannica.com/place/Torres-Strait-Islands |roja-gihiştinê=2026-02-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ji aliyê çandî û zimanî ve ji gelên aborjîn ên sereke cuda bûne ku ew deryavan bûn û debara xwe ji baxçevaniya demsalî û çavkaniyên resîfan û ji deryayên xwe digirtin.<ref name=":1"/> Çandinî jî li hinek girav û gundan pêş ketiye û di salên 1300î de derketiye holê. Heta nîvê sedsala 18an li bakurê Awistralyayê, di navbera komên aborjîn ên herêmî û trepangerên makassan ên ku ji [[Îndonezya]]ya îro hatine, têkilî, bazirganî û têkiliya çandî ya cuda ava bibû.<ref name=":1"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://lryb.aiatsis.gov.au/PDFs/aasj04.1_%20makassan.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=lryb.aiatsis.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 |roja-arşîvê=2019-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190306230858/http://lryb.aiatsis.gov.au/PDFs/aasj04.1_%20makassan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hatina ewropiyan === [[Wêne:Landing of Lieutenant James Cook at Botany Bay, 29 April 1770 (painting by E Phillips Fox).jpg|thumb|çep|Di 29ê nîsana sala 1770an de, James Cook hatiye Kendava Botany]] Keştiya Duyfken a şirketa Holendî ya rojhilatê Hindistanê ku ji aliyê [[Willem Janszoon]] ve dihat ajotin, di sala 1606an de yekem daketina ewropî ya belgekirî ya li Awistralyayê pêk aniye.<ref name=":1"/> Di dawiya heman salê de, Luís Vaz de Torres bi rêya [[Tengava Torres]]ê ber bi bakurê Awistiralyayê ve, li kêleka perava başûr a [[Nû Gîne]]yê, seferan lidarxistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luis Vaez de Torres (?–?) |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/torres-luis-vaez-de-2741 }}</ref> Di rêwîtiya xwe ya duyem a sala 1644an de, wî nexşeya peravên bakurê Awistralyayê li başûrê Nû Gîneyê xêz kiriye. Piştî rêwîtiyên Tasman, holendî karibûn nexşeyên hema bêje temam ên peravên bakur û rojavayê Awistralyayê û piraniya peravên başûr û başûrê rojhilatê Tasmanyayê çêbikin. Wan navê parzemînê daniye [[Holendaya Nû]].<ref name=":1"/> Di sala 1770an de kaptan [[James Cook]] bi keştîyê re çûye û nexşeya perava rojhilat xêz kiriye ku bi navê "New South Wales" binav kiriye û îdîa kiriye ku ew axa [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] e.<ref name="Bashford2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Australia |paşnav=Bashford |pêşnav=Alison |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |isbn=978-1-107-01155-7 |cih=Melbourne, VIC, Australia |paşnav2=Macintyre |pêşnav2=Stuart Forbes }}</ref> Di 26ê çileya 1788an de, Flota Yekem, di bin fermandariya kapîtan Arthur Phillip de, li Port Jackson gihîştiye Kendava Sîdneyê.<ref name=":1"/> Li wir wergeheke hatiye avakirin û ala yekîtiyê hatiye bilindkirin. Ev dîrok paşê di demên pêşerojê de bûye roja neteweyî ya Awistralyayê.<ref name="Macintyre2020">{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-72848-5 |çap= |cih=Cambridge ; New York, NY |series=Cambridge Concise Histories }}</ref> Piraniya niştecihvanên pêşîn mehkûm bûn ku ji ber sûcên piçûk dihatin veguhastin û wekê karker an xizmetkar ji bo "niştecihên azad" (koçberên dilxwaz) dihatin erkdar kirin. Piştî azadbûnê, mehkûm di mêla entegrebûna xwe bi civaka kolonyal re dimînin. Berxwedana aborjînan, serhildanên mehkûman û bûyerên eşqiyayî yên ku ji aliyê mehkûman ve dihatin pêkanîn, carinan di bin qanûna leşkerî de dihatin tepeserkirin.<ref name="Bashford2013"/> Serhildana rûman a sala 1808an ku ji aliyê efserên Korporasyona New South Wales ve hatiye kirin, bûye sedema cûntayeke leşkerî ya demkî.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart Forbes |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-72848-5 |çap=5 |cih=Cambridge, United Kingdom |series=Cambridge concise histories }}</ref> Di du dehsalên pêş de, reformên civakî û aborî, digel damezrandina konseya qanûndanînê û dadgeha bilind, bûne sedema veguherîna koloniya cezayan a civaka sivîl.<ref name=":1"/> Piştî bicihbûna ewropiyan, nifûsa xwemalî di heyama 150 salan de kêm bûye ku bi piranî ji ber nexweşiyên vegirtî qewimiye.<ref name="Flood2019"/> Desthilatdarên kolonyalîst ên brîtanî bi komên aborjîn re ku gelê xwemaliyên parzemînê bû, ti peymanekî şanenav nekirine.<ref name="Flood2019"/> Her ku bicihbûn berfireh bûye, bi deh hezaran gelên xwemalî û bi hezaran niştecihvan di şerên li ser sinor de hatine kuştin ku gelek dîroknas dibêjin ku kiryarên qirkirinê ji aliyê niştecihvanan ve jî di nav xwe de digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ruleoflaw.org.au/education/australian-colonies/terra-nullius/ |sernav=Terra Nullius {{!}} Rule of Law Education Centre |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-AU }}</ref> Ewropiyan piraniya erdên xelkên xwemaliyên mayî ji wan bêpar hiştine.<ref name=":1"/> === Berfirehbûna ewropiyan === [[Wêne:PortArthurPenitentiary.jpg|thumb|Dîmenek ji girtîgeha Port Arthur a li Tazmanyayê ku yek ji yanzdeh cihên mehkûmên Awistralyayê bû ku di roja îro de di Lîsteya Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê de ye]] Di sala 1803an de li Van Diemen's Land (Tazmanyaya îro)<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian history |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-19-553597-6 |çap=Reprinted |cih=Melbourne |paşnavê-edîtor=Davison |pêşnavê-edîtor=Graeme |paşnavê-edîtor2=Hirst |pêşnavê-edîtor2=John B. |paşnavê-edîtor3=Macintyre |pêşnavê-edîtor3=Stuart }}</ref> wargehekê hatiye damezrandin û di sala 1813an de, [[Gregory Blaxland]], [[William Lawson]] û [[William Wentworth]] ji çiyayên Şîn ên li rojavayê Sîdneyê derbas bûne û li deverên hundirîn rê ji bo koçberên ewropî vekirine.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Gregory Blaxland (1778–1853) |paşnav=Conway |pêşnav=Jill |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/blaxland-gregory-1795 }}</ref> Di sala 1827an de, dema ku Major Edmund Lockyer li ser King George Sound (Albanyaya îro) wargehek ava kiriye, daxwaza brîtanî ya ber bi tevahiya parzemîna Awistralyayê ve hatiye berfirehkirin.<ref name=":5"/> Koloniya çemê Swanê (Pertha îro) di sala 1829an de hatiye damezrandin û bûye koloniya herî mezin a Awistralyaya rojava.<ref name=":4"/> Li Wales a Başûr a Nû koloniyên nû hatine hatibûn damezrandin ku di nav de koloniyên wekê Tazmanya di sala 1825an de, Awistralyaya Başûr di sala 1836an de, Vîktorya di sala 1851ê de û koloniya Queensland di sala 1859an de, hebûn.<ref name=":4"/> Awistralyaya Başûr û Vîktorya wekê koloniyên azad hatin damezrandin û wan qet mehkûmên ku dihatin veguhastin qebûl nekirin.<ref name=":6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian history |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-19-553597-6 |cih=Melbourne ; New York |paşnavê-edîtor=Davison |pêşnavê-edîtor=Graeme |paşnavê-edîtor2=Hirst |pêşnavê-edîtor2=John |paşnavê-edîtor3=Macintyre |pêşnavê-edîtor3=Stuart }}</ref> Dijberiya zêde ya li dijî sîstema mehkûmkirinê bi rakirina wê ya li koloniyên rojhilat di salên 1850an de gihîştiye lûtkeyê. Di destpêkê de koloniyeke azad bû ku Awistralyaya Rojava ji sala 1850 heya sala 1868an mehkûman qebûl dikirin.<ref name=":7">{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise History of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-08-03 |isbn=978-1-108-62891-4 |url=https://doi.org/10.1017/9781108628914 }}</ref> Dema ku beşek ji Împeratoriya Brîtanî mabûn, şeş koloniyan di navbera salên 1855 û 1890an de bi awayekî tekane hikûmetek berpirsiyar bi dest xistine ku piraniya karûbarên xwe bi xwe birêve birine.<ref name=":6"/> Ofîsa kolonyalîzmê ya li Londonê kontrola hinek mijaran, bi taybetî karûbarên derve yê kolonyalîzmê, parastiye.<ref name=":4"/> Parlamentoyên kolonyal ji sala 1856an pê ve mafên dengdanê gav bi gav ji bo mêran berfireh kirine û di navbera salên 1890 û 1900an de mafê dengdanê yê jinan bi şert û mercên wekhev hat dayîn. Hinek koloniyan ji sala 1885an pê ve in bo dengdanê sinorkirinên nijadî ferz kirine.<ref name="Bashford2013"/> Di nîvê sedsala 19an de keşifgerên wekê Burke û Wills nexşeyên hundirîn ên Awistralyayê çêkirine.<ref name="Macintyre2020"/> Komek ji çûyîna ji bo zêran ku di destpêka salên 1850an de dest pê kirine, bûye sedema herikîna koçberên nû yên ji Çînê, Amerîkaya Bakur û parzemîna Ewropayê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people and their origins |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-80789-0 |çap=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Jupp |pêşnavê-edîtor=James }}</ref> û her wiha derketina zozanan û dema ku madenvanên Ballaratê Serhildana Eureka ya li dijî xercên lîsansa zêr dane destpêkirin, bêaramiyên sivîl ên ya paşîn di sala 1854an de gihîşt lûtkeyê.<ref name=":6"/> Di salên 1860î de mirovên giravên Deryaya Başûr bi darê zorê an jî bi revandinan ji bo karên bi peyman hatine birin ku bi piranî ji aliyê kolonîstên Queenslandê ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slq.qld.gov.au/discover/exhibitions/australian-south-sea-islanders |sernav=Australian South Sea Islanders |malper=State Library Of Queensland |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-09-16 |sernav=Blackbirding: Australia's history of kidnapping Pacific Islanders |url=https://www.abc.net.au/news/2017-09-17/blackbirding-australias-history-of-kidnapping-pacific-islanders/8860754 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Bi hincetên parastina zarokan û polîtîkayên asîmîlasyona bi darê zorê, ji sala 1886an pê ve hikûmetên kolonyal ên Awistralyayê dest bi veqetîna gelek zarokên aborjîn ji malbat û civakên wan kirine.<ref name="Bashford2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sbs.com.au/nitv/article/explainer-the-stolen-generations/5ust2jtjy |sernav=Explainer: the Stolen Generations |malper=NITV |tarîx=2016-12-01 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/first-nations/stolen-generation/ |sernav=The Stolen Generation |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Şerê Boerê ya Duyem (1899–1902) mezintirîn bicîhkirina derveyî welat a hêzên kolonyal ên Awistralyayê nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/boer |sernav=Australia and the Boer War, 1899–1902 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 }}</ref><ref name=":3"/> === Federasyona şerên cîhanê === [[Wêne:Opening of the first parliament.jpg|thumb|Tabloyek ku ji aliyê Tom Roberts ve hatiye çêkirin, vekirina Parlamentoya Avusturalya ya yekem di sala 1901ê de nîşan dide]] Di 1ê çileya sala 1901ê de, piştî deh salan ji plansazî, peymanên destûrî û referandûman, federasyona koloniyan hatiye bidestxistin ku di encamê de li gorî Destûra Bingehîn a nû ya Awistralyayê, dewleta Awistralyayê wekê dewleta neteweyekê hatiye damezrandin.<ref name=":4"/> Ji sala 1901ê pê ve Awistralya di nav Împeratoriya Brîtanî de herêmeke xweser bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthofnations.org/commonwealth/history/ |sernav=History of the Commonwealth |malper=Commonwealth of Nations |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US }}</ref> Welat yek ji endamên damezrîner ên Komeleya Neteweyan a di sala 1920an de bû û yek ji endam ên damezrînerên Neteweyên Yekbûyî ya di sala 1945an de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ungeneva.org/en/about/league-of-nations/covenant |sernav=The Covenant of the League of Nations {{!}} The United Nations Office at Geneva |malper=The United Nations Office at Geneva |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/about-us/growth-in-un-membership |sernav=Growth in United Nations membership |malper=United Nations |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |paşnav=Nations |pêşnav=United }}</ref> Qanûna Westminster a sala 1931ê desthilata Keyaniya Yekbûyî ya ji bo Awistralyayê di asta federal de bêyî razîbûna Awistralyayê qanûnan derxîne, bi dawî kiriye. Awistralyayê vê qanûnê di sala 1942an de pejirandiye lê ew ji bo piştrastkirina derbasdariya qanûnên ku di dema Şerê Cîhanê ya Duyem de hatine derxistin, berê ku ev qanûn were pejirandin ji sala 1939an ve ketibû meriyetê.<ref name=":6"/> Herêma paytexta Awistralyayê di sala 1911ê de wekê cihê paytexta federal a pêşerojê ya Kanberra hatiye damezrandin. Dema ku ev herêm di bin avakirinê de bû, Melbourne ji 1901ê heta 1927an wekê paytexta demkî maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F722852&r=681172 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-13 |doi=10.1353/vpr.2019.0003 }}</ref> Herêma Bakur di sala 1911an de ji kontrola Awistralyaya Başûr derbasê kontrola hevalbendiya welatan bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yan |pêşnav=Shu-chuan |tarîx=2019 |sernav="Kangaroo Politics, Kangaroo Ideas, and Kangaroo Society": The Early Years of Melbourne Punch in Colonial Australia |url=https://doi.org/10.1353/vpr.2019.0003 |kovar=Victorian Periodicals Review |cild=52 |hejmar=1 |rr=80–102 |doi=10.1353/vpr.2019.0003 |issn=1712-526X }}</ref> Awistralyayê di sala 1905an de rêveberiya Herêma Papua (ku berê koloniyeke brîtanî bû) û di sala 1920an de jî rêveberiya Herêma Gîneya Nû (berê Gîneya Nû ya Alman) girtin ser xwe. Herdu di sala 1949an de wekê Herêma Papua û Gîneya Nû hatine yek kirin û di sala 1975an de ji Awistralyayê serxwebûn bi dest xistine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/journals/UNSWLawJl/2009/3.html |sernav=McDermott, Peter M --- "Australian Citizenship and the Independence of Papua New Guinea" [2009] UNSWLawJl 3; (2009) 32(1) UNSW Law Journal 50 |malper=austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-02-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240208072215/https://austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/journals/UNSWLawJl/2009/3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Wêne:Darwin 42.jpg|thumb|Bombebarana Darwinê di sala 1942an de, yek ji zêdetirî 100 êrîşên hewayî yên japonî ya li ser Awistralyayê di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de pêk hatiye]] Di sala 1914an de, Awistralya beşdarî Şerê Cîhanî yê Yekem bû û beşdarî şerên li gelek çeperên şer bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/first-world-war |sernav=First World War 1914–18 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 }}</ref> Ji 324.000 leşkerên ku li derveyî welêt xizmet kirine, nêzîkî 60.000 ji wan leşkeran di şer de jiyana xwe jidest dane û 152.000ên din jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Great War and its aftermath, 1914–22 |paşnav=Garton |pêşnav=Stephen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-11-05 |rr=39–63 |isbn=978-1-107-44575-8 |url=https://doi.org/10.1017/cho9781107445758.033 |paşnav2=Stanley |pêşnav2=Peter }}</ref> Gelek awistralî têkçûna Milê Artêşa Awistralya û Zelanda Nû (ANZAC) li Gallipoli di sala 1915an de wekê "vaftîzma agir" dibînin ku nasnameya neteweya nû yê Awistralyayê ava kiriye.<ref name=":7"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://anzacportal.dva.gov.au/wars-and-missions/ww1/personnel/anzac-legend |sernav=The Anzac legend |malper=Anzac Portal |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Department of Veterans' Affairs; address=21 Genge St, Civic/Canberra City, ACT 2601; contact=+61 2 6289 1133; email=education@dva.gov.au }}</ref> Destpêka kampanyayê her sal di Roja Anzacê de tê bîranîn, dîrokeke ku bi Roja Awustralyayê re wekê roja herî girîng a neteweyî reqabetê dike.<ref name=":3"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian military history |weşanger=Oxford Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-551784-2 |çap=2 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Dennis |pêşnavê-edîtor=Peter |series=Oxford reference online premium }}</ref> Ji 1939 heta 1945an, Awistralya tevlî Şerê Cîhanî ya Duyem bûye. Hêzên çekdar ên Awistralyayê li qadên şer ên [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]], [[Ewropa]], [[Deryaya Navîn]] û li Rojhilata Navîn şer kirine.<ref name=":7"/> Şoka têkçûna Brîtanyayê li Singapûrê di sala 1942an de û di demek kurt de bombebarana Darwin û êrîşên din ên Japonî li ser axa Avusturalyayê, bûye sedema baweriyeke berfireh li Awistralyayê ku dagirkirina japonî nêzîk e û veguherînek ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ji bo [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] wekê hevalbend û hevkarê ewlehiyê yê sereke yê Awistralyayê ye.<ref name=":4"/> Ji sala 1951ê vir ve, Awistralya li gorî peymana ANZUSê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re hevalbend e.<ref name=":4"/> === Serdema hevdem === [[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|çep|Di sala 1954an de koçberên ku piştî şer ku ji Ewropayê gihîştin Awistralyayê]] Di sê dehsalên piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, Awistralyayê di asta jiyanê, di demên vala û di demên geşedanan de di warê standardiya jiyanê de pêkanîneke girîng dîtiye.<ref name=":7"/> Hikûmetan pêlek mezin a koçberiyê ji seranserê Ewropayê teşwîq welat kirine û ev koçber wekê "awistralyayên nû" hatine binavkirin. Ev koçberiya zêde ji bo awistralyayan bi slogana "nifûs bibe an jî bimire" hatiye rewakirin.<ref name=":7"/><ref name=":7"/> Awistralya di dema [[Şerê Sar]] de endamek Bloka Rojava bû ku di salên 1950î de beşdarê Şerê Koreyê û Rewşa Awarte ya Malayayê û ji sala 1962 heta sala 1973an jî beşdarê [[Şerê Viyetnamê]] bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fighting Australia's cold war: the nexus of strategy and operations in a multipolar Asia, 1945-1965 / edited by Peter Dean and Tristan Moss |weşanger=Australian National University Press |tarîx=2021 |isbn=978-1-76046-483-7 |cih=Acton ACT, Australia |paşnavê-edîtor=Dean |pêşnavê-edîtor=Peter J. |paşnavê-edîtor2=Moss |pêşnavê-edîtor2=Tristan |paşnavê-edîtor3=Australian National University Press }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/event/vietnam |sernav=Vietnam War 1962–75 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref> Aloziyên ji metirsiya bandora komunîst li ser civakê bûye sedema hewldanên bêserketî yên hikûmeta Menzies ya ji bo qedexekirina [[Partiya Komunîst a Awistralyayê]] û di sala 1955an de bûye sedema parçebûnek dijwar ê di Partiya Kedê de.<ref name=":3"/> Di encama referandûmeke sala 1967an de hikûmeta federal desthilata derxistina qanûnan di derbarê awistraliyên aborjîn de bi dest xistiye û awistraliyên aborjîn bi tevahî di hêjmara nifûsê de cih girtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal Australians: a history since 1788 |paşnav=Broome |pêşnav=Richard |weşanger=Allen & Unwin |tarîx=2019 |isbn=978-1-76052-821-8 |çap=5 |cih=Crows Nest }}</ref> Mafên erdê yên berê-kolonyal (ku li Awistralyayê wekê sernavê milkê xwemalî hatiye binavkirin) dema ku [[Dadgeha Bilind a Awistralyayê]] di Mabo v Queensland (Hejmar 2) de biryar daye ku Awistralya di dema niştecihbûna [[ewropî]] de terra nullius ('erd ne ya kesî') nebûye, cara yekem di qanûnê de hatine nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/australian-politics-explainer-the-mabo-decision-and-native-title-74147 |sernav=Australian politics explainer: the Mabo decision and native title |malper=The Conversation |tarîx=2017-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-US |paşnav=Galloway |pêşnav=Kate }}</ref><ref name=":6"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Radical Title and Unalienated Land Post-Mabo |weşanger=Hart Publishing |isbn=978-1-4742-0201-5 |url=https://doi.org/10.5040/9781474202015.ch-004 }}</ref> Piştî betalkirina bermahiyên dawî yên siyaseta Awistralyaya Spî ya di sala 1973an de<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.border.gov.au/about/corporate/information/fact-sheets/08abolition |sernav=Fact sheet – Abolition of the 'White Australia' Policy |malper=www.border.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-AU }}</ref> demografî û çanda Awistralyayê wekê encameke pêla mezin û berdewam a koçberiya ne-ewropî ku bi piranî ji Asyayê bûn, guheriye.<ref name=":6"/> Di dawiya sedsala 20an de, têkiliyên siyaseta derve bi welatên din ên Asya-Pasîfîkê re jî zêdetir bûne.<ref name=":1"/> Qanûnên Awistralyayê ya sala 1986an têkiliyên destûrî yên mayî yên di navbera Awistralya û [[Keyaniya Yekbûyî]] de qut kirine ku di heman demê de monarşî di kapasîteya xwe ya serbixwe de wekê [[Şahbanûya Awistralyayê]] de maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.foundingdocs.gov.au/item-did-32.html |sernav=Documenting Democracy |malper=www.foundingdocs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/pops/pop48/battlesovereignty |sernav=Anne Twomey† "The States, the Commonwealth and the Crown—the Battle for Sovereignty*" |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House, Canberra, ACT, 2600; contact=+61 2 6277 7111; |roja-arşîvê=2022-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220909014023/https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/pops/pop48/battlesovereignty |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di referandûma destûrî ya sala 1999an de, ji %55ê hilbijêran hilweşandina monarşiyê û çêbûna komarparêziyê red kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://moadoph.gov.au/explore/democracy/1999-republic-referendum |sernav=1999: Republic Referendum - Australian Referendum Recap |malper=moadoph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref> Piştî êrîşên 11ê îlonê ya li hemberê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Awistralya ji sala 2001ê heta 2021ê beşdarê [[Şerê Afganistanê]] û ji sala 2003an heta 2009an jî beşdarê [[Şerê Iraqê]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/event/afghanistan |sernav=Post 9/11, Afghanistan and Iraq {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref> Têkiliyên bazirganî yên welêt di sedsala 21an de her ku çûye ber bi [[Asyaya Rojhilat|rojhilatê Asyayê]] ve çûye û Çîn bi rêjeyek mezin bûye hevkarê bazirganî yê herî mezin ê welat. Di bersiva pandemiya [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] de, ji adara sala 2020an pê ve, hikûmetên Federal, eyalet û herêman qedexeyên derketina derve û qedexeyên din ên li ser kombûnên giştî û tevgerê li seranserê sinorên neteweyî û eyaletan hatiye bikar anîn. Piştî belavkirina derzîkirinên di sala 2021ê de, ev qedexe hêdî hêdî hatin sivikkirin. Di cotmeha sala 2023an de, Awistralyayê ragihandiye ku COVID-19 êdî bûyerek nexweşiyeke vegirtî ya bi girîngiya neteweyî nîne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2020 |sernav=The Commonwealth Pharmacists Association's global response to COVID-19 |url=https://doi.org/10.1211/pj.2020.20207983 |kovar=The Pharmaceutical Journal |doi=10.1211/pj.2020.20207983 |issn=2053-6186 }}</ref> == Erdnîgarî == === Taybetmendiyên giştî === [[Wêne:Reliefmap of Australia.png|thumb|Nexşeya topografîk a Awistralyayê (keska tarî bilindahiya herî nizm û qehweyîya tarî jî bilindahiya herî bilind nîşan dide).]] Awistralya ji parzemîna sereke ya Awistralyayê, girava Tazmanya, gelek giravên piçûk ên deryayî û deverên dûr ên deryayî yên Giravên Ashmore û Cartier, Girava Noelê, Giravên Kokosê (Keeling), Giravên Deryaya Koralê, Giravên Heard û McDonaldê û Girava Norfolkê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://web.archive.org/screenshot/https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/remote-offshore-territories |sernav="Remote Offshore Territories" |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref> Awistralya jî îdîa dike ku ji sedî 42ê Antarktîkayê wekê axa Antarktîk a Awistralyayê ye lê ev îdîa tenê ji aliyê çar welatên din ve hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Scott |pêşnav=Shirley V. |tarîx=2021 |sernav=THE IRRELEVANCE OF NON-RECOGNITION TO AUSTRALIA'S ANTARCTIC TERRITORY TITLE |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-and-comparative-law-quarterly/article/irrelevance-of-nonrecognition-to-australias-antarctic-territory-title/395CC47418FA66136D0AF5F46DF4C9C2 |kovar=International & Comparative Law Quarterly |ziman=en |cild=70 |hejmar=2 |rr=491–503 |doi=10.1017/S0020589321000051 |issn=0020-5893 }}</ref> Awistralyaya sereke di navbera hêlîpan 9° û 44° başûr û hêlîlar a 112° û 154° rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/area-of-australia-states-and-territories |sernav=Area of Australia - States and Territories |malper=Geoscience Australia |tarîx=2014-06-27 |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Geoscience }}</ref> Awistralya ku bi Okyanûsên Hindî û Pasîfîk hatiye dorpêçkirin, bi deryayên Arafura û Tîmorê ve ji Asyayê veqetandiye, Deryaya Koralê li peravên Queenslandê ye û Deryaya Tazmanê jî di navbera Awistralya û Zelanda Nû de ye. Refê mezin ê astengdar ku mezintirîn refê mercanên cîhanê, bi dûriyek kurt li perava bakurê rojhilat e û zêdetirî 2.300 km dirêj dibe.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia }}</ref> Parzemîna sereke biçûktirîn parzemîna cîhanê ye û welat ji aliyê rûbera giştî ve şeşem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye.<ref name=":2"/> Awistralya carinan wekê girava herî mezin a cîhanê hatiye hesibandin û pir caran wekê "parzemîna giravê" hatiye binavkirin.<ref name="Henderson2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The geology of Australia |paşnav=Henderson |pêşnav=R. A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2016 |isbn=978-1-107-43241-3 |çap= |cih=Port Melbourne, VIC, Australia |paşnav2=Johnson |pêşnav2=David }}</ref><ref name=":2"/> Welat xwediyê 35.877 km perava deryayî ye (ji xeynî hemî giravên deryayî) û di heman demê de Awistralya îdîaya herêmeke aborî ya taybet a 8.148.250 kîlometreçargoşe dike.<ref name=":2"/> Ev herêma aborî ya taybet axa Antarktîk a Awistralyayê nagire nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/dimensions/oceans-seas.jsp |sernav=Oceans and Seas - Geoscience Australia |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |paşnav=corporateName=Department of Industry, Tourism & Resources, Geoscience Australia;jurisdiction=Commonwealth of Australia; contact=Web Manager, GPO Box 378 Canberra ACT Australia 2601, +61 2 6249 9111; email=http@ga.gov.au }}</ref> Piraniya Awistralyayê xwedî avhewayeke hişk an nîv-hişk e.<ref name=":2"/> Di sala 2021ê de, ji %10ê çêrehgeh û zozanên mayînde yên cîhanê li Awistralyayê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}</ref> Qada daristanî ya welat nêzîkî ji %17ê rûbera erdê Awistralyayê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |sernav=Wayback Machine |malper=openknowledge.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/AUS/home/overview/ |sernav=FRA Platform {{!}} Global Forest Resources Data {{!}} Food and Agriculture Organization of the United Nations |malper=fra-data.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}</ref> Parzemîna Awistralyayê bi kêmanî jî be deşt e ku bilindahiya deştê ya navînî 325 metre bilind e û asta mayî ya bilindahî ya welat 870 metre ye.<ref name=":2"/> Rêzeçiyayên Mezin ên Dabeşkirinê li seranserê piraniya rojhilatê Awistralyayê dirêj dibe ku deştên navendî ji bilindahiyên rojhilat vediqetîne.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au:80/education/geoscience-basics/landforms/highest-mountains.html |sernav=Highest Mountains |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-AU |paşnav=Australia |pêşnav=c\=AU\;o\=Australia Government\;ou\=Geoscience }}</ref> Çiyayê Kosciuszko bi bilindahiya 2.228 m bilindtirîn çiyayê parzemînê ye. Bilindtirîn çiyayê derveyî parzemînê Mawson Peak in ku bi 2.745 m li Girava Heardê ye û li Herêma Antarktîk a Awistralyayê, çiyayên herî bilind ên din Çiyayê McClintock û Çiyayê Menziesê ye ku bi rêzê ve 3.492 m û 3.355 m bilind in.<ref name=":8" /> Murray-Darling sîstema çemê sereke yê Awistralyayê ye ku piraniya axa hundirîn a New South Wales û başûrê Queenslandê ber bi gola Alexandrina û deryaya Başûrê Awistralyayê ve diherike. Her wiha li navend û rojavayê Awistralyayê sîstemên çemên peravê yên biçûktir hene ku sîstemên avdana hundirîn ên wekê sîstema gola Eyre û sîstemên golên şor jî hene.<ref name="Henderson2016"/> Çemên Awistralyayê di nav hemî parzemînên din de xwedî rêjeya herî kêm a herîkîna avê ya deryayê ne. Profîla hişk û deşta sereke ya parzemînê dibe sedema ku çemên li parzemînê hêdî diherikin û di encamê de xwê li ser erdê kom dibin.<ref name=":2"/> Şorbûna avê bandorek neyînî li ser axa Awistralyayê çêdike ku bi navînî li gorî standardên cîhanê, ji aliyê berhemên xwarinê ve xizan e.<ref name=":2"/> Nifûsa Awistralyayê li peravên deryayê kom bûye. Nêzîkî ji %95ê nifûsê di nav 100 km yê ji peravê de dijî ku rêje li navînîya cîhanê ji %39 ye.<ref name=":2"/> Rêjeya belavbûna nifûsa Awistralyayê li ser yek km² 3,5 kes e ku ev rêjeya herî kêm a cîhanê ye.<ref name=":2"/> Lêbelê li bajarên li ser perava nerm a başûrê rojhilat kombûneke mezin a nifûsê heye û rêjeya belavbûna nifûsê li navenda Melbourne li ser yek km² 38 kes e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2023-24 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}</ref> === Jeolojî === [[Wêne:Ausgeolbasic.jpg|thumb|Li gorî temenan, herêmên jeolojîk ên bingehîn ên Awistralyayê.]] Awistralya ku berê beşek ji superparzemînên [[Rodînya]] û beşek ji [[Gondwana]] bû ku nêzîkî 35 milyon sal berê bi tevahî ji Antarktîkayê veqetiya û ber bi bakur ve çûye.<ref name="Henderson2016"/><ref name="Kennett2018"/> Dema ku [[Serdema Dawî ya Qeşayê]] bi dawî bûye, bilindbûna asta deryayê nêzîkî 8.000 sal berê parzemîna Awistralya ji [[Nû Gîne]] û nêzîkî 6.000 sal berê ji Tazmanyayê veqetandiye.<ref name="Kennett2018"/> Awistralya bi temamî di nav plakaya tektonîk a Awistralyayê de cih digire. Beşa sereke ji aliyê jeolojîk ve bi qismî aram e, çêbûna çiyayî yên mezin kêm in, volkanên çalak an jî şikestekên tektonîk kêm in.<ref name="Henderson2016"/> Lêbelê, plakaya Awistralyayê salane bi leza nêzîkî 6 heta 7 santîmetre ber bi bakurê rojhilat ve diçe û niha bi plakaya Ewrasyayê û plakaya Pasîfîkê re li hev dikeve.<ref name="Kennett2018">{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian continent: a geophysical synthesis |paşnav=Kennett |pêşnav=Brian |weşanger=ANU Press and Geoscience Australia |tarîx=2018 |isbn=978-1-76046-246-8 |cih=Acton, A.C.T |kesên-din=Australian National University Press, Geoscience Australia |paşnav2=Blewett |pêşnav2=Richard |paşnav3=Chopping |pêşnav3=Richard }}</ref> Zextên navtektonîk ên ku ji ber vê tevgerê çêdibin, ji bo girseyeke bejahî yê ku ji aliyê jeolojîkî ve sekan ew, dibin sedema çalakiyek sîsmîk a bi qismî ku ji bo vê girseya sekan zêde ye. Di navbera salên 1901 û 2017an de 18 erdhejên bi momenta ji 6 pileyî mezintir çêbûne.<ref name="Kennett2018" /> [[Erdheja Newcastle]] ya sala 1989an li Awistralyayê bûye sedema mirina 13 kesan ku ev jî erdheja herî mezin ê li Awistralyayê bû.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=The geology of Australia |paşnav=Henderson |pêşnav=R. A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2016 |isbn=978-1-107-43241-3 |çap= |cih=Melbourne Cambridge |paşnav2=Johnson |pêşnav2=David }}</ref> Heta 4.600 sal berê li rojhilatê parzemînê volkanên çalak hebûn û ev yek di navên cihên aborjîn û çîrokên afirandinê de derbas dibe.<ref name=":12">{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian Continent: A Geophysical Synthesis |paşnav=Kennett |pêşnav=B. L. N. |weşanger=ANU Press |tarîx=2018 |isbn=978-1-76046-246-8 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnav2=Chopping |pêşnav2=Richard |paşnav3=Blewett |pêşnav3=Richard }}</ref> Di roja îro de çalakiyên volkanî li [[Girava Heardê]] û [[Giravên McDonaldê]] ên dûr çêdibe.<ref name=":2"/> Qalikê parzemînî ya Awistralyayê di sê çerxan de ji kratonên arkeyayî yên herî kevin ên li rojava heta formasyonên orojenîk ên ciwantir ên li rojhilat (ku nêzîkî 541 milyon heta 252 milyon sal berê hatine avakirin) hatiye afirandin.<ref name=":12"/><ref name="Henderson2016"/> Kevirên li ser rûyê Awistralyayê ya herî kevin ji serdema arkeyan ne. Hinek ji wan keviran li rojavayê Awistralyayê ji 3,7 milyar salê kevintir in û kevirên din jî li başûrê Awistralyayê ji 3,1 milyar salê kevintir in. Krîstalên zîrkonê yên herî kevn ên li ser erdê ku dîroka wan vedigere 4,4 milyar sal berê ku li rojavayê Awistralyayê hatine dîtin. Lêbelê nêzîkî ji %80ê Awistralyayê bi kevirên rûniştî û regolît ve hatiye nixumandin ku temenê wan ji 250 milyon salê kêmtir in.<ref name="Kennett2018"/> === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 AUS 1991–2020.svg|thumb|çep|Cûreya avhewaya ya Köppen a Awistralyayê]] Avhewaya Awistralyayê ji tropîkal a şil li bakurê rojhilat û bakurê rojava heta û heta avhewaya ziwa ya li navendê diguhere. Hewaya welat li başûrê peravê nerm û şil e, zivistanan cemidî ye û li çiyayên bilind ên başûrê rojhilat û Tazmaniyayê di mehên zivistanan de berf heye.<ref name=":11"/> Avhewa Awistralyayê ji "helîpana hespan" bi bandor dibe ku mêla avhewayê heye ku şert û mercên ziwa bi xwe re bîne. Bi tevahî parzemîna Awistralyayê parzemîna herî hişk a niştecîbûyî ye ku bi navînî barîna salane 470 mîlîmetre ye.<ref name=":2"/> Nêzîkî %70ê welat hişk an nîv-hişk e û nêzîkî ji %18 rûbera erdê jî çol e.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/landforms/deserts.html |sernav=Deserts |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-AU |paşnav=Australia |pêşnav=c\=AU\;o\=Australia Government\;ou\=Geoscience }}</ref> Her wiha avhewa ji aliyê sîstemên cûrbecûr ve wekê El Nino-Oscilasyona Başûr, Dîpola Okyanûsa Hindî û Moda Alîkî ya Başûr bi bandor dibe.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=http://web.archive.org/screenshot/http://www.bom.gov.au/state-of-the-climate/ |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}</ref> Li Awistralyayê di nav salan de û di navbera salan de guherînek neasayî di baranê de heye ku pir caran dibe sedema ziwabûn û lehiyan. Bahoz û barana berfireh li Awistralyaya tropîkal zêde ne. Mûsona havînê baraneke girîng li bakurê Awistralyayê tîne û pergala zexta nizm dibe sedema barana zivistanê ya başûr. Herêmên herî germ li bakurş rojavayê welat û herêmên herî sar jî li başûrê rojhilat in. Di mehên havînan de rewşa şewata daristanan li başûrê Awistralyayê gelemper e.<ref name="Henderson2016"/> Guherîna avhewayê ji ber zêdebûna emîsyonên gazên serayê bûye sedema bilindbûna germahiya Awistralyayê ku ji sala 1910an vir ve 1.5&nbsp;°C germahî bilind bûye ku bûye sedema germahiya zêde û baranên giran. Ji salên 1970an vir ve li başûrê Awistralyayê baran ji meha nîsanê heta meha cotmehê kêm bûye û ji salên 1950î vir ve dansala şewata daristanan dirêj bûye. Ji salên 1970î vir ve li bakurê Awistralyayê baran zêde bûye. Ji sala 1982an vir ve hejmara bahozên tropîkal kêm bûye û ji dawiya salên 1950yan vir ve berfa çiyayî kêm bûye. Asta deryayê li dora Awistralyayê bilind dibe û asîda di okyanusên li derdora Awistralyayê zêde bûye.<ref name=":13"/> <gallery mode="packed-hover" caption="Dîmenên biyoklîmatîk ên Awistralyayê"> Wêne:Gunbarrel Hwy, Gibson Desert Nature Reserve, Western Australia, Australia.June2017.IMG1228.jpg|Çola Gibsonê Wêne:Rainforest Regenwald Australia (22865104000).jpg|Parka neteweyî ya Daintree Wêne:Charlotte Pass 2008.jpg|Alpên Awistralyayê Wêne:Yellow Waters (8602004999).jpg|Parka neteweyî ya Kakaduyê Wêne:Mount Ginini - Namadgi National Park - 2.jpg|Parka neteweyî ya Namadgiyê </gallery> === Pirrengiyabiyo === [[Wêne:Koala climbing tree.jpg|thumb|Koala ku ajalekî berbelavê li Awistralyayê ye]] Awistralya yek ji 17 welatên herî pirreng ên mezin ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Evans |pêşnav=Megan C. |paşnav2=Watson |pêşnav2=James E. M. |paşnav3=Fuller |pêşnav3=Richard A. |paşnav4=Venter |pêşnav4=Oscar |paşnav5=Bennett |pêşnav5=Simon C. |paşnav6=Marsack |pêşnav6=Peter R. |paşnav7=Possingham |pêşnav7=Hugh P. |tarîx=2011 |sernav=The Spatial Distribution of Threats to Species in Australia |url=https://academic.oup.com/bioscience/article-lookup/doi/10.1525/bio.2011.61.4.8 |kovar=BioScience |ziman=en |cild=61 |hejmar=4 |rr=281–289 |doi=10.1525/bio.2011.61.4.8 |issn=1525-3244 }}</ref> Ji ber îzoleya xwe ya erdnîgarî ya dirêj, piraniya biyotaya Awistralyayê bêhempa ye.<ref name=":10">{{Jêder-kitêb |sernav=Austral ark: the state of wildlife in Australia and New Zealand |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-03354-2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Stow |pêşnavê-edîtor=Adam |paşnavê-edîtor2=Maclean |pêşnavê-edîtor2=Norman |paşnavê-edîtor3=Holwell |pêşnavê-edîtor3=Gregory I. }}</ref> Nêzîkî ji %94ê amfîbîyan, ji %93ê xezende û riwekên kulîlkdar, ji %69ê memikdaran û ji %46ê çûkên welatên endemîk in.<ref name=":10"/> Awistralya xwedî cûrbecûr ekosîsteman e ku ji wan 89 herêm û 419 jêrherêm di çarçoveya biyoherêmên Awistralyayê de hatine nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs/science/ibra/australias-bioregion-framework |sernav=Australia's bioregion framework - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}</ref> Li gorî daneyên çileya sala 2025an de 168.386 cureyên bi navkirî di lîsteya cureyên neteweyî ya Awisturalyayê de hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://test-web.biodiversity.org.au/nsl/stats |sernav=Statistics - Australian National Species List |malper=test-web.biodiversity.org.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en |archive-date=2025-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250228050842/https://test-web.biodiversity.org.au/nsl/stats |url-status=dead }}</ref> Lêbelê hatiye texmînkirin ku ji %70ê cureyên Awistralyayê nehatine keşifkirin û dabeşkirin û dibe ku 600.000 cureyên xwemalî yên Awistralyayê hebin.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://soe.dcceew.gov.au/sites/default/files/2022-07/soe2021-biodiversity.pdf |sernav=Australia state of the environment 2021: biodiversity }}</ref> Bi gelemperî, zanîna li ser cureyên movikdar û riwekên kulîlkdar ji zanîna li cureyên nemovikdar û kiyarkan çêtir e. Hatiye texmînkirin ku ji %10 kêmtir ji kiyark û kêzikên Awistralyayê nav li wan hatine danîn.<ref name=":9" /> Nêzîkî ji %10ê cureyên nebatan ên ku li cîhanê têne zanîn li Awistralyayê hatine dîtin.<ref name=":9"/> Gelek ji van li gorî avhewaya hişk, barîna guherbar û axa kêm-berhem adapte bûne. Li Awistralyayê nêzîkî ji %10ê cureyên xezalan ên cîhanê yên naskirî hene. Çol û daristanên şivikî erdê ziwa nêzîkî ji %70ê parzemînê vedigirin. Darên wekê akasya, banksiya û okalîpt li piraniya Awistralyayê belav bûne. Gelek nebat pelên wan hişk û temendirêj in û di warê karbonê de dewlemend ew kêm xurdemenî ne û ji bo şewatên daristanan baş adapte ne.<ref name="Stow2015">{{Jêder-kitêb |sernav=Austral ark: the state of wildlife in Australia and New Zealand |paşnav=Stow |pêşnav=Adam |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-03354-2 |cih=Cambridge (GB) |paşnav2=Maclean |pêşnav2=Norman |paşnav3=Holwell |pêşnav3=Gregory L. }}</ref> Nêzîkî ji sêyan didu yê ji 330 cureyên ajalên bi kîsik ên cîhanê ajalên xwemaliyên Awistralyayê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/species-identification/ask-an-expert/what-is-a-marsupial/ |sernav=What is a marsupial? |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-US }}</ref> Memikên plasentayî yên Awistralyayê (bi piranî Perçemk û Mişk) jî hema hema ji %47ê cureyên memikên bejayî yên cîhanê pêk tînin.<ref name=":10"/> Li Awistralyayê nêzîkî ji %10ê cureyên xezalan ên cîhanê ya naskirî hene.<ref name=":9"/> Herwiha nêzîkî 320.500 cureyên bêmovik hene ku ji wan kêzik refa herî zêde ne û ji ji %75 zêdetir ji tevahiya cureyên ajalan pêk tînin.<ref name=":9"/> Li Awistralyayê zêdetirî 15.000 cureyên kiyarkên naskirî hene û dibe ku bi deh hezaran cureyên din jî hebin.<ref name=":9"/> Jiyana kovî ya Awistralyayê gelek adapteyî ku li gorî jîngehê dikare xwe abapte bike. Ji ber ku pelên piraniya nebatan ji aliyê xurdemeniyan ve kêm in, li Awistralyayê rêjeyek bilind ji çûk, kêzik û kîsikdarên wekê Kurebeşk heye ku bi hingiv û polenê xwedî dibin. Koala îstîsnayek e ku xwarina pelên okalîptusê xwe xwedî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/blog/science/world-first-mapping-of-complete-koala-genome-brings-hope-for-the-icons-future/ |sernav=World-first mapping of complete Koala genome brings hope for the icon's future |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":10"/> Floraya kêmxurî û barîna guherbar a berfê di heman demê de ji bo ajalên ku hewcedariyên wan ên enerjiyê kêmtir in, guncaw e ku di nav wan de mar, gumgumok û kîsikdarên bazdanê ya wekê kanguru û wallaby heye. Lêbelê delîlên pêşketina hevgirtî ya kîsikdarên Awistralyayê û memikdarên plasentayê yên parzemînanên din ên ku di jîngehên wekhev de dijîn hene. Wek mînak pilingên Tazmanyayê (thylacine) ya nemabûyî bi gurê plasentayî, koremişkên kîsikdar bi koremişkên zêrîn ên Afrîkayê û mişkên bazdanê bi goştxwerên bazdanê yên herêmên din ên hişk re dişibiyan hev.<ref name="Stow2015"/> Nêzîkî 46 hezar sal berê li Awistralyayê, tevî megafaunaya wê, gelek cureyên movikdaran tune bûn û li ser rola çalakiyên mirovan û guherîna avhewayê di van tunebûnan de nîqaşeke zanistî ya berdewam heye. Kêmbûna rêjeya jidayikbûna piling û cinewirê tazmanî li vê giravê li dora 4.000 heta 5.000 sal berê de bi guhertinên li ser parzemînê re jî lihevhatî ye ku di nav de zêdebûna nifûsa mirovan, anîna dingoyan û bi karanîna zêdetir a agir û teknolojiyên nû û amûrên kevirî yên nû heye.<ref name=":10"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/animals/mammals/dingo/ |sernav=Dingo |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US }}</ref> Di du sedsalên borî de Awistralyayê li gorî parzemînên din zêdetir cureyên xwe yên memikan winda kiriye. Bi tevahî, 100 cureyên Awistralyayê wekê nemabûyî an jî di xwezayê de nemabûyî hatine lîste kirin. Di hezîrana 2021ê de, ji aliyê hikûmetên Awistralyayê ve zêdetirî 1.000 cureyên ajal û nebatan wekê di bin xetereyê de an jî di bin xetereya krîtîk de hatine lîste kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://soe.dcceew.gov.au/sites/default/files/2022-07/soe2021-biodiversity.pdf |sernav=Murphy & van Leeuwen 2021 }}</ref> Gefên sereke yên li ser cureyên di bin xetereyê de guhertina rûerdê, têkçûna ekosîstemê, cureyên hatine anîn ên wekê pisîka kovî û rovî yê sor û guherîna avhewayê ye.<ref name=":10"/> Qanûna parastina jîngehê û parastina cûrbecûrîya biyolojîk a federal a sala 1999an çarçoveya qanûnî ye ku ji bo parastina cureyên di bin gefê de hatiye derxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/epbc |sernav=Environment Protection and Biodiversity Conservation Act 1999 (EPBC Act) - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Sîstema rezervê ya neteweyî tora deverên parastî yên Awistralyayê ye. Di 30ê hezîrana 2022an de, ew zêdetirî ji %22 ji girseya bejahî ya Awistralyayê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs |sernav=National Reserve System - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Stratejiya Awistralyayê ji bo xwezayê ya salên 2024–2030 plana neteweyî ya biyolojîkî ye ku armanc dike ku windabûna biyolojîkî li Awistralyayê heta sala 2030an berevajî bike û erkên wîlayetê yên di bin peymana Neteweyên Yekbûyî ya li ser cûrbecûrîya biyolojîkî û peymanên din ên navneteweyî de bicîh bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/conservation/publications/australias-strategy-for-nature |sernav=Australia’s Strategy for Nature 2024–2030 - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/international/un-convention-biological-diversity |sernav=UN Convention on Biological Diversity - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî û siyaset == [[Wêne:Canberra (AU), Parliament House -- 2019 -- 1746.jpg|thumb|çep|Parlamentoya Avusturalyayê li Kanberra, ACT (herêma paytexta Awistralyayê)]] Awistralya monarşiyeke destûrî, demokrasiyeke parlemanî û federasyoneke.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/australian-system-of-government |sernav=Australian system of government - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Welat ji federasyonê di sala 1901ê vir ve destûra xwe ya bingehîn a bi piranî neguhertiye û ligel pergaleke siyasî ya lîberal û demokratîk a stabîl parastiye. Ew yek ji kevintirîn federasyonên cîhanê ye ku tê de desthilat di navbera hikûmetên federal û parêzgehan de hatiye dabeş kirin. Sîstema hikûmetê ya Awistralyayê hêmanên ku ji sîstemên siyasî yên Keyaniya Yekbûyî (desthilatdariya yekgirtî, monarşiya destûrî û dîsîplîna partiyê ya bihêz) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (federalîzm, destûreke nivîskî û du-kameralîzmeke bihêz bi senatoyekê ku dewlet tê de nûnertiya wekhev hene) hatine wergirtin, vedihewîne û di encamê de hîbrîdeke cuda çêbûye.<ref name="Thompson1980">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=Elaine |tarîx=1980 |sernav=The ‘Washminster’ mutation |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00323268008401755 |kovar=Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=32–40 |doi=10.1080/00323268008401755 |issn=0032-3268 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice |sernav=What is the Washminster system? - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Desthilata hikûmeta federal bi qismî di navbera sê koman ku hatiye dabeşkirin wiha ye:<ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/separation-of-powers-parliament-executive-and-judiciary |sernav=Separation of powers: Parliament, Executive and Judiciary - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> * Zagonsazî: Parlamentoya du odeyan e ku ji monarş, senato û ji meclîsa nûneran pêk tê. * Desteya birêveberinê: Hikûmeta Awistralyayê, bi serokatiya serokwezîr (serokê partî an koalîsyona ku di meclîsa nûneran de piraniya dengan digire), kabîneya wan a bijartî û wezîrên din; bi fermî ji aliyê parêzgarê giştî ve têne erkdar kirin.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/ |sernav=Australia - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109090604/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Dadwerî: Dadgeha bilind û dadgehên din ên federal e. Piştî hilbijartina di 3ê gulana 2025an serokwezîr [[Anthony Albanese]] ji [[Partiya Karker]] a Awistralyayê hatiye hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-05-03 |sernav=Labor defies early polls to claim win as count continues |url=https://www.abc.net.au/news/2025-05-03/federal-election-anthony-albanese-wins/105247712 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Charles III wekê qiralê Awistralyayê hikum dike û li Awistralyayê ji aliyê parêzgarê giştî ve li ser asta federal û ji aliyê parêzgarên li ser asta eyaletan ve nûnertiya wî tê kirin ku li gorî beşa 63 ya destûra bingehîn û peymanê li gorî şîreta wezîrên xwe tevdigerin.<ref name=":6"/><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |sernav=Governor General of Australia ~ Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |paşnav=Governor General of Australia }}</ref> Bi vî awayî di pratîkê de parêzgarê giştî wekê kesayetek qanûnî ji bo kiryarên serokwezîr û kabîneyê tevdigere. Di hinek rewşan de, parêzgarê giştî dikare hêzên cîgir bikar bîne: hêzên ku di nebûna şîreta wezîran de an jî berevajî wê têne bikar anîn. Dema ku ev hêz dikarin werin bikar anîn, ew bi peymanekê ve tê rêvebirin û çarçoveya wan a rast ne diyar e. Bikaranîna herî berbiçav a van hêzan, ji kar dûrxistina hikûmeta Whitlam di krîza destûrî ya 1975an de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |sernav=The Reserve Powers of the Governor-General (Research Note 25 1997-98) |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2010-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100726170040/http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li senatoyê (meclisa jorîn) 76 senator hene ku her yek ji eyaletan diwanzdeh senator û her yek ji herêmên sereke (herêma paytexta Awistralyayê û herêma bakur) du senator hene.<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-02-15 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU }}</ref> 150 endamên meclîsa nûneran (meclîsa jêrîn) hene ku ji herêmên hilbijartinê yên yek-endamî, ku bi gelemperî wekê "hilbijêr" an "kursî" têne zanîn, têne hilbijartin ku li gorî nifûsê li eyaletan têne dabeş kirin û her yek ji eyaletan herî kêm pênc kursî garantî dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/Research |sernav=Research |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}</ref> Heyama herî zêde yê meclisa jêrîn sê sal e lê ev ne diyar e û hikûmet bi gelemperî di 6 mehên beriya dema herî zêde de ji bo hilbijartinê meclisê hinek zû belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/Parliamentary_Business/Committees/Joint/Completed_Inquiries/em/elect04/chapter7 |sernav=Chapter 7 Parliamentary terms |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}</ref> Hilbijartinên her du meclîsan bi gelemperî di heman demê de têne lidarxistin, senatorên ku heyamên wan şeşsalî ne, ji xeynî ji herêman ku heyamên wan ne sekan in lê bi çerxa hilbijartinê ya meclîsa jêrîn ve girêdayî ne, li hev dicivin. Bi vî awayî, ji 76 kursiyên li senatoyê tenê 40 kursî heya ku çerx bi hilweşandineke ducarî neyê qutkirin, ji bo her hilbijartinê têne veqetandin.<ref name=":16"/> Sîstema hilbijartinê ya Awistralyayê ji bo meclîsa nûneran û hemî hilbijartinên meclîsa jêrîn a eyalet û herêman (ji xeynî Tazmanya û ACT ku sîstema Hare-Clark bikar tînin) dengdana tercîhî bikar tîne. Senato û piraniya meclîsên jorîn ên dewletan sîstema rêjeyî bi kar tînin ku dengdana tercîhî bi nûnertiya rêjeyî ji bo her dewletekê re dike yek. Dengdan ji bo hemî welatiyên ji 18 salî û mezintir li her herêmekê mecbûrî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://aec.gov.au/FAQs/Enrolment.htm#compulsory |sernav=Enrolment – frequently asked questions |malper=Australian Electoral Commission |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Australian Electoral Commission; address=10 Mort Street |pêşnav=Canberra ACT 2600; contact=13 23 26 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From secret ballot to democracy sausage: how Australia got compulsory voting |paşnav=Brett |pêşnav=Judith |weşanger=Text Publishing |tarîx=2019 |isbn=978-1-925603-84-2 |cih=Melbourne, Australia }}</ref> Partiya ku piraniya dengan di meclîsa nûneran de bi dest xistiye hikûmetê ava dike û serokê vê partiyê jî dibe serokwezîrê welat. Parêzgerê giştî serokwezîr tayîn dike û dikare kesekî ku baweriya parlemanê winda kiriye an jî neqanûnî tevdigere ji kar dûr bixe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/content.php/page/id/3/title/governor-generals-role |sernav=Governor-General of Australia :: Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Governor-General of }}</ref> Ji ber ku Awistralya demokrasiyeke parlemanî ya Westminsterê ye ku xwedî odeyekê jorîn a bihêz û hilbijartî ye, carinan sîstema wê wekê "mutasyona Washminster" an nîv-parlemanî tê binavkirin.<ref name="Thompson1980"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ganghof |pêşnav=Steffen |tarîx=2018 |sernav=A new political system model: Semi‐parliamentary government |url=https://www.cambridge.org/core/journals/european-journal-of-political-research/article/new-political-system-model-semiparliamentary-government/D9EFDEED7D0BC00BC835A2BAF1677962 |kovar=European Journal of Political Research |ziman=en |cild=57 |hejmar=2 |rr=261–281 |doi=10.1111/1475-6765.12224 |issn=0304-4130 }}</ref> Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hikûmetek federal ava kirine ku Partiya Karker a Awistralyayê û koalîsyonek heye ku ji komek partiyên wekê Partiya Lîberal û [[Partiya Neteweyî ya Awistralyayê|Partiya Neteweyî]] ku hevkarekê biçûk ê [[Partiya Lîberal a Awistralyayê|Partiya Lîberal]] e.<ref name=":16"/><ref name=":16"/> Di asta hikûmeta eyaletan de têkiliya di navbera Partiya Neteweyî û Partiya Lîberal de ji hev cuda ye ku partî li [[Queensland]] û [[Herêma Bakur a Awistralyayê|Herêma Bakur]] bûne yek (lêbelê parlamenterên federal di odeya partiya Lîberal an Neteweyî de rûdinin) ku li New South Wales, [[Vîktorya]] û [[Awistralyaya Rojava]] di koalîsyonê de ne û li [[Awistralyaya Başûr]] û [[Tanzanya|Tazmanya]] bi lîberalan re di nav dijberiyê de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Green |pêşnav=ABC elections analyst Antony |tarîx=2008-07-30 |sernav=The Liberal-National Party - a new model party? |url=https://www.abc.net.au/news/2008-07-30/the-liberal-national-party---a-new-model-party/457812 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, [[Partiya Karker a Awistralyayê|Partiya Karker]] wekê çep a navendî û koalîsyon jî wekî rast a navendî hatiye hesibandin. Endamên serbixwe û çend partiyên biçûk ên di parlamentoya Awistralyayê de, bi piranî li meclîsên jorîn nûnertî bi dest xistine. [[Partiya Keskan a Awistralyayê]] ji sala 2004an vir ve hem ji aliyê dengan û hem jî ji aliyê endametiyê ve sêyem partiya herî mezin ê Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/politics/federal/old-greens-wounds-reopen-as-members-vote-on-directly-electing-leader-20200422-p54m5r.html |sernav=Old Greens wounds reopen as members vote on directly electing leader |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2020-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Harris |pêşnav=Rob }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian Greens: from activism to Australia's third party |paşnav=Jackson |pêşnav=Stewart |weşanger=Melbourne Univ. Press |tarîx=2016 |isbn=978-0-522-86794-7 |cih=Carlton }}</ref> === Eyaletên îdarî === [[Wêne:Australia states and territories labelled.svg|thumb|Eyaletên îdarî yên Awistralyayê]] Awistralya ji şeş eyalet rêveberiyên wekê [[Wêlsa Başûr a Nû]] (NSW), [[Vîktorya]] (Vic), [[Queensland]] (Qld), [[Awistralyaya Rojava]] (WA), [[Awistralyaya Başûr]] (SA) û [[Tanzanya|Tazmanya]] (Tas) û ji du herêmên xweseriyên serekeyên [[Herêma Paytext a Awistralyayê]] (ACT) û [[Herêma Bakur a Awistralyayê|Herêma Bakur]] (NT) pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice |sernav=Your questions on notice - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî çend deverên ku destûr desthilatên taybet dide hevbendiya dewletan Commonwealth (asta federal a hikûmetê), dewlet xwedê desthilata giştî ne ku qanûnan çêbikin.<ref name="Pyke2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Government powers under a Federal Constitution: constitutional law in Australia |paşnav=Pyke |pêşnav=John |weşanger=Lawbook Co |tarîx=2020 |isbn=978-0-455-24415-0 |çap= |cih=Pyrmont, NSW }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/three-levels-of-government/three-levels-of-government-governing-australia |sernav=Three levels of government: governing Australia - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Dewleteke hevbeş tenê dikare qanûnan li ser mijarên ku di destûrê de hatine rêzkirin derxîne lê qanûnên wê heta radeya her nakokiyekê li ser yên dewletan serdest in.<ref name="Pyke2020"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www5.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/coaca430/s109.html |sernav=COMMONWEALTH OF AUSTRALIA CONSTITUTION ACT - SECT 109 Inconsistency of laws. |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2024-07-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240723064908/http://www5.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/coaca430/s109.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji Federasyonê vir ve, hêza Hevbendiya dewletan li gorî dewletan ji ber şîrovekirina berfirehtir a ku ji hêzên Hevbendiya Dewletan ên navnîşkirî re tê dayîn û ji ber girêdayîbûna giran a darayî ya dewletan bi alîkariyên Hevbendiya Dewletan re, bi girîngî zêde bûye.<ref name="Pyke2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australian constitutional law: concepts and cases |paşnav=Beck |pêşnav=Luke |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-70103-7 |cih=Port Melbourne, VIC }}</ref> Her eyalet û xaka sereke ya sereke xwedî parlementoya xwe ye yek-meclîsî ne ku di nav de Herêma Bakur, Herêma Paytext a Awistralyayê (ACT) û Queensland heye û eyaletên din jî eyaletên du-meclîsî ne. Meclisên jêrîn wekê meclîsa qanûndanînê têne zanîn (meclisên li Avusturalya Başûr û Tazmanyayê) û meclisên jorîn jî wekê konseya qanûndanînê têne zanîn. Serokê hikûmetê li her eyaletekê serokwezîr û li her herêmê serokwezîr e. Li her eyaletekê parêzgarekî nûnertiya qiral dike. Li asta hevbendiyê, nûnerê qiral parêzgerê giştî ye.<ref name=":15"/> Hikûmeta Hevbendiyê rasterast Herêma Kendava Jervis a navxweyî û herêmên derveyî birêve dibe ku di nav de Giravên Ashmore û Cartier, Giravên Deryaya Koralê, Girava Heardê û Giravên McDonaldê, herêmên Okyanûsa Hindî (Girava Noelê<ref>{{Jêder-malper |url=http://ag.gov.au/www/agd/agd.nsf/Page/Territories_of_AustraliaNorfolk_IslandAdministrator_of_Norfolk_Island |sernav=Administrator of Norfolk Island |malper=ag.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tan |pêşnav=Monica |paşnav2=Press |pêşnav2=Australian Associated |tarîx=2015-05-12 |sernav=Norfolk Island loses its parliament as Canberra takes control |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2015/may/12/norfolk-island-loses-its-parliament-as-canberra-takes-control |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> û Giravên Kokosê (Keeling)), Girava Norfolkê û Herêma Antarktîk a Awistralyayê hene.<ref name=":14"/> Girava Macquarie ya dûr û Girava Lord Howe bi rêzê ve beşên eyaletên Tazmanya û New South Wales in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-09-13 |sernav=Macquarie Island research station to close in 2017 |url=https://www.abc.net.au/news/2016-09-13/macquarie-island-research-station-to-be-closed-in-2017/7839640 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/traveller/inspiration/a-tale-of-two-islands-lord-howe-v-norfolk-20171107-gzg8tz.html |sernav=Which island should you visit - Lord Howe or Norfolk? A guide to both |malper=Traveller |tarîx=2017-11-08 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Southerden |pêşnav=Louise }}</ref> ==== Agahiyên di derbarê herêm û eyaletên îdarî de ==== {| class="wikitable" !Rêz !Nav !Cureyê yekîneya îdarî !Paytext !Nifûs (2021) !Rûber (km²) |- |1 | align="left" |Herêma Paytexta Awistralyayê |Herêm | align="left" |Kanberra | align="right" |454.499 | align="right" |2.358 |- |2 | align="left" |Vîktorya |Eyalet | align="left" |Melbourne | align="right" |6.503.491 | align="right" |227.444 |- |3 | align="left" |Awistralyaya Rojava |Eyalet | align="left" |Perth | align="right" |2.660.026 | align="right" |2.527.013 |- |4 | align="left" |Queensland |Eyalet | align="left" |Brisbane | align="right" |5.156.138 | align="right" |1.729.742 |- |5 | align="left" |Wêlsa Başûr a Nû |Eyalet | align="left" |Sîdney | align="right" |8.072.163 | align="right" |801.150 |- |6 | align="left" |Herêma Bakur |Herêm | align="left" |Darwîn | align="right" |232.605 | align="right" |1.347.791 |- |7 | align="left" |Tasmanya |Eyalet | align="left" |Hobart | align="right" |557.571 | align="right" |68.401 |- |8 | align="left" |Awistralyaya Başûr |Eyalet | align="left" |Adelaide | align="right" |1.781.516 | align="right" |984.321 |- ! colspan="4" |Hemî !'''25.422.788''' !'''7.688.220''' |} === Têkiliyên derve === [[Wêne:Diplomatic missions of Australia.png|thumb|çep|Nexşeya mîsyon a dîplomatîk ên Awistralyayê]] [[Wêne:P20220524AS-1533 (52245766080).jpg|thumb|çep|Di sala 2022an de serokwezîrê Awistralyayê Anthony Albanese bi Serokê Amerîkayê Joe Biden re]] Awistralya xwedî hêzek navîn e ku têkiliyên yên derve sê stûnên bingehîn ên du-alî hene ku di nav de pabendbûna bi hevpeymaniya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, têkiliya bi hind û pasîfîkê re û piştgiriya ji bo sazî, rêgez û hevkariya navneteweyî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eastasiaforum.org/2022/07/31/a-new-australian-foreign-policy-agenda-under-albanese/ |sernav=A new Australian foreign policy agenda under Albanese {{!}} East Asia Forum |tarîx=2022-07-31 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Gyngell |pêşnav=Allan }}</ref><ref name="Firth2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Australia in international politics: an introduction to Australian foreign policy |paşnav=Firth |pêşnav=Stewart |weşanger=Allen & Unwin |tarîx=2011 |isbn=978-1-74237-263-1 |çap=3 |cih=Crows Nest, N.S.W }}</ref> Bi rêya peymana ANZUS û statuya welat wekê hevalbendek sereke yê li derveyê NATOyê ye ku Awistralya têkiliyek nêzîk bi Dewletên Yekbûyî re diparêze ku têkiliyên bihêz ên parastin, ewlehî û bazirganiyê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/major-non-nato-ally-status/ |sernav=Major Non-NATO Ally Status |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Li Hindistan û Pasîfîkê, welat hewl dide ku bi rêya herikîna vekirî ya bazirganî û sermayeyê têkiliyên xwe yên bazirganî zêde bike, di heman demê de bi piştgiriya rêziknameya heyî ya li ser bingeha qaîdeyan, bilindbûna hêza Çînê kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dfat.gov.au/sites/default/files/2017-foreign-policy-white-paper.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Li herêmê, welat endamê foruma giravên pasîfîkê, civaka pasîfîkê, mekanîzmaya ASEAN+6 û lûtkeya Asyaya Rojhilat e. Di asta navneteweyî de, welat endamê Neteweyên Yekbûyî, (ku ew yek ji endamên damezrîner ên yekbûyî bû), Hevbendiya Neteweyan, OECD û G20 e. Ev yek pabendbûna bi gelemperî ya bihêz a welêt ji bo piralîzmiyê nîşan dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/multilateralism-matters-again |sernav=Multilateralism matters again {{!}} Lowy Institute |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbr.org/publication/australia-and-the-quad-a-watering-can-or-a-hammer/ |sernav=Australia and the Quad: A Watering Can or a Hammer? {{!}} The National Bureau of Asian Research (NBR) |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Awistralya endamê çend komên parastin, îstîxbarat û ewlehiyê ye ku di nav wan de hevpeymaniya îstîxbaratê ya Pênc Çavan bi Dewletên Yekbûyî, Keyaniya Yekbûyî, Kanada û Zelanda Nû re; hevpeymaniya ANZUS bi Dewletên Yekbûyî û Zelanda Nû re; peymana ewlehiyê ya AUKUS bi Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî re; Diyaloga Ewlehiyê ya Çaralî bi Dewletên Yekbûyî, Hindistan û Japon re; Rêkevtinên Parastinê yên Pênc Hêzan bi Zelanda Nû, Keyaniya Yekbûyî, Malezya û Sîngapûrê re û peymana parastin û endamê ewlehiyê ya Gihîştina Dualî bi Japonê re ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/articles/australias-growing-defense-and-security-role-indo-pacific |sernav=Australia’s Growing Defense and Security Role in the Indo-Pacific {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2024-08-01 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Japan, Australia sign defence pact for closer cooperation |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-australia-sign-defence-cooperation-pact-2022-01-06/ |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=39e900b6-73cb-4a4e-a3fb-19c44fe3fff6 |sernav="The Five Power Defence Arrangement comes into force" |malper=www.nlb.gov.sg |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Awistralyayê doza lîberalîzekirina bazirganiya navneteweyî şopandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia and the global trade system: from Havana to Seattle |paşnav=Capling |pêşnav=Ann |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-78054-4 |cih=Cambridge ; New York }}</ref> Welat pêşengiya damezrandina Koma Cairnsê û Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîkê kiriye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gallagher |pêşnav=Peter W. |tarîx=1988 |sernav=Setting the agenda for trade negotiations: Australia and the Cairns group |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10357718808444955 |kovar=Australian Outlook |ziman=en |cild=42 |hejmar=1 |rr=3–8 |doi=10.1080/10357718808444955 |issn=0004-9913 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.apec2007.org/aa.htm |sernav=APEC Australia 2007 |malper=www.apec2007.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Taskforce |pêşnav=APEC 2007 |roja-arşîvê=2021-04-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210421170701/http://www.apec2007.org/aa.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û endamê Rêxistina [[Hevkariya Aborî û Geşepêdanê]] (OECD) û endamê [[Rêxistina Bazirganiyê ya Cîhanê]] (WTO) ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about.html |sernav=About |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/australia_e.htm |sernav=WTO {{!}} Australia - Member information |malper=www.wto.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Di destpêka salên 2000î de, Awistralyayê bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]], [[Îndonezya|Endonezya]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û bi [[Zelendaya Nû]] re peymanên bazirganiya azad ên piralî yên Peymana Berfireh û Pêşverû ya Hevpariya Trans-Pasîfîk û Hevpariya Aborî ya Berfireh a Herêmî şanenav kiriye û her wiha peymanên bazirganiya azad ên dualî jî bi Dewletên Yekbûyî, Çîn, Japon, Koreya Başûr, Endonezya, Keyaniya Yekbûyî û Nû Zelandayê re şanenav kiriye û peymana herî dawî di sala 2023an de bi Keyaniya Yekbûyî re hatiye şanenav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dfat.gov.au/trade/agreements/trade-agreements |sernav=Australia's free trade agreements (FTAs) |malper=Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Awistralya têkiliyeke kûr bi Nû Zelanda ya cîran re diparêze ku digel tevgera azad a welatiyan di navbera her du welatan de di bin peymana rêwîtiya Trans-Tazman de û bazirganiya azad di bin peymana têkiliyên aborî yên nêzîk de, têkiliyên xwe berdewam dike.<ref name=":18">{{Jêder-malper |url=https://poll.lowyinstitute.org/files/lowyinsitutepoll-2021.pdf |sernav="2021 Lowy Institute Poll" |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319051732/https://poll.lowyinstitute.org/files/lowyinsitutepoll-2021.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Welatên ku di sala 2021ê de ji aliyê xelkê Avusturalyayê ve herî baş hatine dîtin ev in: Nû Zelanda, Keyaniya Yekbûyî, Japon, Almanya, Taywan, Tayland, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Koreya Başûr e.<ref name=":18"/> Her wiha bernameyeke alîkariya navneteweyî berdewam dike ku bi vê bernameyê nêzîkî 75 welat alîkarî werdigirin. Awistralya di Endeksa Pabendbûna Geşepêdanê ya sala 2021ê ya Navenda Geşepêdana Cîhanî de di rêza çarem de bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mitchell |pêşnav=Ian |paşnav2=Robinson |pêşnav2=Lee |paşnav3=Cichocka |pêşnav3=Beata |paşnav4=Ritchie |pêşnav4=Euan |tarîx=2021-09-13 |sernav=The Commitment to Development Index 2021 |url=https://www.cgdev.org/publication/commitment-development-index-2021 |kovar=cgdev.org |ziman=en }}</ref> Desthilatdariya li ser siyaseta derve di destê serokwezîr û komîteya ewlehiya neteweyî de ye û biryarên girîng ên wekê tevlîbûna Şerê Iraqê ya 2003an bêyî erêkirina pêşdem a kabîneyê hatiye girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/cabinet-papers-2003-howard-government-sends-australia-into-the-iraq-war-217812 |sernav=Cabinet papers 2003: Howard government sends Australia into the Iraq war |malper=The Conversation |tarîx=2023-12-31 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US |paşnav=Lee |pêşnav=David }}</ref><ref name="Firth2011"/> Bi heman awayî, parlamento di siyaseta derve de roleke fermî nalîze û desthilata ragihandina şer tenê di destê hikûmeta cîbicîkar de ye. Wezareta karûbarên derve û bazirganiyê di biryarên siyaseta welat de, piştgiriyê dide hikûmeta cîbicîkar.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apsc.gov.au/capability-review-department-foreign-affairs-and-trade |sernav=Capability review: Department of Foreign Affairs and Trade" }}</ref> === Hêz === [[Wêne:HMAS Arunta and Canberra sailing in formation with other warships.jpg|thumb|çep|HMAS Canberra (L02), keştiyeke helîkopterê ya modela Canberra û HMAS Arunta, firkateyek ji modela Anzacê ku awayeke bi rêk û pêk pêşve diçin.]] Du saziyên sereke yên ku di rêveberiya hêzên çekdar ên Awistralyayê de ne. Ev sazî Hêza Parastina Awistralyayê (ADF) û Wezareta Parastinê ne ku bi hev re wekê "Parastin" têne zanîn. Hêza Parastina Awistralyayê baskê leşkerî ye ku ji aliyê serokê hêza parastinê ve tê rêvebirin û ji sê şaxên wekê Hêzên Deryayî yên Qraliyeta Awistralyayê, Artêşa Awistralyayê û Hêzên Hewayî yên Qraliyeta Awistralyayê hene. Di sala 2021ê de 84.865 personelên artêşê ya xizmetê hebûn ku di nav wan de 60.286 şervanên birêkûpêk û 24.581 şervanên cigîr hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/articles/australian-defence-force-service |sernav=Australian Defence Force service {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-10-13 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Wezareta Parastinê baskê sivîl e û ji aliyê wezîrê parastinê ve tê rêvebirin. Ev her du rêber bi hev re Parastinê wekê dualîstiyekê birêve dibin ku xwedî berpirsiyariyên hevpar û hevbeş in.<ref>{{Jêder |sernav=Defence Act |tarîx=1903 |url=https://www.austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/legis/cth/consol_act/da190356/s9.html |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Rola sereke ya fermandariya giştî ji aliyê parêzgarê giştî ve tê girtin; Lêbelê fermandariya rastîn di destê serokê Hêzên Parastinê de ye. Şaxa cîbicîkar a hikûmeta ''Commonwealth'' (yekitîya civaka îngilîzî) bi rêya wezîrê parastinê ku bi biryarên kabîneyê û komîteya ewlekariya neteweyî ve girêdayî ye, kontrola giştî ya artêşê di destê xwe de digire. Ajansên îstîxbaratê ya sereke yên Awistralyayê ev in ku di nav de Servîsa Îstîxbarata Veşartî ya Awistralyayê (îstîxbarata biyanî), Rêveberiya Sînyalan a Awistralyayê (îstîxbarata sînyalan) û Rêxistina Îstîxbarata Ewlehiyê ya Awistralyayê (ewlehiya navxweyî) hene. Di sala 2022an de lêçûnên parastinê ji %1.9ê GDP ya welat bû ku ev jî 13em sermiyana parastinê ya herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2023-04/2304_fs_milex_2022.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Di sala 2024an de, Hêza Parastina Awistralyayê li Rojhilata Navîn û Hindistan-Pasîfîkê beşdarê operasyonên çalak bûne (tevî dabînkirina ewlehî û alîkariyê); beşdarê hêzên Neteweyên Yekbûyî bûye ku di têkiliyên Sûdana Başûr, parastina aştiyê ya Sûriye-Îsraîlê û Koreya Bakur de û di navxweyî de alîkarîya ji bo karesatên xwezayî û alîkarîya pêşîgirtina derbasbûna penaberan ji bo welat kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.defence.gov.au/defence-activities/operations |sernav=Operations |malper=Defence |tarîx=2025-07-24 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=scheme=AGLSTERMS.AglsAgent; corporateName=Commonwealth of Australia, Department of Defence; address=Russell Offices, Russell, ACT, 2600; contact=1300 333 362 }}</ref> === Mafê mirovan === Li Awistralyayê bi gelemperî ji bo mafên sivîl û siyasî parastinên bi hêz hene û welat rêzek berfireh ji peymanên mafên navneteweyî şanenav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia: Events of 2023 |paşnav=Human Rights Watch |tarîx=2024-01-11 |ziman=en |url=https://www.hrw.org/world-report/2024/country-chapters/australia }}</ref> Li Awistralyayê qanûnên girîng ên ku mafên mirovan diparêzin ev in: Destûra Bingehîn, Qanûna Cûdakariya Nijadî ya 1975an, Qanûna Cûdakariya Zayendî ya 1984an, Qanûna Cûdakariya Astengdaran a 1992an, û Qanûna Cûdakariya Temenî ya 2004an.<ref>{{Jêder-malper |url=https://humanrights.gov.au/resource-hub/by-resource-type/guides/rights-and-freedoms/legislation |sernav=Legislation {{!}} Australian Human Rights Commission |malper=humanrights.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Berevajî demokrasiyên din ên rojavayî yên berawirdî, Awistralya di destûr an jî di bin qanûnê de yekane destûra mafên federal tune ye; Lêbelê ACT, Vîktorya û Queensland xwedî mafên eyaletî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://humanrights.gov.au/sites/default/files/free_equal_hra_2022_-_2_pager_rgb_0.pdf |sernav="A Human Rights Act for Australia" }}</ref> Rêxistinên navneteweyî yên wekê [[Çavdêriya Mafên Mirovan (rêxistin)|Çavdêriya Mafên Mirovan]] û [[Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî]] fikarên xwe di warên wekê siyaseta penaxwazan, mirinên xwemaliyên ya di binçavan de, nebûna parastina mafên bingehîn û qanûnên ku xwepêşandanan bi sinor dikin de anîne ziman.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2024/01/11/australia-setbacks-inaction-key-rights-issues |sernav=Australia: Setbacks, Inaction on Key Rights Issues {{!}} Human Rights Watch |tarîx=2024-01-11 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Sydney central business district skyline, August 2021.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Sîdneyê ku navenda darayî ya Awistralyayê ye.]] Aboriya bazara tevlihev a Awistralyayê gelek pêşketî ye û di warî çavkaniyên xwezayî de dewlemend e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Russell |pêşnav=Clyde |sernav=Column: Resource-rich Australia shows vagaries of any commodity supercycle |url=https://www.reuters.com/article/uk-column-russell-commodities-australia-idUKKBN2BM0WC |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Ji aliyê navînî ve, çardehem aboriya herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê parîteya hêza kirînê ve (PPP) jî 18em aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Ji sala 2021ê vir ve Awistralya piştî Lûksembûrgê xwediyê duyem rêjeya herî bilind a dewlemendiya serê kesane ye û sêzdehem herî bilind a sermayeyên darayî yên serê kesî û her wiha yek ji dahatên serê kesî yên herî bilind ên cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ubs.com/us/en.html |sernav=Our financial services in the United States of America |malper=United States of America |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2024/october/weo-report |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Hêza kar a welat nêzîkî 13,5 milyon kes e û li gorî daneyên hezîrana sala 2022an rêjeya bêkariyê ji %3,5 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/labour/employment-and-unemployment/labour-force-australia/latest-release |sernav=Labour Force, Australia, December 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2026-01-22 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Li gorî Konseya Xizmeta Civakî ya Awistralyayê, rêjeya hejariyê li Awistralyayê ji ji %13,6ê nifûsê derbas dibe ku zêdetirî 3,2 milyon kes digire nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.acoss.org.au/media_release/report-shows-three-million-people-in-poverty-in-australia-and-why-we-must-act-to-support-each-other/ |sernav=Report shows three million people in poverty in Australia and why we must act to support each other |malper=ACOSS |tarîx=2020-02-21 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}</ref> Her wiha hatiye texmîn kirin ku 774.000 (%17,7) zarokên di bin temenê 15 salî de di bin xizaniyê de dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://povertyandinequality.acoss.org.au/poverty/ |sernav=Poverty – Poverty and Inequality |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}</ref> Dolarê Awistralyayê diravê neteweyî ye ku ji aliyê sê dewletên giravî yên li Pasîfîkê ve jî tê bikar anîn ku di nav de Kîrîbatî, Nauru û Tuvalu hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/30205/ado2013-small-island-economies.pdf |sernav="Small island economies" }}</ref> Deynê hikûmeta Awistralyayê ku di hezîrana sala 2022an de bi qasî 963 milyar dolar bû ku ji %45,1ê GDPya giştî ya welat derbas bûye û heştem deynê herî zêde yê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/Research |sernav=Research |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}</ref> Awistralya di sala 2020an de, piştî Swîsreyê, xwediyê duyem asta herî bilind a deynê malbatan a li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/datamapper/HH_LS@GDD/AUS/CHE |sernav="Household debt, loans and debt securities" |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Bihayên xanîyan di nav bihayên herî bilind de li cîhanê ne, nemaze li deverên mezin ên bajarî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/economy/2022/4/6/australians-home-ownership-dream-turns-soar-as-prices-soar |sernav=‘Ridiculous prices’: Australians’ home ownership dreams turn sour |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Neubauer |pêşnav=Ian }}</ref> Sektora xizmetguzariya mezin bi qasî ji %71,2ê GDPya giştî pêk tîne ku piştre sektora pîşesaziyê (%25,3) tê ku di heman demê de sektora çandiniyê jî ji %3.6ê GDPya giştî pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Awistralya 21em mezintirîn hinardekar û 24em mezintirîn derhanîn a li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(43dxg0yufph5ob3ci3kgpg55))/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C036%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=Trade Map - List of importing markets for the product exported by Australia in 2024 |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(lan5g145vidpni55hqqgzs45))/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C036%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=Trade Map - List of supplying markets for the product imported by Australia in 2024 |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Çîn şirîkê bazirganî yê herî mezin ê Awistralyayê ye ku bi qasî ji %40ê hinardekirina welêt û %17.6ê derhanîn a welat pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2020/12/29/trade-war-with-china-australias-economy-after-covid-19-pandemic.html |sernav=Australia’s growth may ‘never return’ to its pre-virus path after trade trouble with China, says economist |malper=CNBC |tarîx=2020-12-29 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Tan |pêşnav=Weizhen }}</ref> Bazarên din ên sereke yên hinardekirina Awistralyayê Japon, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paine |pêşnav=Joshua |tarîx=2020 |sernav=Submission to Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade Review of Australia’s Bilateral Investment Treaties |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.3711675 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.3711675 |issn=1556-5068 }}</ref> Awistralya xwedî astên bilind ên pêşbazî û azadiya aborî ye û di Endeksa Pêşveçûna Mirovan a sala 2022an de di rêza dehem de bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2022-09-08 |sernav=Human Development Report 2021-22 |url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2021-22 |kovar=undp.org |ziman=en }}</ref> Ji sala 2022an pê ve, di Endeksa Azadiya Aborî de di rêza diwanzdehê de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.heritage.org/index/ranking |sernav=Country Rankings: World & Global Economy Rankings on Economic Freedom |malper=www.heritage.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Di sala 2019an de 9,5 milyon geştiyarên navneteweyî serlêdana Awistralyayê kiriye û di sala 2019an de ji bo geştiyariya hundirîn di nav welatên Asya-Pasîfîkê de di rêza sêzdehan de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://statistics.jnto.go.jp/en/graph/ |sernav=Data list {{!}} 日本の観光統計データ |malper=Japan Tourism Statistics {{!}} 日本の観光統計データ |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-malper |url=https://www.e-unwto.org/action/cookieAbsent |sernav="Statistical Annex" |malper=World Tourism Organization (UNWTO) |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.5 }}</ref> Rapora reqabeta geştyarî û geştyariya sala 2021ê Awistralya di nav 117 welatan de di rêza heftem a cîhanê de bi cih kiriye. Dahatên Awistralyayê ya geştiyariya navneteweyî di sala 2019an de gihîştiye 45,7 milyar dolarê.<ref name=":17" /> == Demografî == Li gorî daneyên sala sala 2026an nifûsa Awistralyayê 28.303.200 kes hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/population-clock-pyramid |sernav=Population clock and pyramid {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Awistralya welatê 54em ê herî qelebalix ê cîhanê û welatê herî qelebalix ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/population-by-country.htm |sernav=From the World's most populated countries to the least populated nations - Nations Online Project |malper=www.nationsonline.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-us |paşnav=nationsonline.org |pêşnav=klaus kästle- }}</ref> Nifûsa Awistralyayê li serê kîlometreçargoşekî 3,4 kes dikeve û bi vê yekê Awistralya bûye yek ji welatên herî kêm-nifûs ên cîhanê. Nifûs bi giranî li perava rojhilat bi taybetî li herêma başûrê rojhilat ê di navbera başûrê rojhilatê Queenslandê li bakurê rojhilat û li Adelaideyê li başûrê rojava kom bûye.<ref name=":19">{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2023-24 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Awistralya welateke pir bajarî ye ku di sala 2018an de ji %67ê nifûsa welat li herêmên statîstîkî yên paytexta mezin (herêmên metropolîtan ên eyaletê û paytextên axa sereke) dijîn.<ref name=":19"/> Herêmên metropolîtan ên ku ji milyonekê zêdetir welatî lê dijîn deverên metropolî yên wekê Sîdney, Melbourne, Brisbane, Perth û Adelaide ne.<ref name=":19" /> Wekê gelek welatên pêşketî yên din, Awistralya jî guherînek demografîk ber bi nifûseke bi temen ve dijî ku bûye zêdebûna kesên teqawidbûyan û kêmbûna kesên di temenê xebatê de. Li gorî daneyên sala 2021ê, temenê navînî ya nifûsê 39 salî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/population-census/latest-release |sernav=Population: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-02-12 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> === Esl û koçberî === [[Wêne:Australian Residents by Country of Birth 2021 Census.svg|thumb|Rêjeya welatiyên Awistralyayê li gorî welatê jidayikbûnê (li gorî daneyên sala 2021ê)]] Her çiqas di sedsala 19an de koçberiyek girîng ji Çîn û Almanya li Awistralyayê hebe jî, di navbera sala 1788an û Şerê Cîhanê yê Duyem de, piraniya welatî û koçberan ji Giravên Brîtanî (bi giranî Îngilîstan, Îrlenda û Skotlendayê) hatine. Piştî federasyonê di sala 1901ê de, siyaseta spî ya Awistralyayê hatiye xurtkirin û koçberiya zêdetir ji van deveran hatine sinordar kirin. Lêbelê ev siyaset piştî Şerê Cîhanî yê Duyem hatiye sistkirin û di dehsalên piştî şer de, Awistralyayê pêlek mezin a koçberiyê ji seranserê Ewropayê wergirtiye û ji dehsalên berê gelek koçber ji başûr û rojhilatê Ewropayê hatine. Hemî cudakariya nijadî ya eşkere di sala 1973an de bi dawî bûye û pirçandîbûn bûye polîtîkayeke fermî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/facts/06evolution.htm |sernav=Australian Immigration Fact Sheet - The Evolution of Australia's Multicultural Policies |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Piştre pêlek mezin û berdewam a koçberiyê ji seranserê cîhanê çêbûye û Asya di sedsala 21an de çavkaniya herî mezin a koçberan ên li Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.homeaffairs.gov.au/research-and-stats/files/report-migration-program-2018-19.pdf |sernav="2018–19 Migration Program Report" }}</ref> Îro, Awistralya xwedî heştem nifûsa koçberan a herî mezin ê cîhanê ye ku koçber ji %30ê nifûsa welat pêk tînin ku ev rêje di nav welatên mezin ên rojavayî de rêjeya herî bilind e.<ref name=":20">{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/migration-australia/latest-release |sernav=Migration, Australia, 2019-20 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/estimatesmaps.shtml?1t1 |sernav=United Nations Population Division {{!}} Department of Economic and Social Affairs |malper=www.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=EN }}</ref> Di salên 2022-23an de 212.789 koçberên mayînde hatine qebûlkirin ku tevî koçberên demkî nifûsa koçberiyê ya Awistralyayê gihiştiye 518.000 kesan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/overseas-migration/latest-release |sernav=Overseas Migration, 2024-25 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-12-19 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.homeaffairs.gov.au/research-and-stats/files/migration-trends-2022-23.PDF |sernav=Wayback Machine |malper=www.homeaffairs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Piraniya penaberan bi vîzeyên pispor hatine Awistralyayê lêbelê bernameya koçberiyê ji bo endamên malbatê û penaberan jî vîzeyan pêşkêş dike.<ref name=":20"/> Buroya statîstîkî ya Awistralyayê ji her welatiyên Awistralyayê dixwaze ku di her hêjmara nifûsê de heta du bav û kalan destnîşan bike û ev bersiv li gorî komên bav û kalan ên berfireh têne dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/detailed-methodology-information/information-papers/understanding-and-using-ancestry-data |sernav=Understanding and using Ancestry data {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-06-28 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref name=":21">{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/classifications/australian-standard-classification-cultural-and-ethnic-groups-ascceg/latest-release |sernav=Australian Standard Classification of Cultural and Ethnic Groups (ASCCEG), 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-11-18 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de, komên bav û kalan ên herî zêde wekê rêjeyek ji tevahiya nifûsê hatine destnîşankirin ev bûn: ji %57,2 ewropî (di nav de %46 kesên ji bakurê rojavayê Ewropayê û ji %11.2 kesên ji başûr û rojhilatê Ewropayê hene), ji %33,8 okyanûsî, ji %17,4 asyayî (di nav de ji %6.5 kesên ji başûr û navînê Asyayê, ji %6.4 kesên ji bakurê rojhilatê Asyayê û ji %4,5 kesên ji başûrê rojhilatê Asyayê hene), ji %3,2 kesên ji bakurê Afrîkayê û ji Rojhilata Navîn, ji %1,4 kesên ji gelên Amerîkayê û ji %1.3 kesên Afrîkaya Jêr-Sahrayê hene. Di hêjmara nifûsê ya 2021ê de bav û kalên takekesî yên herî gelemperî wekê rêjeyek ji nifûsa giştî hatine destnîşankirin wiha ye:<ref name=":26">{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/community-profiles/2021/AUS/download/GCP_AUS.xlsx |sernav="General Community Profile" }}</ref> Îngilîzî (%33), awistralyayî (%29,9), îrlendî (%9,5), skotlendî (%8,6), çînî (%5,5), îtalî (%4,4), almanî (%4), hindî (%3,1), aborjînî (%2,9), yewnanî (%1,7), fîlîpînî (%1,6), holendî (%1,5), vîetnamî (%1,3) û libnanî (%1) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/49f609c83cf34d69ca2569de0025c182!OpenDocument |sernav=Feature Article - Ethnic and Cultural Diversity in Australia (Feature Article) |malper=www.abs.gov.au |tarîx=1995-01-01 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal and Torres Strait Islander teachers in the assimilation era |paşnav=Whitehead |pêşnav=Kay |weşanger=Routledge |tarîx=2025-08-04 |rr=122–151 |isbn=978-1-003-37047-5 |cih=London |url=https://doi.org/10.4324/9781003370475-6 }}</ref> Di heman demê de di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de ji %3,8ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê kesên xwemaliyên aborjînî yên awistralyayî û kesên ji Giravên Torres Straitê destnîşan kirine.<ref name=":21"/> === Ziman === Îngilîzî li Awistralyayê statûyek qanûnî nine lê ji ber bikaranîna berbelav, zimanê îngilîzî zimanê fermî û neteweyî yê de fakto ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/media/publications/multicultural/confer/04/speech18b.htm |sernav=Australian Immigration - 1995 Global Cultural Diversity Conference - Mr Joseph Lo Bianco |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ward |pêşnav=Rowena |tarîx=2019-11-13 |sernav=‘National’ and ‘Official’ Languages Across the Independent Asia-Pacific |url=https://epress.lib.uts.edu.au/journals/index.php/portal/article/view/6510 |kovar=PORTAL Journal of Multidisciplinary International Studies |ziman=en |cild=16 |hejmar=1-2 |rr=82–100 |doi=10.5130/pjmis.v16i1-2.6510 |issn=1449-2490 }}</ref> Îngilîziya Awistralyayê cureyekî sereke yê ziman e ku xwedî zarava û ferhengek cihêreng e û di rêziman û rastnivîsê de ji cureyên din ên zimanê îngilîzî hinekî cuda ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary%20of%20Australian%20English.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-03-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110320004658/http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary%20of%20Australian%20English.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Îngilîzî ya awistralyayî yê giştî wekê zimanê standard a welat tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nos-langues.canada.ca/en/blogue-blog/australian-english-eng |sernav=Australian English in a nutshell – The Our Languages blog – Resources of the Language Portal of Canada – Languages – Canadian identity and society – Culture, history and sport – Canada.ca |malper=nos-langues.canada.ca |tarîx=2026-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Public Services and Procurement Canada }}</ref> Zimanê îşaretan ê awistralyayî ku wekê auslan tê zanîn, di dema hêjmara nifûsê ya sala 2021an de ji aliyê 16.242 kesan ve li malê hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/cultural-diversity-census/latest-release |sernav=Cultural diversity: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-01-12 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de, ji %72ê nifûsê tenê zimanê ku li malê dihat axaftin zimanê îngilîzî bû. Zimanên din ên herî zêde li malê dihatin axaftin mandarînî (%2,7), erebî (%1,4), viyetnamî (%1.3), kantonî (%1,2) û zimanê pencabî (%0,9) bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/AUS |sernav=2021 Australia, Census All persons QuickStats {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Tê texmînkirin ku di dema têkiliya yekem a bi ewropiyan re de hatiye dîtin ku zêdetirî 250 zimanên aborjîn ên Awistralyayê hebûn. Her çiqas 70 ji zimanên ku dihatin bikaranîn di bin xetereyê de bûn, rapirsiya neteweyî ya zimanên xwemalî (NILS) ya salên 2018-19an nîşan daye ku zêdetirî 120 cureyên zimanên xwemalî dihatin bikaranîn an jî di bin vejandinê de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Ian |tarîx=2020-08-31 |sernav=Indigenous language policies in Canada in the wake of Bill C-91: Report on a national colloquium at Glendon College, December 2019 |url=https://doi.org/10.25071/75d88c10 |kovar=Canada Watch |doi=10.25071/75d88c10 |issn=1191-7733 }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya sala 2021an de hatiye dîtin ku 167 zimanên xwemalî li malê ji aliyê 76.978 xwemaliyên awistralyayî ve têne axaftin zimanê yumplatok (Kreola Torres Strait), djambarrpuyngu (zimanek yolŋu) û zimanê pitjantjatjara (zimaneke çola rojava) bûn ku di nav zimanên herî berbelav de bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/aboriginal-and-torres-strait-islander-peoples/aboriginal-and-torres-strait-islander-people-census/latest-release |sernav=Aboriginal and Torres Strait Islander people: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-01-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> === Dîn === [[Wêne:St Mary's Cathedral as viewed from Hyde Park, Sydney b.jpg|thumb|Katedrala Ezîz Mary ya li Sîdneyê ku girêdayî Dêra Katolîk e ku mezintirîn mezheba dînî ya Awistralyayê ye]] Li Awistralyayê dîneke dewletê tune ye ku benda 116 a destûra bingehîn a Awistralyayê qanûnên federal avakirina dînekî, her rê û rêbazeke dînî ya bi zorê an rêgirtina azadiya dînî û qedexe kirina jîyana dînî, qedexe dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dfat.gov.au/facts/religion.html |sernav=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=corporateName= Department of Foreign Affairs and Trade }}</ref> Lêbelê eyaletên Awistralyayê hê jî xwedî derxistina qanûnên cudakariya dînî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.austlii.edu.au/au/journals/FedLRev/1998/6.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de ji %38,9ê nifûsê xwe wekê bê dîn nîşan dane ku ev rêje ji %15,5ê sala 2001ê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2001/0 |sernav=2001 Australia, Census All persons QuickStats {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Dînê herî mezin ê welat baweriya xiristiyanî ye ku ji %43,9 ê ji nifûsa welat baweriya xwe bi vê dînê tîne.<ref name=":26"/> Mezhebên xiristiyan ên herî mezin ê Awistralyayê Dêra Katolîk (ji %20 ê ji nifûsê) û Dêra Anglîkan a Awistralyayê (ji %9,8 ê nifûsê) ne. Koçberiya nebrîtanî yên ji Şerê Cîhanê yê Duyem vir ve bûye sedema mezinbûna dînên nexiristiyan ku bi rêzê ve îslam (%3,2), hindûîzm (%2,7), bûdîzm (%2,4%), sîxîzm (%0,8) û cihûtî (%0,4) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/articles/religious-affiliation-australia |sernav=Religious affiliation in Australia {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-04-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Di sala 2021an de nêzîkî 8.000 kesan girêdana xwe bi dînên kevneşopî yên aborjînî re diyar kirine. Di mîtolojiya aborjînî ya Awistralyayê û çarçoveya anîmîst a li aborjînî ya Awistralyayê pêşketiye de ku xeyalkirina serdemeke pîroz e ku tê de hebûnên ruhî yên totemîk ên bav û kalan û afirandin pêk anîne. Serdema xeyalan qanûn û avahiyên civakê saz kiriye û merasîmên ku ji bo misogerkirina berdewamiya jiyan û axê hatine lidarxistin, pêk aniye.<ref name="Flood2019"/> === Tenduristî === Temenê jiyana li Awistralyayê 83 sal e (81 sal ji bo mêran û 85 sal ji bo jinan) û ev temen pêncem temenê herî bilind ê cîhanê ye.<ref name=":23">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Welat xwedî rêjeya herî bilind a penceşêra çerm li cîhanê ye ku di heman demê de cixarekêşandin sedema herî mezin a mirin û nexweşiyan e ku dikare were pêşîgirtin û berpirsiyarê ji %7,8ê tevahî ya mirin û nexweşiyan e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.health.gov.au/internet/skincancer/publishing.nsf/Content/fact-2 |sernav=Key statistics |malper=www.health.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Australian Government Department of Health }}</ref> Di nav sedemên pêşîlêgirtinê de tansiyona bilind (hîpertansiyon) bi rêjeya ji %7.6 di rêza duyem de ye û qelewbûn jî bi rêjeya ji %7,5an di rêza sêyem de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aihw.gov.au/publications/hwe/bodaiia03/bodaiia03-c05.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.aihw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-02-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110226105813/http://www.aihw.gov.au/publications/hwe/bodaiia03/bodaiia03-c05.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quitnow.info.au/internet/quitnow/publishing.nsf/Content/warnings-graph |sernav=quitnow - Smoking - A Leading Cause of Death |malper=quitnow.info.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110219073743/http://quitnow.info.au/internet/quitnow/publishing.nsf/Content/warnings-graph |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Awistralya di sala 2012an de ji aliyê rêjeya jinên qelew ve di rêza 35em a cîhanê de bû û ji aliyê rêjeya kesên qelew ve di nav welatên pêşketî de di rêza yekem de bû ku ji %63ê nifûsa welat ya ji kesên mezin zêde bi kîlo ne an jî qelew e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iaso.org/site_media/uploads/Global_prevalence_of_adult_obesity_Ranking_by_country_2012.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.iaso.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.health.gov.au/internet/main/publishing.nsf/Content/health-pubhlth-strateg-hlthwt-obesity.htm |sernav=About Overweight and Obesity |malper=www.health.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Australian Government Department of Health and Ageing. Population Health Division }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aihw.gov.au:80/overweight-and-obesity/ |sernav=Overweight and obesity (AIHW) |malper=www.aihw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Awistralya di sala 2021ê de nêzîkî ji %9,91 ji GDPya giştî ji bo lênihêrîna tenduristiyê xerc kiriye.<ref name=":23"/> Awistralyayê di sala 1975an de sîstemeke sîgortaya neteweyî xistiye meriyetê.<ref name=":24">{{Jêder-malper |url=http://www.aph.gov.au/library/intguide/SP/medicare.htm |sernav=Medicare - Background Brief |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2010-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100414012007/http://www.aph.gov.au/library/intguide/SP/medicare.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî heyamekê ku gihîştina bernameyê sinordar bû ku ev bername di sala 1981an de bi navê Medicare careke din dîsa hatiye gerdûnî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthfund.org/international-health-policy-center/countries/australia |sernav=Australia |malper=www.commonwealthfund.org |tarîx=2020-06-05 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Bername bi awayekî navinî ji aliyê zêdebarê baca dahatiyê ve tê fînansekirin ku wekê baca Medicare tê zanîn ku niha ji %2 ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ato.gov.au/Individuals/Medicare-levy/ |sernav=Medicare levy |malper=www.ato.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=Office |pêşnav=Australian Taxation }}</ref> Nexweşxaneyan eyaletan û xizmetên derveyî nexweşxaneyê birêve dibin ku di heman demê de hikûmeta federal bernameya alikariya dermanan (ku lêçûnên dermanan subvansîyon dike) û birêvebirina giştî ya tibbê fînanse dike.<ref name=":24"/> === Perwerdehî === [[Wêne:Unimelb main entrance.jpg|thumb|çep|Dimenek ji Zanîngeha Melbourne ku yek ji zanîngehên herî kevn ên welat e]] Beşdarbûna dibistanê, an qeydkirina ji bo perwerdehiya malê, li seranserê Awistralyayê mecbûrî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Briefing |pêşnav=Ian Townsend for Background |tarîx=2012-01-28 |sernav=Thousands of parents illegally home schooling |url=https://www.abc.net.au/news/2012-01-28/thousands-of-parents-illegally-home-schooling/3798008 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Perwerde di serî de di berpirsiyariya eyalet û herêmên takekesî de ye lêbelê Commonwealth (Dewleta Hevbendiyê) bi rêya peymanên fînansekirinê xwedî bandoreke girîng e. Ji sala 2014an vir ve, bernameyeke perwerdehiyê ya neteweyî ku ji aliyê Commonwealth ve hatiye pêşvexistin, ji aliyê eyalet û herêman ve hatiye bicîhanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/why-do-australian-states-need-a-national-curriculum-and-do-teachers-even-use-it-171745 |sernav=Why do Australian states need a national curriculum, and do teachers even use it? |malper=The Conversation |tarîx=2021-11-18 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-US |paşnav=Ross |pêşnav=Emily }}</ref> Rêbazên beşdarbûnê li gorî dewletan diguherin lê bi gelemperî zarok neçar in ku ji temenê 5 heta 16 saliya xwe biçin dibistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/settle-in-australia/everyday-life/education |sernav=Education |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=; c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Department of Immigration and Citizenship (DIAC) }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dfat.gov.au/facts/education_in_australia.html |sernav=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=corporateName= Department of Foreign Affairs and Trade }}</ref> Li hinek eyaletan (Awistralyaya Rojava, Herêma Bakur û New South Wales), zarokên 16-17 salî mecbûr in ku biçin dibistanê an jî beşdarî perwerdehiya pîşeyî yên wekê stajyeriyê bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://det.wa.edu.au/schoolsandyou/detcms/navigation/parents-and-community/schooling/?oid=Category-id-3869597 |sernav=Schooling |malper=det.wa.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.austlii.edu.au/au/legis/nt/consol_act/ea104/s20.html |sernav=EDUCATION ACT - SECT 20 Procedures of advisory council |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Education Act |tarîx=1990 |url=https://www.austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/legis/nsw/consol_act/ea1990104/s21b.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Minimum school leaving age jumps to 17 |url=http://news.theage.com.au/breaking-news-national/minimum-school-leaving-age-jumps-to-17-20090128-7r4d.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=The Age |ziman=en-au }}</ref> Li gorî nirxandinên PISA ya 2022an, xwendekarên 15 salî yên awstralyayî di OECDyê de ji bo xwendin û zanistê di rêza nehan û ji bo matematîkê jî di rêza dehem de ne. Lêbelê nêzîkî ji %60 xwendekarên Awistralyayê standarda jêhatîbûna neteweyî bi dest xistine ku ji %51 di matematîkê de, ji %58 di zanistê de û ji %57 jî di xwendinê de jêhatîbûnê bidest xistine.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-12-05 |sernav=New data shows many Australian teens are falling behind at school. This teacher is not surprised |url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-05/pisa-international-school-rankings-in-maths-science-reading/103185468 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2022-results-volume-i-and-ii-country-notes_ed6fbcc5-en/australia_e9346d47-en.html |sernav=Australia |malper=OECD |tarîx=2023-12-04 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=OECD }}</ref> Li Awistralya 37 zanîngehên ku ji aliyê hikûmetê ve hatine fînansekirin û sê zanîngehên taybet hene û her wiha hejmarek saziyên din ên pispor hene ku qursên di asta xwendina bilind de pêşkêş dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ausitaleem.com.pk/australian-education-system.shtml |sernav=Australian Education {{!}} Australian Education System {{!}} Education {{!}} Study in Australia |malper=www.ausitaleem.com.pk |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=Atta-ur-Rehman |roja-arşîvê=2012-01-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120119063252/http://www.ausitaleem.com.pk/australian-education-system.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> OECDyê Awistralyayê di nav welatên herî biha yê ji bo xwendina zanîngehê bi cih kiriye. Sîstemeke perwerdehiya pîşeyî heye ku wekê TAFE tê zanîn û gelek kes ji bo perwerdeya hunerî perwerdehiyê dibînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australianapprenticeships.gov.au/about/default.asp |sernav=Australian Apprenticeships |malper=www.australianapprenticeships.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Nêzîkî ji %58ê awistralyayîyên di navbera 25 û 64 salî de xwedî bawernameyên pîşeyî an jî pîşeyiyên bilind in û bi rêjeya xwendina bilind a ji %49 di nav welatên OECDyê de xwedî rêjeya herî bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1a79e7ae231704f8ca256f720082feb9!OpenDocument |sernav=Contents - Contents |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2005-01-21 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of }}</ref> Ji %38ê nifûsa Awistralyayê xwedî bawernameyeke perwerdehiya bilind e ku di nav rêjeyên herî bilind ên cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Most Educated Countries in the World |url=https://finance.yahoo.com/news/the-most-educated-countries-in-the-world.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Yahoo Finance |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Grossman |pêşnav=Samantha |tarîx=2012-09-27 |sernav=And the World’s Most Educated Country Is… |url=https://newsfeed.time.com/2012/09/27/and-the-worlds-most-educated-country-is/ |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Time |ziman=en-US |issn=0040-781X |roja-arşîvê=2018-07-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180709210040/http://newsfeed.time.com/2012/09/27/and-the-worlds-most-educated-country-is/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036 |sernav=2016 Census QuickStats: Australia |malper=www.censusdata.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-06-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180620052901/http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Awistralya xwedî rêjeya herî bilind a xwendekarên navneteweyî ya li gorî serê nifûsê li cîhanê ye ku 812.000 xwendekarên navneteweyî di sala 2019an de li zanîngeh û saziyên pîşeyî yên welat tomarkirî bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-10-16 |sernav=Student market a hot commodity |url=https://www.theaustralian.com.au/business/property/booming-student-market-a-valuable-property/news-story/6bb3823260aa3443f0c26909406d089b |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrobusiness.com.au/2019/11/australian-universities-double-down-on-international-students/ |sernav=Australian universities double down on international students |malper=MacroBusiness |tarîx=2019-10-31 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=November 2019 |pêşnav=Leith van OnselenFriday 1 }}</ref> Li gorî vê yekê di sala 2019an de, xwendekarên navneteweyî bi navînî ji %26,7ê xwendekarên zanîngehên li Awistralyayê pêk tînin. Ji ber vê yekê perwerdehiya navneteweyî bûye sedema nîfûsa kesên ji derveyî welat û bandorek berbiçav li ser demografiya welat dike ku rêjeyek girîng a xwendekarên navneteweyî piştî xwendina xwe bi vîzeyên cûrbecûr ên jêhatîbûn û kar li Awistralyayê dimînin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-07-26 |sernav=Record number of international students sticking around on work visas |url=https://www.abc.net.au/news/2018-07-27/temporary-graduate-visa-485-boom/10035390 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Perwerde piştî hesin û komir, sêyem berhema herî mezin a hinardekirina Awistralyayê ye û di darayî ya salên 2016-17an de zêdetirî 28 milyar dolar beşdarî li aboriya Awistralyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://curious.science.org.au/policy-features/science-australia |sernav=Science in Australia |malper=Curious |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Berthold |pêşnav=Emma }}</ref> == Çand == [[Wêne:Sydney Australia. (21339175489).jpg|thumb|Xaniyê Operayê yê Sîdneyê ku di sala 1973an de hate temamkirin û di sala 2007an de wekê yek ji cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê hate ragihandin ku avahiya herî ciwan ku ketiye nava vê lîsteyê]] Çanda hemdem a Awistralyayê cihêreng e û kevneşopiyên xwemalî yên welêt ku mîrata brîtanî û îrlendî û dîroka koçberiya pirçandî ya piştî 1945an nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people and their origins |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-80789-0 |cih=Cambridge [England] ; New York |paşnavê-edîtor=Jupp |pêşnavê-edîtor=James }}</ref><ref name=":25">{{Jêder-kitêb |sernav=Cultural history in Australia |weşanger=UNSW Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-86840-589-6 |cih=Sydney |paşnavê-edîtor=Teo |pêşnavê-edîtor=Hsu-Ming |paşnavê-edîtor2=White |pêşnavê-edîtor2=Richard }}</ref> Di heman demê de çanda welat ji çanda Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê jî bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.1177/026327648300100309 }}</ref> Pêşveçûna çanda Awistralyayê ji dema kolonyalîzma brîtanî vir ve bûye çandeke cihêreng.<ref name=":6"/><ref name=":25"/> Gelek awistralî wekhevî, hevaltî, bêrêzî û nebûna fermîtiyê wekê beşek ji nasnameya xwe ya neteweyî destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Australia - Culture, Diversity, Indigenous {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Australia/Cultural-life |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://culturalatlas.sbs.com.au/australian-culture/australian-culture-core-concepts |sernav=Australian - Core Concepts |malper=Cultural Atlas |tarîx=2016-01-01 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://immi.homeaffairs.gov.au/citizenship-subsite/files/our-common-bond-testable.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=immi.homeaffairs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Ev yek di jargonên awistralyayî de û her wiha di mîzahên awistralyayî de jî têne îfadekirin ku pir caran wekê hişk, bêrêz û îronîk têne binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://daily.jstor.org/australians-obsessed-nicknaming/ |sernav=Small Poppy Syndrome: Why are Australians so Obsessed With Nicknaming Things? |malper=JSTOR Daily |tarîx=2018-02-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-US |paşnav=Luu |pêşnav=Chi }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.1177/0022022116638175 }}</ref> Li Awistralyayê ji welatiyên nû û xwediyên vîzeyê tê xwestin ku pabendî "nirxên Awistralyayê" bibin ku ji aliyê wezareta karên navxweyî ve wiha hatiye destnîşankirin: rêzgirtin ji bo azadiya takekesî; naskirina serdestiya qanûnê; dijberiya li hember cudakariya nijadî, zayendî û dînî; û têgihîştina "mafê dadperwer" ku tê gotin wekheviya derfetan ji bo her kesî û dilovaniya li hemberê kesên hewcedar.<ref>{{Jêder-malper |url=https://immi.homeaffairs.gov.au/help-support/meeting-our-requirements/australian-values |sernav=Immigration and citizenship Website |malper=Immigration and citizenship Website |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}</ref> === Huner === Li Awistralyayê zêdetirî 100.000 cihên hunera kevirî ya aborjîn hene û sêwiran, şêwaz û çîrokên kevneşopî di hunera hemdem a Awistralyayê ya xwemalî de cih digirin ku li gorî rexnegir Robert Hughes, "tevgera hunerî ya mezin a dawî ya sedsala 20an" e ku di nav nûnerên wê de Emily Kame Kngwarreye heye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Henly |pêşnav=Susan Gough |tarîx=2005-11-06 |sernav=Powerful growth of Aboriginal art |url=https://www.nytimes.com/2005/11/06/arts/powerful-growth-of-aboriginal-art.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emily Kngwarreye paintings |paşnav=Kngwarreye |pêşnav=Emily Kame |weşanger=Craftsman House |tarîx=1998 |isbn=978-90-5703-681-1 |cih=North Ryde, NSW |paşnav2=Isaacs |pêşnav2=Jennifer }}</ref> Hunermendên kolonyal ên destpêkê ji bo axa nenas balkêşiyeke bêhempa nîşan dane. Berhemên empresyonîst ên Arthur Streeton, Tom Roberts û endamên din ên dibistana Heidelberg a sedsala 19an yekem tevgera "bi taybetî awistralyayî" di hunera rojavayî de, di pêşiya federasyonê de hestên neteweperwer rave kirine.<ref name=":22">{{Jêder-malper |url=https://www.artgallery.nsw.gov.au/collection/ |sernav=Collection {{!}} Art Gallery of NSW |malper=www.artgallery.nsw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Her çiqas dibistan heta salên 1900an bi bandor mabe jî, modernîstên wekê Margaret Preston û Clarice Beckett û paşê Sîdney Nolan, mêlên hunerî yên nû keşif kirine.<ref name=":22" /> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Australia}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Awistralya| ]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1901ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku inglîzî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] 6mh0e7a5oboewtzz8214z77jwv05jn1 2031189 2031143 2026-05-25T18:12:27Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2031189 wikitext text/x-wiki {{ev gotar|di derbarê welatê Awistralya ye. Ji bo wateyên din a "Awistralya", li [[Awistralya (cudakirin)]] binihêre.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Awistralya'''{{Efn|An jî '''Ewistralya'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=368 }}</ref>}} ({{Ziman-en|Commonwealth of Australia}}) welatekî parzemînî ye ku ji parzemîna Awistralyayê, girava [[Tazmanya]]yê û ji gelek giravên din ên biçûktir pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Turbidite sedimentation off the Antarctic continent |paşnav=Payne |pêşnav=Robert R. |weşanger=American Geophysical Union |tarîx=1972 |rr=349–364 |cih=Washington, D. C. |url=https://doi.org/10.1029/ar019p0349 |paşnav2=Conolly |pêşnav2=John R. }}</ref> Rûerda Awistralyayê bi tevahî 7.688.287 km² ye ku bi vê rûbarê şeşem welatê herî mezin ê cîhanêye û welatê herî mezin ê [[Okyanûsya]]yêye. Awistralya parzemîna herî bi deştî û parzemîna herî hişkesaliyê niştecihî ya cîhanê ye. Di warê biyopirrengiyê de welateke dewlemend ew û xwedî mezinahiya cûrbecûr deverên û avhewayê ye ku di nav de çolên li hundir û daristanên baranê yên tropîkal li perava welat hene. Bav û kalên awistralyayî yên aborjîn ji 50.000 heta 65.000 sal berê, di [[Serdema Dawîn a Qeşayê]] de, ji başûrê rojhilatê Asyayê dest bi koçberiya ber bi parzemînê ve kirine. Di dema ku brîtanî li parzemînê bicih bûne, awistralyayên aborjîn ji 250 zêdetir zimanan diaxivîn û yek ji kevintirîn çandên cîhanê bûn.<ref name="Flood2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Original Australians: The Story of the Aboriginal People |paşnav=Flood |pêşnav=Josephine |weşanger=Allen & Unwin |tarîx=2019 |isbn=978-1-76052-707-5 |çap=2 |cih=Sydney }}</ref> Dîroka nivîskî ya Awistralyayê bi keşifkirina piraniya peravê ku ji aliyê holendiyan ve di sedsala 17an de dest pê kiriye, hatiye nivîsandin. Koloniya Brîtanî di sala 1788an de bi damezrandina koloniya cezayî ya [[Wêlsa Başûr a Nû|Wales a Başûr a Nû]] dest pê kiriye. Heta nîvê sedsala 19an, [[Awistralya (parzemîn)|piraniya parzemînê]] ji aliyê koçberên ewropî ve hatibû keşifkirin û pênc koloniyên din ên brîtanî yên xweser li parzemînê hatibûn damezrandin ku her yek ji wan heta sala 1890an hikûmetek berpirsiyar bi dest xistine. Kolonî di sala 1901ê de bi yekkirinên koloniyan re bûne federal û dewleta Awistralyayê ya îro ava kirine. Ev rewş berdewamiya pêvajoya zêdekirina xweseriyê ji [[Keyaniya Yekbûyî]] bû ku bi qanûna pejirandina Westminster a sala 1942an hatiye ronîkirin û bi qanûnên Awistralyayê ya sala 1986an bi dawî bûye. Awistralya monarşiyeke destûrî ye ku xwedî demokrasiyeke parlemanî ye û federasyonek e ku ji şeş parêzgeh û ji deh herêman pêk tê. Tevahiya nifûsa welat nêzîkî 28 milyonan e ku pirraniya welatî li deverên bajarî dijîn û bi nifûsa welat bi giranî li perava rojhilat a Awistralyayê kom bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2021-22 financial year |malper=Australian Bureau of Statistics |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en }}</ref> Paytexta welat bajarê [[Kanberra]]yê ye ku di heman demê de bajarê herî qelebalix ê welat bajarên [[Sîdney]] û [[Melbourne]] ne ku her yek ji wan zêdetirî pênc milyon welatî lê dijîn. Awistralya xwedî aboriyeke pir pêşketî ye û welat xwedî yek ji dahatên serê kesî yên herî bilind ên cîhanê ye. Çavkaniyên Awistralyayê ya xwezayî yên pir zêde ne û têkiliyên Awistralyayê ya bazirganî yên navneteweyî baş pêşketiye ku ev têkilî ji bo aboriya welêt gelek girîng in. Awistralya di warê parastinê de xwedî hêzek navîn e û xwedî sêzdehem lêçûnên leşkerî yên herî zêde li cîhanê ye. Welat endamê komên navneteweyî yên wekî ê [[Neteweyên Yekbûyî]], [[G20]], [[OECD]], Rêxistina Bazirganiya Cîhanê, Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîk, [[Foruma Giravên Pasîfîk]], Civaka Pasîfîk û Hevbendiya Neteweyan e. Di heman demê de Awistralya beşdarî hevpeymaniyên parastin, îstîxbarat û ewlehiyê ANZUS, AUKUS û Five Eyes bûye. Welat hevalbendek sereke ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye ku endamê [[NATO]]yê nîne. == Etîmolojî == Navê Awistralyayê (bi îngilîziya Awistralyayê wekê /əˈstreɪliə/ tê bilêvkirin) ji peyva latînî Terra Australis Incognita ('erdê başûr ê nenas') hatiye wergirtin ku naveke ku ji demên kevnar ve ji bo parzemînek hîpotetîk li nîvkada başûr hatiye bikar anîn. Çend kartografên sedsala 16an peyva Awistralya li ser nexşeyan bi kar anîn lê ji bo destnîşankirina Awistralyaya nûjen neanîn e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/putting-australia-on-the-map-29816 |sernav=Putting ‘Australia’ on the map |malper=The Conversation |tarîx=2014-08-10 |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en-US |paşnav=Clarke |pêşnav=Jacqueline |paşnav2=Clarke |pêşnav2=Philip }}</ref> Dema ku holendiyan di sedsala 17an de dest bi serdana Awistralyayê û nexşekirina Awistralyayê kirin e wan ji parzemînê wekê Holendaya Nû binavkirine. Navê Awistralya ji aliyê keşifger Matthew Flinders ve hatiye populer bûye ku di sala 1803an de li dora parzemînê geriyaye. Lêbelê dema ku vegotina wî ya rêwîtiya wî di sala 1814an de hatiye weşandin, navê Terra Australis hatiye bikar anîn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.library.gov.au/research/research-guides-0/where-name-australia-came |sernav=Where the name 'Australia' came from {{!}} National Library of Australia (NLA) |malper=www.library.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en }}</ref> Parêzgarê New South Wales Lachlan Macquarie di kanûna sala 1817an de bi fermî pêşniyar kiriye ku navê Awistralya li cihê New Holland (Holenda Nû) were bikar anîn. Amîraltiya brîtanî ev nav di sala 1824an de pejirandiye û parlamentoya brîtanî di sala 1828an de di qanûndanînê de bikar aniye. Ofîsa hîdrografiyê ya Keyaniya Yekbûyî navê nû di rêbernameya Avusturalya ya sala 1830an de bikar aniye. Navê "Commonwealth of Australya" ji bo federasyona nû ya şeş koloniyên berê di qanûna destûra bingehîn a ''Commonwealth of Australya'' ya sala 1900 (UK) de bi awayekî fermî hatiye naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Pêşdîrok === Gelên xwemaliyên Awistralyayê ji du komên mezin pêk hatine ku yek ji van koman awistralyayîyên aborjînin ku yek ji gelên xwemaliyên yên parzemîna Awistralyayê û tevî [[Tazmanya]]yê li gelek giravên Awistralyayê dijîn. Yek ji komên xwemaliyên Awistralyayê gelên [[giravên Torres Straitê]] ne ku gelekî [[melanezyayî]] yê cuda yê giravên Torres Strait in. [[Wêne:Bradshaw rock paintings.jpg|thumb|Hunerê kevirî yê Aborjîn li herêma Kîmberleya li Rojavayê Avusturalya]] Li gorî texmînan, jiyana mirovan li parzemîna Awistralyayê ji 50.000 heta 65.000 sal berê dest pê kiriye<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Australia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |isbn=978-1-107-01155-7 |cih=Port Melbourne, Vic. ; New York |paşnavê-edîtor=Bashford |pêşnavê-edîtor=Alison |paşnavê-edîtor2=Macintyre |pêşnavê-edîtor2=Stuart }}</ref><ref name="Clarkson2017">{{Jêder-kovar |paşnav=Clarkson |pêşnav=Chris |paşnav2=Jacobs |pêşnav2=Zenobia |paşnav3=Marwick |pêşnav3=Ben |paşnav4=Fullagar |pêşnav4=Richard |paşnav5=Wallis |pêşnav5=Lynley |paşnav6=Smith |pêşnav6=Mike |paşnav7=Roberts |pêşnav7=Richard G. |paşnav8=Hayes |pêşnav8=Elspeth |paşnav9=Lowe |pêşnav9=Kelsey |paşnav10=Carah |pêşnav10=Xavier |paşnav11=Florin |pêşnav11=S. Anna |paşnav12=McNeil |pêşnav12=Jessica |paşnav13=Cox |pêşnav13=Delyth |paşnav14=Arnold |pêşnav14=Lee J. |paşnav15=Hua |pêşnav15=Quan |tarîx=2017 |sernav=Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago |url=https://www.nature.com/articles/nature22968 |kovar=Nature |ziman=en |cild=547 |hejmar=7663 |rr=306–310 |doi=10.1038/nature22968 |issn=1476-4687 }}</ref><ref name="Williams2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Williams |pêşnav=Martin A. J. |paşnav2=Spooner |pêşnav2=Nigel A. |paşnav3=McDonnell |pêşnav3=Kathryn |paşnav4=O'Connell |pêşnav4=James F. |tarîx=2021 |sernav=Identifying disturbance in archaeological sites in tropical northern Australia: Implications for previously proposed 65,000‐year continental occupation date |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/gea.21822 |kovar=Geoarchaeology |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |rr=92–108 |doi=10.1002/gea.21822 |issn=0883-6353 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Allen |pêşnav=Jim |paşnav2=O'Connell |pêşnav2=James F. |tarîx=2025 |sernav=Recent DNA Studies Question a 65 kya Arrival of Humans in Sahul |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/arco.70002 |kovar=Archaeology in Oceania |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=187–190 |doi=10.1002/arco.70002 |issn=0728-4896 }}</ref> ku bi koçberiya mirovên bi rêya pirên bejahî û derbasbûnên deryayî yên kurt, ji herêma ku niha wekê başûrê rojhilatê Asyayê tê zanîn koçê parzemînê bûne.<ref name=":1" /> Bi awayekî baş nayê zanîn ku bav û kalên awistralyayên aborjîn ên nûjen ka di çend pêlên koçberiyê de koçê parzemînê bûne.<ref name="Malaspinas2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Malaspinas |pêşnav=Anna-Sapfo |paşnav2=Westaway |pêşnav2=Michael C. |paşnav3=Muller |pêşnav3=Craig |paşnav4=Sousa |pêşnav4=Vitor C. |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Alves |pêşnav6=Isabel |paşnav7=Bergström |pêşnav7=Anders |paşnav8=Athanasiadis |pêşnav8=Georgios |paşnav9=Cheng |pêşnav9=Jade Y. |paşnav10=Crawford |pêşnav10=Jacob E. |paşnav11=Heupink |pêşnav11=Tim H. |paşnav12=Macholdt |pêşnav12=Enrico |paşnav13=Peischl |pêşnav13=Stephan |paşnav14=Rasmussen |pêşnav14=Simon |paşnav15=Schiffels |pêşnav15=Stephan |tarîx=2016 |sernav=A genomic history of Aboriginal Australia |url=https://www.nature.com/articles/nature18299 |kovar=Nature |ziman=en |cild=538 |hejmar=7624 |rr=207–214 |doi=10.1038/nature18299 |issn=1476-4687 |pmc=7617037 |pmid=27654914 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/ |sernav=Australian Museum |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref> Stargeha kevirî ya Madjedbebe ku li Arnhem Landê ye dibe ku kevintirîn cihê hebûna mirovan ê li Awistralyayê nîşan dide.<ref name="Clarkson2017"/><ref name="Williams2021"/><ref name="Flood2019"/> Kevntirîn paşmayên mirovan ên hatine dîtin paşmayên Gola Mungo ne ku dîroka wan bi qasî 42.000 sal berê ye.<ref name="Flood2019"/> Çanda Awistralyayê ya [[Xwecihên Awistralyayê|Aborjîn]] yek ji kevintirîn çandên berdewam ên li cîhanê ye.<ref name="Flood2019"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australiangeographic.com.au/news/2011/09/dna-confirms-aboriginal-culture-one-of-earths-oldest/ |sernav=DNA confirms Aboriginal culture one of Earth's oldest |malper=Australian Geographic |tarîx=2011-09-23 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=A. G. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2016/09/22/asia/indigenous-australians-earths-oldest-civilization |sernav=Aboriginal Australians are Earth’s oldest civilization: DNA study |malper=CNN |tarîx=2016-09-22 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |paşnav=Jozuka |pêşnav=Emiko }}</ref><ref name="Malaspinas2016"/> Di dema têkiliya yekem bi ewropî re, awistralyayîyên aborjînî ji civakên cûrbecûr pêk dihatin ku sîstemên aboriyên cûrbecûr bûn û herî kêm li 250 komên zimanî yên cûda belav bibûn.<ref name="Williams1987">{{Jêder-kovar |paşnav=Williams |pêşnav=Elizabeth |tarîx=1987 |sernav=Complex hunter-gatherers: a view from Australia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/complex-huntergatherers-a-view-from-australia/91998B1AE66FF0117DEE1EC628FD96BE |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=61 |hejmar=232 |rr=310–321 |doi=10.1017/S0003598X00052182 |issn=0003-598X }}</ref><ref name="Williams1987"/><ref name="Flood2019"/> Texmînên nifûsa aborjînan berî niştecihbûna brîtanî, di navbera 300.000 û 3 milyon de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/the-first-australians-grew-to-a-population-of-millions-much-more-than-previous-estimates-142371 |sernav=The First Australians grew to a population of millions, much more than previous estimates |malper=The Conversation |tarîx=2021-04-29 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Alan N. |paşnav2=Bradshaw |pêşnav2=Corey J. A. |paşnav3=Saltré |pêşnav3=Frédérik |paşnav4=Norman |pêşnav4=Kasih |paşnav5=Ulm |pêşnav5=Sean }}</ref> Çandên awistralyayî yên aborjîn bi kûrahî bi erd û jîngehê ve girêdayî bûn (hê jî wiha ye) û bi çîrokên xewnên bi rêya kevneşopiya devkî, stran, reqs û bi tabloyan hatine parastin.<ref name="Mawson2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Mawson |pêşnav=Stephanie |tarîx=2021 |sernav=THE DEEP PAST OF PRE-COLONIAL AUSTRALIA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/historical-journal/article/deep-past-of-precolonial-australia/F128C60AE14F4F07045FA65AEC152CB2 |kovar=The Historical Journal |ziman=en |cild=64 |hejmar=5 |rr=1477–1499 |doi=10.1017/S0018246X20000369 |issn=0018-246X }}</ref> Hinek kom bi şewitandin a bi kontrol ê ji bo guhertina ji bo guhertina nebatan,<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-aboriginal-burning-changed-australias-climate-4454 |sernav=How Aboriginal burning changed Australia’s climate |malper=The Conversation |tarîx=2012-01-11 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Wyrwoll |pêşnav=Karl-Heinz }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/before-the-colonists-came-we-burned-small-and-burned-often-to-avoid-big-fires-its-time-to-relearn-cultural-burning-201475 |sernav=Before the colonists came, we burned small and burned often to avoid big fires. It’s time to relearn cultural burning |malper=The Conversation |tarîx=2023-06-21 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Robbie }}</ref> xwedîkirina masiyan<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/aboriginal-people-have-spent-centuries-building-in-the-darling-river-now-there-are-plans-to-demolish-these-important-structures-195966 |sernav=Aboriginal people have spent centuries building in the Darling River. Now there are plans to demolish these important structures |malper=The Conversation |tarîx=2022-12-15 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Bates |pêşnav=Badger |paşnav2=Westaway |pêşnav2=Michael |paşnav3=Jackson |pêşnav3=Sue }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/friday-essay-traps-rites-and-kurrajong-twine-the-incredible-ingenuity-of-indigenous-fishing-knowledge-210467 |sernav=Friday essay: traps, rites and kurrajong twine – the incredible ingenuity of Indigenous fishing knowledge |malper=The Conversation |tarîx=2023-08-31 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Clark |pêşnav=Anna }}</ref> û stargehên nîvmayînde ava dikirin.<ref name="Flood2019"/> Ev pêkanîn bi awayên cûrbecûr wekê "nêçîrvan-berhevkar", "çandinî", "çandiniya xwezayî" û "zêdekirin" hatine wesifandin.<ref name="Mawson2021"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bender |pêşnav=Barbara |tarîx=1978 |sernav=Gatherer‐hunter to farmer: A social perspective |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1978.9979731 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=10 |hejmar=2 |rr=204–222 |doi=10.1080/00438243.1978.9979731 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/colonists-upended-aboriginal-farming-growing-grain-and-running-sheep-on-rich-yamfields-and-cattle-on-arid-grainlands-207118 |sernav=Colonists upended Aboriginal farming, growing grain and running sheep on rich yamfields, and cattle on arid grainlands |malper=The Conversation |tarîx=2023-09-19 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Gammage |pêşnav=Bill }}</ref><ref name="Flood2019"/> Xelkê [[giravên Torres Straitê]] cara yekem herî kêm 2.500 sal berê li giravên xwe bi cih bûne.<ref name=":1"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Torres Strait Islands {{!}} Indigenous Culture, History & Geography |url=https://www.britannica.com/place/Torres-Strait-Islands |roja-gihiştinê=2026-02-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ji aliyê çandî û zimanî ve ji gelên aborjîn ên sereke cuda bûne ku ew deryavan bûn û debara xwe ji baxçevaniya demsalî û çavkaniyên resîfan û ji deryayên xwe digirtin.<ref name=":1"/> Çandinî jî li hinek girav û gundan pêş ketiye û di salên 1300î de derketiye holê. Heta nîvê sedsala 18an li bakurê Awistralyayê, di navbera komên aborjîn ên herêmî û trepangerên makassan ên ku ji [[Îndonezya]]ya îro hatine, têkilî, bazirganî û têkiliya çandî ya cuda ava bibû.<ref name=":1"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://lryb.aiatsis.gov.au/PDFs/aasj04.1_%20makassan.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=lryb.aiatsis.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 |roja-arşîvê=2019-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190306230858/http://lryb.aiatsis.gov.au/PDFs/aasj04.1_%20makassan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hatina ewropiyan === [[Wêne:Landing of Lieutenant James Cook at Botany Bay, 29 April 1770 (painting by E Phillips Fox).jpg|thumb|çep|Di 29ê nîsana sala 1770an de, James Cook hatiye Kendava Botany]] Keştiya Duyfken a şirketa Holendî ya rojhilatê Hindistanê ku ji aliyê [[Willem Janszoon]] ve dihat ajotin, di sala 1606an de yekem daketina ewropî ya belgekirî ya li Awistralyayê pêk aniye.<ref name=":1"/> Di dawiya heman salê de, Luís Vaz de Torres bi rêya [[Tengava Torres]]ê ber bi bakurê Awistiralyayê ve, li kêleka perava başûr a [[Nû Gîne]]yê, seferan lidarxistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luis Vaez de Torres (?–?) |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/torres-luis-vaez-de-2741 }}</ref> Di rêwîtiya xwe ya duyem a sala 1644an de, wî nexşeya peravên bakurê Awistralyayê li başûrê Nû Gîneyê xêz kiriye. Piştî rêwîtiyên Tasman, holendî karibûn nexşeyên hema bêje temam ên peravên bakur û rojavayê Awistralyayê û piraniya peravên başûr û başûrê rojhilatê Tasmanyayê çêbikin. Wan navê parzemînê daniye [[Holendaya Nû]].<ref name=":1"/> Di sala 1770an de kaptan [[James Cook]] bi keştîyê re çûye û nexşeya perava rojhilat xêz kiriye ku bi navê "New South Wales" binav kiriye û îdîa kiriye ku ew axa [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] e.<ref name="Bashford2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Australia |paşnav=Bashford |pêşnav=Alison |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |isbn=978-1-107-01155-7 |cih=Melbourne, VIC, Australia |paşnav2=Macintyre |pêşnav2=Stuart Forbes }}</ref> Di 26ê çileya 1788an de, Flota Yekem, di bin fermandariya kapîtan Arthur Phillip de, li Port Jackson gihîştiye Kendava Sîdneyê.<ref name=":1"/> Li wir wergeheke hatiye avakirin û ala yekîtiyê hatiye bilindkirin. Ev dîrok paşê di demên pêşerojê de bûye roja neteweyî ya Awistralyayê.<ref name="Macintyre2020">{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-72848-5 |çap= |cih=Cambridge ; New York, NY |series=Cambridge Concise Histories }}</ref> Piraniya niştecihvanên pêşîn mehkûm bûn ku ji ber sûcên piçûk dihatin veguhastin û wekê karker an xizmetkar ji bo "niştecihên azad" (koçberên dilxwaz) dihatin erkdar kirin. Piştî azadbûnê, mehkûm di mêla entegrebûna xwe bi civaka kolonyal re dimînin. Berxwedana aborjînan, serhildanên mehkûman û bûyerên eşqiyayî yên ku ji aliyê mehkûman ve dihatin pêkanîn, carinan di bin qanûna leşkerî de dihatin tepeserkirin.<ref name="Bashford2013"/> Serhildana rûman a sala 1808an ku ji aliyê efserên Korporasyona New South Wales ve hatiye kirin, bûye sedema cûntayeke leşkerî ya demkî.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart Forbes |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-72848-5 |çap=5 |cih=Cambridge, United Kingdom |series=Cambridge concise histories }}</ref> Di du dehsalên pêş de, reformên civakî û aborî, digel damezrandina konseya qanûndanînê û dadgeha bilind, bûne sedema veguherîna koloniya cezayan a civaka sivîl.<ref name=":1"/> Piştî bicihbûna ewropiyan, nifûsa xwemalî di heyama 150 salan de kêm bûye ku bi piranî ji ber nexweşiyên vegirtî qewimiye.<ref name="Flood2019"/> Desthilatdarên kolonyalîst ên brîtanî bi komên aborjîn re ku gelê xwemaliyên parzemînê bû, ti peymanekî şanenav nekirine.<ref name="Flood2019"/> Her ku bicihbûn berfireh bûye, bi deh hezaran gelên xwemalî û bi hezaran niştecihvan di şerên li ser sinor de hatine kuştin ku gelek dîroknas dibêjin ku kiryarên qirkirinê ji aliyê niştecihvanan ve jî di nav xwe de digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ruleoflaw.org.au/education/australian-colonies/terra-nullius/ |sernav=Terra Nullius {{!}} Rule of Law Education Centre |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-AU }}</ref> Ewropiyan piraniya erdên xelkên xwemaliyên mayî ji wan bêpar hiştine.<ref name=":1"/> === Berfirehbûna ewropiyan === [[Wêne:PortArthurPenitentiary.jpg|thumb|Dîmenek ji girtîgeha Port Arthur a li Tazmanyayê ku yek ji yanzdeh cihên mehkûmên Awistralyayê bû ku di roja îro de di Lîsteya Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê de ye]] Di sala 1803an de li Van Diemen's Land (Tazmanyaya îro)<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian history |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-19-553597-6 |çap=Reprinted |cih=Melbourne |paşnavê-edîtor=Davison |pêşnavê-edîtor=Graeme |paşnavê-edîtor2=Hirst |pêşnavê-edîtor2=John B. |paşnavê-edîtor3=Macintyre |pêşnavê-edîtor3=Stuart }}</ref> wargehekê hatiye damezrandin û di sala 1813an de, [[Gregory Blaxland]], [[William Lawson]] û [[William Wentworth]] ji çiyayên Şîn ên li rojavayê Sîdneyê derbas bûne û li deverên hundirîn rê ji bo koçberên ewropî vekirine.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Gregory Blaxland (1778–1853) |paşnav=Conway |pêşnav=Jill |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/blaxland-gregory-1795 }}</ref> Di sala 1827an de, dema ku Major Edmund Lockyer li ser King George Sound (Albanyaya îro) wargehek ava kiriye, daxwaza brîtanî ya ber bi tevahiya parzemîna Awistralyayê ve hatiye berfirehkirin.<ref name=":5"/> Koloniya çemê Swanê (Pertha îro) di sala 1829an de hatiye damezrandin û bûye koloniya herî mezin a Awistralyaya rojava.<ref name=":4"/> Li Wales a Başûr a Nû koloniyên nû hatine hatibûn damezrandin ku di nav de koloniyên wekê Tazmanya di sala 1825an de, Awistralyaya Başûr di sala 1836an de, Vîktorya di sala 1851ê de û koloniya Queensland di sala 1859an de, hebûn.<ref name=":4"/> Awistralyaya Başûr û Vîktorya wekê koloniyên azad hatin damezrandin û wan qet mehkûmên ku dihatin veguhastin qebûl nekirin.<ref name=":6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian history |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-19-553597-6 |cih=Melbourne ; New York |paşnavê-edîtor=Davison |pêşnavê-edîtor=Graeme |paşnavê-edîtor2=Hirst |pêşnavê-edîtor2=John |paşnavê-edîtor3=Macintyre |pêşnavê-edîtor3=Stuart }}</ref> Dijberiya zêde ya li dijî sîstema mehkûmkirinê bi rakirina wê ya li koloniyên rojhilat di salên 1850an de gihîştiye lûtkeyê. Di destpêkê de koloniyeke azad bû ku Awistralyaya Rojava ji sala 1850 heya sala 1868an mehkûman qebûl dikirin.<ref name=":7">{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise History of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-08-03 |isbn=978-1-108-62891-4 |url=https://doi.org/10.1017/9781108628914 }}</ref> Dema ku beşek ji Împeratoriya Brîtanî mabûn, şeş koloniyan di navbera salên 1855 û 1890an de bi awayekî tekane hikûmetek berpirsiyar bi dest xistine ku piraniya karûbarên xwe bi xwe birêve birine.<ref name=":6"/> Ofîsa kolonyalîzmê ya li Londonê kontrola hinek mijaran, bi taybetî karûbarên derve yê kolonyalîzmê, parastiye.<ref name=":4"/> Parlamentoyên kolonyal ji sala 1856an pê ve mafên dengdanê gav bi gav ji bo mêran berfireh kirine û di navbera salên 1890 û 1900an de mafê dengdanê yê jinan bi şert û mercên wekhev hat dayîn. Hinek koloniyan ji sala 1885an pê ve in bo dengdanê sinorkirinên nijadî ferz kirine.<ref name="Bashford2013"/> Di nîvê sedsala 19an de keşifgerên wekê Burke û Wills nexşeyên hundirîn ên Awistralyayê çêkirine.<ref name="Macintyre2020"/> Komek ji çûyîna ji bo zêran ku di destpêka salên 1850an de dest pê kirine, bûye sedema herikîna koçberên nû yên ji Çînê, Amerîkaya Bakur û parzemîna Ewropayê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people and their origins |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-80789-0 |çap=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Jupp |pêşnavê-edîtor=James }}</ref> û her wiha derketina zozanan û dema ku madenvanên Ballaratê Serhildana Eureka ya li dijî xercên lîsansa zêr dane destpêkirin, bêaramiyên sivîl ên ya paşîn di sala 1854an de gihîşt lûtkeyê.<ref name=":6"/> Di salên 1860î de mirovên giravên Deryaya Başûr bi darê zorê an jî bi revandinan ji bo karên bi peyman hatine birin ku bi piranî ji aliyê kolonîstên Queenslandê ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slq.qld.gov.au/discover/exhibitions/australian-south-sea-islanders |sernav=Australian South Sea Islanders |malper=State Library Of Queensland |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-09-16 |sernav=Blackbirding: Australia's history of kidnapping Pacific Islanders |url=https://www.abc.net.au/news/2017-09-17/blackbirding-australias-history-of-kidnapping-pacific-islanders/8860754 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Bi hincetên parastina zarokan û polîtîkayên asîmîlasyona bi darê zorê, ji sala 1886an pê ve hikûmetên kolonyal ên Awistralyayê dest bi veqetîna gelek zarokên aborjîn ji malbat û civakên wan kirine.<ref name="Bashford2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sbs.com.au/nitv/article/explainer-the-stolen-generations/5ust2jtjy |sernav=Explainer: the Stolen Generations |malper=NITV |tarîx=2016-12-01 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/first-nations/stolen-generation/ |sernav=The Stolen Generation |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Şerê Boerê ya Duyem (1899–1902) mezintirîn bicîhkirina derveyî welat a hêzên kolonyal ên Awistralyayê nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/boer |sernav=Australia and the Boer War, 1899–1902 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 }}</ref><ref name=":3"/> === Federasyona şerên cîhanê === [[Wêne:Opening of the first parliament.jpg|thumb|Tabloyek ku ji aliyê Tom Roberts ve hatiye çêkirin, vekirina Parlamentoya Avusturalya ya yekem di sala 1901ê de nîşan dide]] Di 1ê çileya sala 1901ê de, piştî deh salan ji plansazî, peymanên destûrî û referandûman, federasyona koloniyan hatiye bidestxistin ku di encamê de li gorî Destûra Bingehîn a nû ya Awistralyayê, dewleta Awistralyayê wekê dewleta neteweyekê hatiye damezrandin.<ref name=":4"/> Ji sala 1901ê pê ve Awistralya di nav Împeratoriya Brîtanî de herêmeke xweser bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthofnations.org/commonwealth/history/ |sernav=History of the Commonwealth |malper=Commonwealth of Nations |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US }}</ref> Welat yek ji endamên damezrîner ên Komeleya Neteweyan a di sala 1920an de bû û yek ji endam ên damezrînerên Neteweyên Yekbûyî ya di sala 1945an de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ungeneva.org/en/about/league-of-nations/covenant |sernav=The Covenant of the League of Nations {{!}} The United Nations Office at Geneva |malper=The United Nations Office at Geneva |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/about-us/growth-in-un-membership |sernav=Growth in United Nations membership |malper=United Nations |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |paşnav=Nations |pêşnav=United }}</ref> Qanûna Westminster a sala 1931ê desthilata Keyaniya Yekbûyî ya ji bo Awistralyayê di asta federal de bêyî razîbûna Awistralyayê qanûnan derxîne, bi dawî kiriye. Awistralyayê vê qanûnê di sala 1942an de pejirandiye lê ew ji bo piştrastkirina derbasdariya qanûnên ku di dema Şerê Cîhanê ya Duyem de hatine derxistin, berê ku ev qanûn were pejirandin ji sala 1939an ve ketibû meriyetê.<ref name=":6"/> Herêma paytexta Awistralyayê di sala 1911ê de wekê cihê paytexta federal a pêşerojê ya Kanberra hatiye damezrandin. Dema ku ev herêm di bin avakirinê de bû, Melbourne ji 1901ê heta 1927an wekê paytexta demkî maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F722852&r=681172 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-13 |doi=10.1353/vpr.2019.0003 }}</ref> Herêma Bakur di sala 1911an de ji kontrola Awistralyaya Başûr derbasê kontrola hevalbendiya welatan bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yan |pêşnav=Shu-chuan |tarîx=2019 |sernav="Kangaroo Politics, Kangaroo Ideas, and Kangaroo Society": The Early Years of Melbourne Punch in Colonial Australia |url=https://doi.org/10.1353/vpr.2019.0003 |kovar=Victorian Periodicals Review |cild=52 |hejmar=1 |rr=80–102 |doi=10.1353/vpr.2019.0003 |issn=1712-526X }}</ref> Awistralyayê di sala 1905an de rêveberiya Herêma Papua (ku berê koloniyeke brîtanî bû) û di sala 1920an de jî rêveberiya Herêma Gîneya Nû (berê Gîneya Nû ya Alman) girtin ser xwe. Herdu di sala 1949an de wekê Herêma Papua û Gîneya Nû hatine yek kirin û di sala 1975an de ji Awistralyayê serxwebûn bi dest xistine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/journals/UNSWLawJl/2009/3.html |sernav=McDermott, Peter M --- "Australian Citizenship and the Independence of Papua New Guinea" [2009] UNSWLawJl 3; (2009) 32(1) UNSW Law Journal 50 |malper=austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-02-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240208072215/https://austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/journals/UNSWLawJl/2009/3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Wêne:Darwin 42.jpg|thumb|Bombebarana Darwinê di sala 1942an de, yek ji zêdetirî 100 êrîşên hewayî yên japonî ya li ser Awistralyayê di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de pêk hatiye]] Di sala 1914an de, Awistralya beşdarî Şerê Cîhanî yê Yekem bû û beşdarî şerên li gelek çeperên şer bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/first-world-war |sernav=First World War 1914–18 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 }}</ref> Ji 324.000 leşkerên ku li derveyî welêt xizmet kirine, nêzîkî 60.000 ji wan leşkeran di şer de jiyana xwe jidest dane û 152.000ên din jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Great War and its aftermath, 1914–22 |paşnav=Garton |pêşnav=Stephen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-11-05 |rr=39–63 |isbn=978-1-107-44575-8 |url=https://doi.org/10.1017/cho9781107445758.033 |paşnav2=Stanley |pêşnav2=Peter }}</ref> Gelek awistralî têkçûna Milê Artêşa Awistralya û Zelanda Nû (ANZAC) li Gallipoli di sala 1915an de wekê "vaftîzma agir" dibînin ku nasnameya neteweya nû yê Awistralyayê ava kiriye.<ref name=":7"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://anzacportal.dva.gov.au/wars-and-missions/ww1/personnel/anzac-legend |sernav=The Anzac legend |malper=Anzac Portal |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Department of Veterans' Affairs; address=21 Genge St, Civic/Canberra City, ACT 2601; contact=+61 2 6289 1133; email=education@dva.gov.au }}</ref> Destpêka kampanyayê her sal di Roja Anzacê de tê bîranîn, dîrokeke ku bi Roja Awustralyayê re wekê roja herî girîng a neteweyî reqabetê dike.<ref name=":3"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian military history |weşanger=Oxford Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-551784-2 |çap=2 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Dennis |pêşnavê-edîtor=Peter |series=Oxford reference online premium }}</ref> Ji 1939 heta 1945an, Awistralya tevlî Şerê Cîhanî ya Duyem bûye. Hêzên çekdar ên Awistralyayê li qadên şer ên [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]], [[Ewropa]], [[Deryaya Navîn]] û li Rojhilata Navîn şer kirine.<ref name=":7"/> Şoka têkçûna Brîtanyayê li Singapûrê di sala 1942an de û di demek kurt de bombebarana Darwin û êrîşên din ên Japonî li ser axa Avusturalyayê, bûye sedema baweriyeke berfireh li Awistralyayê ku dagirkirina japonî nêzîk e û veguherînek ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ji bo [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] wekê hevalbend û hevkarê ewlehiyê yê sereke yê Awistralyayê ye.<ref name=":4"/> Ji sala 1951ê vir ve, Awistralya li gorî peymana ANZUSê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re hevalbend e.<ref name=":4"/> === Serdema hevdem === [[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|çep|Di sala 1954an de koçberên ku piştî şer ku ji Ewropayê gihîştin Awistralyayê]] Di sê dehsalên piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, Awistralyayê di asta jiyanê, di demên vala û di demên geşedanan de di warê standardiya jiyanê de pêkanîneke girîng dîtiye.<ref name=":7"/> Hikûmetan pêlek mezin a koçberiyê ji seranserê Ewropayê teşwîq welat kirine û ev koçber wekê "awistralyayên nû" hatine binavkirin. Ev koçberiya zêde ji bo awistralyayan bi slogana "nifûs bibe an jî bimire" hatiye rewakirin.<ref name=":7"/><ref name=":7"/> Awistralya di dema [[Şerê Sar]] de endamek Bloka Rojava bû ku di salên 1950î de beşdarê Şerê Koreyê û Rewşa Awarte ya Malayayê û ji sala 1962 heta sala 1973an jî beşdarê [[Şerê Viyetnamê]] bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fighting Australia's cold war: the nexus of strategy and operations in a multipolar Asia, 1945-1965 / edited by Peter Dean and Tristan Moss |weşanger=Australian National University Press |tarîx=2021 |isbn=978-1-76046-483-7 |cih=Acton ACT, Australia |paşnavê-edîtor=Dean |pêşnavê-edîtor=Peter J. |paşnavê-edîtor2=Moss |pêşnavê-edîtor2=Tristan |paşnavê-edîtor3=Australian National University Press }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/event/vietnam |sernav=Vietnam War 1962–75 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref> Aloziyên ji metirsiya bandora komunîst li ser civakê bûye sedema hewldanên bêserketî yên hikûmeta Menzies ya ji bo qedexekirina [[Partiya Komunîst a Awistralyayê]] û di sala 1955an de bûye sedema parçebûnek dijwar ê di Partiya Kedê de.<ref name=":3"/> Di encama referandûmeke sala 1967an de hikûmeta federal desthilata derxistina qanûnan di derbarê awistraliyên aborjîn de bi dest xistiye û awistraliyên aborjîn bi tevahî di hêjmara nifûsê de cih girtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal Australians: a history since 1788 |paşnav=Broome |pêşnav=Richard |weşanger=Allen & Unwin |tarîx=2019 |isbn=978-1-76052-821-8 |çap=5 |cih=Crows Nest }}</ref> Mafên erdê yên berê-kolonyal (ku li Awistralyayê wekê sernavê milkê xwemalî hatiye binavkirin) dema ku [[Dadgeha Bilind a Awistralyayê]] di Mabo v Queensland (Hejmar 2) de biryar daye ku Awistralya di dema niştecihbûna [[ewropî]] de terra nullius ('erd ne ya kesî') nebûye, cara yekem di qanûnê de hatine nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/australian-politics-explainer-the-mabo-decision-and-native-title-74147 |sernav=Australian politics explainer: the Mabo decision and native title |malper=The Conversation |tarîx=2017-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-US |paşnav=Galloway |pêşnav=Kate }}</ref><ref name=":6"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Radical Title and Unalienated Land Post-Mabo |weşanger=Hart Publishing |isbn=978-1-4742-0201-5 |url=https://doi.org/10.5040/9781474202015.ch-004 }}</ref> Piştî betalkirina bermahiyên dawî yên siyaseta Awistralyaya Spî ya di sala 1973an de<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.border.gov.au/about/corporate/information/fact-sheets/08abolition |sernav=Fact sheet – Abolition of the 'White Australia' Policy |malper=www.border.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-AU }}</ref> demografî û çanda Awistralyayê wekê encameke pêla mezin û berdewam a koçberiya ne-ewropî ku bi piranî ji Asyayê bûn, guheriye.<ref name=":6"/> Di dawiya sedsala 20an de, têkiliyên siyaseta derve bi welatên din ên Asya-Pasîfîkê re jî zêdetir bûne.<ref name=":1"/> Qanûnên Awistralyayê ya sala 1986an têkiliyên destûrî yên mayî yên di navbera Awistralya û [[Keyaniya Yekbûyî]] de qut kirine ku di heman demê de monarşî di kapasîteya xwe ya serbixwe de wekê [[Şahbanûya Awistralyayê]] de maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.foundingdocs.gov.au/item-did-32.html |sernav=Documenting Democracy |malper=www.foundingdocs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/pops/pop48/battlesovereignty |sernav=Anne Twomey† "The States, the Commonwealth and the Crown—the Battle for Sovereignty*" |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House, Canberra, ACT, 2600; contact=+61 2 6277 7111; |roja-arşîvê=2022-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220909014023/https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/pops/pop48/battlesovereignty |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di referandûma destûrî ya sala 1999an de, ji %55ê hilbijêran hilweşandina monarşiyê û çêbûna komarparêziyê red kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://moadoph.gov.au/explore/democracy/1999-republic-referendum |sernav=1999: Republic Referendum - Australian Referendum Recap |malper=moadoph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref> Piştî êrîşên 11ê îlonê ya li hemberê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Awistralya ji sala 2001ê heta 2021ê beşdarê [[Şerê Afganistanê]] û ji sala 2003an heta 2009an jî beşdarê [[Şerê Iraqê]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/event/afghanistan |sernav=Post 9/11, Afghanistan and Iraq {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref> Têkiliyên bazirganî yên welêt di sedsala 21an de her ku çûye ber bi [[Asyaya Rojhilat|rojhilatê Asyayê]] ve çûye û Çîn bi rêjeyek mezin bûye hevkarê bazirganî yê herî mezin ê welat. Di bersiva pandemiya [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] de, ji adara sala 2020an pê ve, hikûmetên Federal, eyalet û herêman qedexeyên derketina derve û qedexeyên din ên li ser kombûnên giştî û tevgerê li seranserê sinorên neteweyî û eyaletan hatiye bikar anîn. Piştî belavkirina derzîkirinên di sala 2021ê de, ev qedexe hêdî hêdî hatin sivikkirin. Di cotmeha sala 2023an de, Awistralyayê ragihandiye ku COVID-19 êdî bûyerek nexweşiyeke vegirtî ya bi girîngiya neteweyî nîne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2020 |sernav=The Commonwealth Pharmacists Association's global response to COVID-19 |url=https://doi.org/10.1211/pj.2020.20207983 |kovar=The Pharmaceutical Journal |doi=10.1211/pj.2020.20207983 |issn=2053-6186 }}</ref> == Erdnîgarî == === Taybetmendiyên giştî === [[Wêne:Reliefmap of Australia.png|thumb|Nexşeya topografîk a Awistralyayê (keska tarî bilindahiya herî nizm û qehweyîya tarî jî bilindahiya herî bilind nîşan dide).]] Awistralya ji parzemîna sereke ya Awistralyayê, girava Tazmanya, gelek giravên piçûk ên deryayî û deverên dûr ên deryayî yên Giravên Ashmore û Cartier, Girava Noelê, Giravên Kokosê (Keeling), Giravên Deryaya Koralê, Giravên Heard û McDonaldê û Girava Norfolkê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://web.archive.org/screenshot/https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/remote-offshore-territories |sernav="Remote Offshore Territories" |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref> Awistralya jî îdîa dike ku ji sedî 42ê Antarktîkayê wekê axa Antarktîk a Awistralyayê ye lê ev îdîa tenê ji aliyê çar welatên din ve hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Scott |pêşnav=Shirley V. |tarîx=2021 |sernav=THE IRRELEVANCE OF NON-RECOGNITION TO AUSTRALIA'S ANTARCTIC TERRITORY TITLE |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-and-comparative-law-quarterly/article/irrelevance-of-nonrecognition-to-australias-antarctic-territory-title/395CC47418FA66136D0AF5F46DF4C9C2 |kovar=International & Comparative Law Quarterly |ziman=en |cild=70 |hejmar=2 |rr=491–503 |doi=10.1017/S0020589321000051 |issn=0020-5893 }}</ref> Awistralyaya sereke di navbera hêlîpan 9° û 44° başûr û hêlîlar a 112° û 154° rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/area-of-australia-states-and-territories |sernav=Area of Australia - States and Territories |malper=Geoscience Australia |tarîx=2014-06-27 |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Geoscience }}</ref> Awistralya ku bi Okyanûsên Hindî û Pasîfîk hatiye dorpêçkirin, bi deryayên Arafura û Tîmorê ve ji Asyayê veqetandiye, Deryaya Koralê li peravên Queenslandê ye û Deryaya Tazmanê jî di navbera Awistralya û Zelanda Nû de ye. Refê mezin ê astengdar ku mezintirîn refê mercanên cîhanê, bi dûriyek kurt li perava bakurê rojhilat e û zêdetirî 2.300 km dirêj dibe.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia }}</ref> Parzemîna sereke biçûktirîn parzemîna cîhanê ye û welat ji aliyê rûbera giştî ve şeşem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye.<ref name=":2"/> Awistralya carinan wekê girava herî mezin a cîhanê hatiye hesibandin û pir caran wekê "parzemîna giravê" hatiye binavkirin.<ref name="Henderson2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The geology of Australia |paşnav=Henderson |pêşnav=R. A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2016 |isbn=978-1-107-43241-3 |çap= |cih=Port Melbourne, VIC, Australia |paşnav2=Johnson |pêşnav2=David }}</ref><ref name=":2"/> Welat xwediyê 35.877 km perava deryayî ye (ji xeynî hemî giravên deryayî) û di heman demê de Awistralya îdîaya herêmeke aborî ya taybet a 8.148.250 kîlometreçargoşe dike.<ref name=":2"/> Ev herêma aborî ya taybet axa Antarktîk a Awistralyayê nagire nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/dimensions/oceans-seas.jsp |sernav=Oceans and Seas - Geoscience Australia |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |paşnav=corporateName=Department of Industry, Tourism & Resources, Geoscience Australia;jurisdiction=Commonwealth of Australia; contact=Web Manager, GPO Box 378 Canberra ACT Australia 2601, +61 2 6249 9111; email=http@ga.gov.au }}</ref> Piraniya Awistralyayê xwedî avhewayeke hişk an nîv-hişk e.<ref name=":2"/> Di sala 2021ê de, ji %10ê çêrehgeh û zozanên mayînde yên cîhanê li Awistralyayê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}</ref> Qada daristanî ya welat nêzîkî ji %17ê rûbera erdê Awistralyayê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |sernav=Wayback Machine |malper=openknowledge.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/AUS/home/overview/ |sernav=FRA Platform {{!}} Global Forest Resources Data {{!}} Food and Agriculture Organization of the United Nations |malper=fra-data.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}</ref> Parzemîna Awistralyayê bi kêmanî jî be deşt e ku bilindahiya deştê ya navînî 325 metre bilind e û asta mayî ya bilindahî ya welat 870 metre ye.<ref name=":2"/> Rêzeçiyayên Mezin ên Dabeşkirinê li seranserê piraniya rojhilatê Awistralyayê dirêj dibe ku deştên navendî ji bilindahiyên rojhilat vediqetîne.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au:80/education/geoscience-basics/landforms/highest-mountains.html |sernav=Highest Mountains |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-AU |paşnav=Australia |pêşnav=c\=AU\;o\=Australia Government\;ou\=Geoscience }}</ref> Çiyayê Kosciuszko bi bilindahiya 2.228 m bilindtirîn çiyayê parzemînê ye. Bilindtirîn çiyayê derveyî parzemînê Mawson Peak in ku bi 2.745 m li Girava Heardê ye û li Herêma Antarktîk a Awistralyayê, çiyayên herî bilind ên din Çiyayê McClintock û Çiyayê Menziesê ye ku bi rêzê ve 3.492 m û 3.355 m bilind in.<ref name=":8" /> Murray-Darling sîstema çemê sereke yê Awistralyayê ye ku piraniya axa hundirîn a New South Wales û başûrê Queenslandê ber bi gola Alexandrina û deryaya Başûrê Awistralyayê ve diherike. Her wiha li navend û rojavayê Awistralyayê sîstemên çemên peravê yên biçûktir hene ku sîstemên avdana hundirîn ên wekê sîstema gola Eyre û sîstemên golên şor jî hene.<ref name="Henderson2016"/> Çemên Awistralyayê di nav hemî parzemînên din de xwedî rêjeya herî kêm a herîkîna avê ya deryayê ne. Profîla hişk û deşta sereke ya parzemînê dibe sedema ku çemên li parzemînê hêdî diherikin û di encamê de xwê li ser erdê kom dibin.<ref name=":2"/> Şorbûna avê bandorek neyînî li ser axa Awistralyayê çêdike ku bi navînî li gorî standardên cîhanê, ji aliyê berhemên xwarinê ve xizan e.<ref name=":2"/> Nifûsa Awistralyayê li peravên deryayê kom bûye. Nêzîkî ji %95ê nifûsê di nav 100 km yê ji peravê de dijî ku rêje li navînîya cîhanê ji %39 ye.<ref name=":2"/> Rêjeya belavbûna nifûsa Awistralyayê li ser yek km² 3,5 kes e ku ev rêjeya herî kêm a cîhanê ye.<ref name=":2"/> Lêbelê li bajarên li ser perava nerm a başûrê rojhilat kombûneke mezin a nifûsê heye û rêjeya belavbûna nifûsê li navenda Melbourne li ser yek km² 38 kes e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2023-24 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}</ref> === Jeolojî === [[Wêne:Ausgeolbasic.jpg|thumb|Li gorî temenan, herêmên jeolojîk ên bingehîn ên Awistralyayê.]] Awistralya ku berê beşek ji superparzemînên [[Rodînya]] û beşek ji [[Gondwana]] bû ku nêzîkî 35 milyon sal berê bi tevahî ji Antarktîkayê veqetiya û ber bi bakur ve çûye.<ref name="Henderson2016"/><ref name="Kennett2018"/> Dema ku [[Serdema Dawî ya Qeşayê]] bi dawî bûye, bilindbûna asta deryayê nêzîkî 8.000 sal berê parzemîna Awistralya ji [[Nû Gîne]] û nêzîkî 6.000 sal berê ji Tazmanyayê veqetandiye.<ref name="Kennett2018"/> Awistralya bi temamî di nav plakaya tektonîk a Awistralyayê de cih digire. Beşa sereke ji aliyê jeolojîk ve bi qismî aram e, çêbûna çiyayî yên mezin kêm in, volkanên çalak an jî şikestekên tektonîk kêm in.<ref name="Henderson2016"/> Lêbelê, plakaya Awistralyayê salane bi leza nêzîkî 6 heta 7 santîmetre ber bi bakurê rojhilat ve diçe û niha bi plakaya Ewrasyayê û plakaya Pasîfîkê re li hev dikeve.<ref name="Kennett2018">{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian continent: a geophysical synthesis |paşnav=Kennett |pêşnav=Brian |weşanger=ANU Press and Geoscience Australia |tarîx=2018 |isbn=978-1-76046-246-8 |cih=Acton, A.C.T |kesên-din=Australian National University Press, Geoscience Australia |paşnav2=Blewett |pêşnav2=Richard |paşnav3=Chopping |pêşnav3=Richard }}</ref> Zextên navtektonîk ên ku ji ber vê tevgerê çêdibin, ji bo girseyeke bejahî yê ku ji aliyê jeolojîkî ve sekan ew, dibin sedema çalakiyek sîsmîk a bi qismî ku ji bo vê girseya sekan zêde ye. Di navbera salên 1901 û 2017an de 18 erdhejên bi momenta ji 6 pileyî mezintir çêbûne.<ref name="Kennett2018" /> [[Erdheja Newcastle]] ya sala 1989an li Awistralyayê bûye sedema mirina 13 kesan ku ev jî erdheja herî mezin ê li Awistralyayê bû.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=The geology of Australia |paşnav=Henderson |pêşnav=R. A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2016 |isbn=978-1-107-43241-3 |çap= |cih=Melbourne Cambridge |paşnav2=Johnson |pêşnav2=David }}</ref> Heta 4.600 sal berê li rojhilatê parzemînê volkanên çalak hebûn û ev yek di navên cihên aborjîn û çîrokên afirandinê de derbas dibe.<ref name=":12">{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian Continent: A Geophysical Synthesis |paşnav=Kennett |pêşnav=B. L. N. |weşanger=ANU Press |tarîx=2018 |isbn=978-1-76046-246-8 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnav2=Chopping |pêşnav2=Richard |paşnav3=Blewett |pêşnav3=Richard }}</ref> Di roja îro de çalakiyên volkanî li [[Girava Heardê]] û [[Giravên McDonaldê]] ên dûr çêdibe.<ref name=":2"/> Qalikê parzemînî ya Awistralyayê di sê çerxan de ji kratonên arkeyayî yên herî kevin ên li rojava heta formasyonên orojenîk ên ciwantir ên li rojhilat (ku nêzîkî 541 milyon heta 252 milyon sal berê hatine avakirin) hatiye afirandin.<ref name=":12"/><ref name="Henderson2016"/> Kevirên li ser rûyê Awistralyayê ya herî kevin ji serdema arkeyan ne. Hinek ji wan keviran li rojavayê Awistralyayê ji 3,7 milyar salê kevintir in û kevirên din jî li başûrê Awistralyayê ji 3,1 milyar salê kevintir in. Krîstalên zîrkonê yên herî kevn ên li ser erdê ku dîroka wan vedigere 4,4 milyar sal berê ku li rojavayê Awistralyayê hatine dîtin. Lêbelê nêzîkî ji %80ê Awistralyayê bi kevirên rûniştî û regolît ve hatiye nixumandin ku temenê wan ji 250 milyon salê kêmtir in.<ref name="Kennett2018"/> === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 AUS 1991–2020.svg|thumb|çep|Cûreya avhewaya ya Köppen a Awistralyayê]] Avhewaya Awistralyayê ji tropîkal a şil li bakurê rojhilat û bakurê rojava heta û heta avhewaya ziwa ya li navendê diguhere. Hewaya welat li başûrê peravê nerm û şil e, zivistanan cemidî ye û li çiyayên bilind ên başûrê rojhilat û Tazmaniyayê di mehên zivistanan de berf heye.<ref name=":11"/> Avhewa Awistralyayê ji "helîpana hespan" bi bandor dibe ku mêla avhewayê heye ku şert û mercên ziwa bi xwe re bîne. Bi tevahî parzemîna Awistralyayê parzemîna herî hişk a niştecîbûyî ye ku bi navînî barîna salane 470 mîlîmetre ye.<ref name=":2"/> Nêzîkî %70ê welat hişk an nîv-hişk e û nêzîkî ji %18 rûbera erdê jî çol e.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/landforms/deserts.html |sernav=Deserts |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-AU |paşnav=Australia |pêşnav=c\=AU\;o\=Australia Government\;ou\=Geoscience }}</ref> Her wiha avhewa ji aliyê sîstemên cûrbecûr ve wekê El Nino-Oscilasyona Başûr, Dîpola Okyanûsa Hindî û Moda Alîkî ya Başûr bi bandor dibe.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=http://web.archive.org/screenshot/http://www.bom.gov.au/state-of-the-climate/ |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}</ref> Li Awistralyayê di nav salan de û di navbera salan de guherînek neasayî di baranê de heye ku pir caran dibe sedema ziwabûn û lehiyan. Bahoz û barana berfireh li Awistralyaya tropîkal zêde ne. Mûsona havînê baraneke girîng li bakurê Awistralyayê tîne û pergala zexta nizm dibe sedema barana zivistanê ya başûr. Herêmên herî germ li bakurş rojavayê welat û herêmên herî sar jî li başûrê rojhilat in. Di mehên havînan de rewşa şewata daristanan li başûrê Awistralyayê gelemper e.<ref name="Henderson2016"/> Guherîna avhewayê ji ber zêdebûna emîsyonên gazên serayê bûye sedema bilindbûna germahiya Awistralyayê ku ji sala 1910an vir ve 1.5&nbsp;°C germahî bilind bûye ku bûye sedema germahiya zêde û baranên giran. Ji salên 1970an vir ve li başûrê Awistralyayê baran ji meha nîsanê heta meha cotmehê kêm bûye û ji salên 1950î vir ve dansala şewata daristanan dirêj bûye. Ji salên 1970î vir ve li bakurê Awistralyayê baran zêde bûye. Ji sala 1982an vir ve hejmara bahozên tropîkal kêm bûye û ji dawiya salên 1950yan vir ve berfa çiyayî kêm bûye. Asta deryayê li dora Awistralyayê bilind dibe û asîda di okyanusên li derdora Awistralyayê zêde bûye.<ref name=":13"/> <gallery mode="packed-hover" caption="Dîmenên biyoklîmatîk ên Awistralyayê"> Wêne:Gunbarrel Hwy, Gibson Desert Nature Reserve, Western Australia, Australia.June2017.IMG1228.jpg|Çola Gibsonê Wêne:Rainforest Regenwald Australia (22865104000).jpg|Parka neteweyî ya Daintree Wêne:Charlotte Pass 2008.jpg|Alpên Awistralyayê Wêne:Yellow Waters (8602004999).jpg|Parka neteweyî ya Kakaduyê Wêne:Mount Ginini - Namadgi National Park - 2.jpg|Parka neteweyî ya Namadgiyê </gallery> === Pirrengiyabiyo === [[Wêne:Koala climbing tree.jpg|thumb|Koala ku ajalekî berbelavê li Awistralyayê ye]] Awistralya yek ji 17 welatên herî pirreng ên mezin ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Evans |pêşnav=Megan C. |paşnav2=Watson |pêşnav2=James E. M. |paşnav3=Fuller |pêşnav3=Richard A. |paşnav4=Venter |pêşnav4=Oscar |paşnav5=Bennett |pêşnav5=Simon C. |paşnav6=Marsack |pêşnav6=Peter R. |paşnav7=Possingham |pêşnav7=Hugh P. |tarîx=2011 |sernav=The Spatial Distribution of Threats to Species in Australia |url=https://academic.oup.com/bioscience/article-lookup/doi/10.1525/bio.2011.61.4.8 |kovar=BioScience |ziman=en |cild=61 |hejmar=4 |rr=281–289 |doi=10.1525/bio.2011.61.4.8 |issn=1525-3244 }}</ref> Ji ber îzoleya xwe ya erdnîgarî ya dirêj, piraniya biyotaya Awistralyayê bêhempa ye.<ref name=":10">{{Jêder-kitêb |sernav=Austral ark: the state of wildlife in Australia and New Zealand |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-03354-2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Stow |pêşnavê-edîtor=Adam |paşnavê-edîtor2=Maclean |pêşnavê-edîtor2=Norman |paşnavê-edîtor3=Holwell |pêşnavê-edîtor3=Gregory I. }}</ref> Nêzîkî ji %94ê amfîbîyan, ji %93ê xezende û riwekên kulîlkdar, ji %69ê memikdaran û ji %46ê çûkên welatên endemîk in.<ref name=":10"/> Awistralya xwedî cûrbecûr ekosîsteman e ku ji wan 89 herêm û 419 jêrherêm di çarçoveya biyoherêmên Awistralyayê de hatine nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs/science/ibra/australias-bioregion-framework |sernav=Australia's bioregion framework - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}</ref> Li gorî daneyên çileya sala 2025an de 168.386 cureyên bi navkirî di lîsteya cureyên neteweyî ya Awisturalyayê de hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://test-web.biodiversity.org.au/nsl/stats |sernav=Statistics - Australian National Species List |malper=test-web.biodiversity.org.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2025-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250228050842/https://test-web.biodiversity.org.au/nsl/stats |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê hatiye texmînkirin ku ji %70ê cureyên Awistralyayê nehatine keşifkirin û dabeşkirin û dibe ku 600.000 cureyên xwemalî yên Awistralyayê hebin.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://soe.dcceew.gov.au/sites/default/files/2022-07/soe2021-biodiversity.pdf |sernav=Australia state of the environment 2021: biodiversity }}</ref> Bi gelemperî, zanîna li ser cureyên movikdar û riwekên kulîlkdar ji zanîna li cureyên nemovikdar û kiyarkan çêtir e. Hatiye texmînkirin ku ji %10 kêmtir ji kiyark û kêzikên Awistralyayê nav li wan hatine danîn.<ref name=":9" /> Nêzîkî ji %10ê cureyên nebatan ên ku li cîhanê têne zanîn li Awistralyayê hatine dîtin.<ref name=":9"/> Gelek ji van li gorî avhewaya hişk, barîna guherbar û axa kêm-berhem adapte bûne. Li Awistralyayê nêzîkî ji %10ê cureyên xezalan ên cîhanê yên naskirî hene. Çol û daristanên şivikî erdê ziwa nêzîkî ji %70ê parzemînê vedigirin. Darên wekê akasya, banksiya û okalîpt li piraniya Awistralyayê belav bûne. Gelek nebat pelên wan hişk û temendirêj in û di warê karbonê de dewlemend ew kêm xurdemenî ne û ji bo şewatên daristanan baş adapte ne.<ref name="Stow2015">{{Jêder-kitêb |sernav=Austral ark: the state of wildlife in Australia and New Zealand |paşnav=Stow |pêşnav=Adam |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-03354-2 |cih=Cambridge (GB) |paşnav2=Maclean |pêşnav2=Norman |paşnav3=Holwell |pêşnav3=Gregory L. }}</ref> Nêzîkî ji sêyan didu yê ji 330 cureyên ajalên bi kîsik ên cîhanê ajalên xwemaliyên Awistralyayê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/species-identification/ask-an-expert/what-is-a-marsupial/ |sernav=What is a marsupial? |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-US }}</ref> Memikên plasentayî yên Awistralyayê (bi piranî Perçemk û Mişk) jî hema hema ji %47ê cureyên memikên bejayî yên cîhanê pêk tînin.<ref name=":10"/> Li Awistralyayê nêzîkî ji %10ê cureyên xezalan ên cîhanê ya naskirî hene.<ref name=":9"/> Herwiha nêzîkî 320.500 cureyên bêmovik hene ku ji wan kêzik refa herî zêde ne û ji ji %75 zêdetir ji tevahiya cureyên ajalan pêk tînin.<ref name=":9"/> Li Awistralyayê zêdetirî 15.000 cureyên kiyarkên naskirî hene û dibe ku bi deh hezaran cureyên din jî hebin.<ref name=":9"/> Jiyana kovî ya Awistralyayê gelek adapteyî ku li gorî jîngehê dikare xwe abapte bike. Ji ber ku pelên piraniya nebatan ji aliyê xurdemeniyan ve kêm in, li Awistralyayê rêjeyek bilind ji çûk, kêzik û kîsikdarên wekê Kurebeşk heye ku bi hingiv û polenê xwedî dibin. Koala îstîsnayek e ku xwarina pelên okalîptusê xwe xwedî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/blog/science/world-first-mapping-of-complete-koala-genome-brings-hope-for-the-icons-future/ |sernav=World-first mapping of complete Koala genome brings hope for the icon's future |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":10"/> Floraya kêmxurî û barîna guherbar a berfê di heman demê de ji bo ajalên ku hewcedariyên wan ên enerjiyê kêmtir in, guncaw e ku di nav wan de mar, gumgumok û kîsikdarên bazdanê ya wekê kanguru û wallaby heye. Lêbelê delîlên pêşketina hevgirtî ya kîsikdarên Awistralyayê û memikdarên plasentayê yên parzemînanên din ên ku di jîngehên wekhev de dijîn hene. Wek mînak pilingên Tazmanyayê (thylacine) ya nemabûyî bi gurê plasentayî, koremişkên kîsikdar bi koremişkên zêrîn ên Afrîkayê û mişkên bazdanê bi goştxwerên bazdanê yên herêmên din ên hişk re dişibiyan hev.<ref name="Stow2015"/> Nêzîkî 46 hezar sal berê li Awistralyayê, tevî megafaunaya wê, gelek cureyên movikdaran tune bûn û li ser rola çalakiyên mirovan û guherîna avhewayê di van tunebûnan de nîqaşeke zanistî ya berdewam heye. Kêmbûna rêjeya jidayikbûna piling û cinewirê tazmanî li vê giravê li dora 4.000 heta 5.000 sal berê de bi guhertinên li ser parzemînê re jî lihevhatî ye ku di nav de zêdebûna nifûsa mirovan, anîna dingoyan û bi karanîna zêdetir a agir û teknolojiyên nû û amûrên kevirî yên nû heye.<ref name=":10"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/animals/mammals/dingo/ |sernav=Dingo |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US }}</ref> Di du sedsalên borî de Awistralyayê li gorî parzemînên din zêdetir cureyên xwe yên memikan winda kiriye. Bi tevahî, 100 cureyên Awistralyayê wekê nemabûyî an jî di xwezayê de nemabûyî hatine lîste kirin. Di hezîrana 2021ê de, ji aliyê hikûmetên Awistralyayê ve zêdetirî 1.000 cureyên ajal û nebatan wekê di bin xetereyê de an jî di bin xetereya krîtîk de hatine lîste kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://soe.dcceew.gov.au/sites/default/files/2022-07/soe2021-biodiversity.pdf |sernav=Murphy & van Leeuwen 2021 }}</ref> Gefên sereke yên li ser cureyên di bin xetereyê de guhertina rûerdê, têkçûna ekosîstemê, cureyên hatine anîn ên wekê pisîka kovî û rovî yê sor û guherîna avhewayê ye.<ref name=":10"/> Qanûna parastina jîngehê û parastina cûrbecûrîya biyolojîk a federal a sala 1999an çarçoveya qanûnî ye ku ji bo parastina cureyên di bin gefê de hatiye derxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/epbc |sernav=Environment Protection and Biodiversity Conservation Act 1999 (EPBC Act) - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Sîstema rezervê ya neteweyî tora deverên parastî yên Awistralyayê ye. Di 30ê hezîrana 2022an de, ew zêdetirî ji %22 ji girseya bejahî ya Awistralyayê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs |sernav=National Reserve System - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Stratejiya Awistralyayê ji bo xwezayê ya salên 2024–2030 plana neteweyî ya biyolojîkî ye ku armanc dike ku windabûna biyolojîkî li Awistralyayê heta sala 2030an berevajî bike û erkên wîlayetê yên di bin peymana Neteweyên Yekbûyî ya li ser cûrbecûrîya biyolojîkî û peymanên din ên navneteweyî de bicîh bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/conservation/publications/australias-strategy-for-nature |sernav=Australia’s Strategy for Nature 2024–2030 - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/international/un-convention-biological-diversity |sernav=UN Convention on Biological Diversity - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî û siyaset == [[Wêne:Canberra (AU), Parliament House -- 2019 -- 1746.jpg|thumb|çep|Parlamentoya Avusturalyayê li Kanberra, ACT (herêma paytexta Awistralyayê)]] Awistralya monarşiyeke destûrî, demokrasiyeke parlemanî û federasyoneke.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/australian-system-of-government |sernav=Australian system of government - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Welat ji federasyonê di sala 1901ê vir ve destûra xwe ya bingehîn a bi piranî neguhertiye û ligel pergaleke siyasî ya lîberal û demokratîk a stabîl parastiye. Ew yek ji kevintirîn federasyonên cîhanê ye ku tê de desthilat di navbera hikûmetên federal û parêzgehan de hatiye dabeş kirin. Sîstema hikûmetê ya Awistralyayê hêmanên ku ji sîstemên siyasî yên Keyaniya Yekbûyî (desthilatdariya yekgirtî, monarşiya destûrî û dîsîplîna partiyê ya bihêz) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (federalîzm, destûreke nivîskî û du-kameralîzmeke bihêz bi senatoyekê ku dewlet tê de nûnertiya wekhev hene) hatine wergirtin, vedihewîne û di encamê de hîbrîdeke cuda çêbûye.<ref name="Thompson1980">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=Elaine |tarîx=1980 |sernav=The ‘Washminster’ mutation |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00323268008401755 |kovar=Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=32–40 |doi=10.1080/00323268008401755 |issn=0032-3268 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice |sernav=What is the Washminster system? - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Desthilata hikûmeta federal bi qismî di navbera sê koman ku hatiye dabeşkirin wiha ye:<ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/separation-of-powers-parliament-executive-and-judiciary |sernav=Separation of powers: Parliament, Executive and Judiciary - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> * Zagonsazî: Parlamentoya du odeyan e ku ji monarş, senato û ji meclîsa nûneran pêk tê. * Desteya birêveberinê: Hikûmeta Awistralyayê, bi serokatiya serokwezîr (serokê partî an koalîsyona ku di meclîsa nûneran de piraniya dengan digire), kabîneya wan a bijartî û wezîrên din; bi fermî ji aliyê parêzgarê giştî ve têne erkdar kirin.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/ |sernav=Australia - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109090604/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Dadwerî: Dadgeha bilind û dadgehên din ên federal e. Piştî hilbijartina di 3ê gulana 2025an serokwezîr [[Anthony Albanese]] ji [[Partiya Karker]] a Awistralyayê hatiye hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-05-03 |sernav=Labor defies early polls to claim win as count continues |url=https://www.abc.net.au/news/2025-05-03/federal-election-anthony-albanese-wins/105247712 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Charles III wekê qiralê Awistralyayê hikum dike û li Awistralyayê ji aliyê parêzgarê giştî ve li ser asta federal û ji aliyê parêzgarên li ser asta eyaletan ve nûnertiya wî tê kirin ku li gorî beşa 63 ya destûra bingehîn û peymanê li gorî şîreta wezîrên xwe tevdigerin.<ref name=":6"/><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |sernav=Governor General of Australia ~ Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |paşnav=Governor General of Australia }}</ref> Bi vî awayî di pratîkê de parêzgarê giştî wekê kesayetek qanûnî ji bo kiryarên serokwezîr û kabîneyê tevdigere. Di hinek rewşan de, parêzgarê giştî dikare hêzên cîgir bikar bîne: hêzên ku di nebûna şîreta wezîran de an jî berevajî wê têne bikar anîn. Dema ku ev hêz dikarin werin bikar anîn, ew bi peymanekê ve tê rêvebirin û çarçoveya wan a rast ne diyar e. Bikaranîna herî berbiçav a van hêzan, ji kar dûrxistina hikûmeta Whitlam di krîza destûrî ya 1975an de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |sernav=The Reserve Powers of the Governor-General (Research Note 25 1997-98) |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2010-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100726170040/http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li senatoyê (meclisa jorîn) 76 senator hene ku her yek ji eyaletan diwanzdeh senator û her yek ji herêmên sereke (herêma paytexta Awistralyayê û herêma bakur) du senator hene.<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-02-15 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU }}</ref> 150 endamên meclîsa nûneran (meclîsa jêrîn) hene ku ji herêmên hilbijartinê yên yek-endamî, ku bi gelemperî wekê "hilbijêr" an "kursî" têne zanîn, têne hilbijartin ku li gorî nifûsê li eyaletan têne dabeş kirin û her yek ji eyaletan herî kêm pênc kursî garantî dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/Research |sernav=Research |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}</ref> Heyama herî zêde yê meclisa jêrîn sê sal e lê ev ne diyar e û hikûmet bi gelemperî di 6 mehên beriya dema herî zêde de ji bo hilbijartinê meclisê hinek zû belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/Parliamentary_Business/Committees/Joint/Completed_Inquiries/em/elect04/chapter7 |sernav=Chapter 7 Parliamentary terms |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}</ref> Hilbijartinên her du meclîsan bi gelemperî di heman demê de têne lidarxistin, senatorên ku heyamên wan şeşsalî ne, ji xeynî ji herêman ku heyamên wan ne sekan in lê bi çerxa hilbijartinê ya meclîsa jêrîn ve girêdayî ne, li hev dicivin. Bi vî awayî, ji 76 kursiyên li senatoyê tenê 40 kursî heya ku çerx bi hilweşandineke ducarî neyê qutkirin, ji bo her hilbijartinê têne veqetandin.<ref name=":16"/> Sîstema hilbijartinê ya Awistralyayê ji bo meclîsa nûneran û hemî hilbijartinên meclîsa jêrîn a eyalet û herêman (ji xeynî Tazmanya û ACT ku sîstema Hare-Clark bikar tînin) dengdana tercîhî bikar tîne. Senato û piraniya meclîsên jorîn ên dewletan sîstema rêjeyî bi kar tînin ku dengdana tercîhî bi nûnertiya rêjeyî ji bo her dewletekê re dike yek. Dengdan ji bo hemî welatiyên ji 18 salî û mezintir li her herêmekê mecbûrî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://aec.gov.au/FAQs/Enrolment.htm#compulsory |sernav=Enrolment – frequently asked questions |malper=Australian Electoral Commission |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Australian Electoral Commission; address=10 Mort Street |pêşnav=Canberra ACT 2600; contact=13 23 26 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From secret ballot to democracy sausage: how Australia got compulsory voting |paşnav=Brett |pêşnav=Judith |weşanger=Text Publishing |tarîx=2019 |isbn=978-1-925603-84-2 |cih=Melbourne, Australia }}</ref> Partiya ku piraniya dengan di meclîsa nûneran de bi dest xistiye hikûmetê ava dike û serokê vê partiyê jî dibe serokwezîrê welat. Parêzgerê giştî serokwezîr tayîn dike û dikare kesekî ku baweriya parlemanê winda kiriye an jî neqanûnî tevdigere ji kar dûr bixe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/content.php/page/id/3/title/governor-generals-role |sernav=Governor-General of Australia :: Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Governor-General of }}</ref> Ji ber ku Awistralya demokrasiyeke parlemanî ya Westminsterê ye ku xwedî odeyekê jorîn a bihêz û hilbijartî ye, carinan sîstema wê wekê "mutasyona Washminster" an nîv-parlemanî tê binavkirin.<ref name="Thompson1980"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ganghof |pêşnav=Steffen |tarîx=2018 |sernav=A new political system model: Semi‐parliamentary government |url=https://www.cambridge.org/core/journals/european-journal-of-political-research/article/new-political-system-model-semiparliamentary-government/D9EFDEED7D0BC00BC835A2BAF1677962 |kovar=European Journal of Political Research |ziman=en |cild=57 |hejmar=2 |rr=261–281 |doi=10.1111/1475-6765.12224 |issn=0304-4130 }}</ref> Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hikûmetek federal ava kirine ku Partiya Karker a Awistralyayê û koalîsyonek heye ku ji komek partiyên wekê Partiya Lîberal û [[Partiya Neteweyî ya Awistralyayê|Partiya Neteweyî]] ku hevkarekê biçûk ê [[Partiya Lîberal a Awistralyayê|Partiya Lîberal]] e.<ref name=":16"/><ref name=":16"/> Di asta hikûmeta eyaletan de têkiliya di navbera Partiya Neteweyî û Partiya Lîberal de ji hev cuda ye ku partî li [[Queensland]] û [[Herêma Bakur a Awistralyayê|Herêma Bakur]] bûne yek (lêbelê parlamenterên federal di odeya partiya Lîberal an Neteweyî de rûdinin) ku li New South Wales, [[Vîktorya]] û [[Awistralyaya Rojava]] di koalîsyonê de ne û li [[Awistralyaya Başûr]] û [[Tanzanya|Tazmanya]] bi lîberalan re di nav dijberiyê de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Green |pêşnav=ABC elections analyst Antony |tarîx=2008-07-30 |sernav=The Liberal-National Party - a new model party? |url=https://www.abc.net.au/news/2008-07-30/the-liberal-national-party---a-new-model-party/457812 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, [[Partiya Karker a Awistralyayê|Partiya Karker]] wekê çep a navendî û koalîsyon jî wekî rast a navendî hatiye hesibandin. Endamên serbixwe û çend partiyên biçûk ên di parlamentoya Awistralyayê de, bi piranî li meclîsên jorîn nûnertî bi dest xistine. [[Partiya Keskan a Awistralyayê]] ji sala 2004an vir ve hem ji aliyê dengan û hem jî ji aliyê endametiyê ve sêyem partiya herî mezin ê Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/politics/federal/old-greens-wounds-reopen-as-members-vote-on-directly-electing-leader-20200422-p54m5r.html |sernav=Old Greens wounds reopen as members vote on directly electing leader |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2020-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Harris |pêşnav=Rob }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian Greens: from activism to Australia's third party |paşnav=Jackson |pêşnav=Stewart |weşanger=Melbourne Univ. Press |tarîx=2016 |isbn=978-0-522-86794-7 |cih=Carlton }}</ref> === Eyaletên îdarî === [[Wêne:Australia states and territories labelled.svg|thumb|Eyaletên îdarî yên Awistralyayê]] Awistralya ji şeş eyalet rêveberiyên wekê [[Wêlsa Başûr a Nû]] (NSW), [[Vîktorya]] (Vic), [[Queensland]] (Qld), [[Awistralyaya Rojava]] (WA), [[Awistralyaya Başûr]] (SA) û [[Tanzanya|Tazmanya]] (Tas) û ji du herêmên xweseriyên serekeyên [[Herêma Paytext a Awistralyayê]] (ACT) û [[Herêma Bakur a Awistralyayê|Herêma Bakur]] (NT) pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice |sernav=Your questions on notice - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî çend deverên ku destûr desthilatên taybet dide hevbendiya dewletan Commonwealth (asta federal a hikûmetê), dewlet xwedê desthilata giştî ne ku qanûnan çêbikin.<ref name="Pyke2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Government powers under a Federal Constitution: constitutional law in Australia |paşnav=Pyke |pêşnav=John |weşanger=Lawbook Co |tarîx=2020 |isbn=978-0-455-24415-0 |çap= |cih=Pyrmont, NSW }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/three-levels-of-government/three-levels-of-government-governing-australia |sernav=Three levels of government: governing Australia - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Dewleteke hevbeş tenê dikare qanûnan li ser mijarên ku di destûrê de hatine rêzkirin derxîne lê qanûnên wê heta radeya her nakokiyekê li ser yên dewletan serdest in.<ref name="Pyke2020"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www5.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/coaca430/s109.html |sernav=COMMONWEALTH OF AUSTRALIA CONSTITUTION ACT - SECT 109 Inconsistency of laws. |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2024-07-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240723064908/http://www5.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/coaca430/s109.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji Federasyonê vir ve, hêza Hevbendiya dewletan li gorî dewletan ji ber şîrovekirina berfirehtir a ku ji hêzên Hevbendiya Dewletan ên navnîşkirî re tê dayîn û ji ber girêdayîbûna giran a darayî ya dewletan bi alîkariyên Hevbendiya Dewletan re, bi girîngî zêde bûye.<ref name="Pyke2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australian constitutional law: concepts and cases |paşnav=Beck |pêşnav=Luke |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-70103-7 |cih=Port Melbourne, VIC }}</ref> Her eyalet û xaka sereke ya sereke xwedî parlementoya xwe ye yek-meclîsî ne ku di nav de Herêma Bakur, Herêma Paytext a Awistralyayê (ACT) û Queensland heye û eyaletên din jî eyaletên du-meclîsî ne. Meclisên jêrîn wekê meclîsa qanûndanînê têne zanîn (meclisên li Avusturalya Başûr û Tazmanyayê) û meclisên jorîn jî wekê konseya qanûndanînê têne zanîn. Serokê hikûmetê li her eyaletekê serokwezîr û li her herêmê serokwezîr e. Li her eyaletekê parêzgarekî nûnertiya qiral dike. Li asta hevbendiyê, nûnerê qiral parêzgerê giştî ye.<ref name=":15"/> Hikûmeta Hevbendiyê rasterast Herêma Kendava Jervis a navxweyî û herêmên derveyî birêve dibe ku di nav de Giravên Ashmore û Cartier, Giravên Deryaya Koralê, Girava Heardê û Giravên McDonaldê, herêmên Okyanûsa Hindî (Girava Noelê<ref>{{Jêder-malper |url=http://ag.gov.au/www/agd/agd.nsf/Page/Territories_of_AustraliaNorfolk_IslandAdministrator_of_Norfolk_Island |sernav=Administrator of Norfolk Island |malper=ag.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tan |pêşnav=Monica |paşnav2=Press |pêşnav2=Australian Associated |tarîx=2015-05-12 |sernav=Norfolk Island loses its parliament as Canberra takes control |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2015/may/12/norfolk-island-loses-its-parliament-as-canberra-takes-control |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> û Giravên Kokosê (Keeling)), Girava Norfolkê û Herêma Antarktîk a Awistralyayê hene.<ref name=":14"/> Girava Macquarie ya dûr û Girava Lord Howe bi rêzê ve beşên eyaletên Tazmanya û New South Wales in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-09-13 |sernav=Macquarie Island research station to close in 2017 |url=https://www.abc.net.au/news/2016-09-13/macquarie-island-research-station-to-be-closed-in-2017/7839640 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/traveller/inspiration/a-tale-of-two-islands-lord-howe-v-norfolk-20171107-gzg8tz.html |sernav=Which island should you visit - Lord Howe or Norfolk? A guide to both |malper=Traveller |tarîx=2017-11-08 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Southerden |pêşnav=Louise }}</ref> ==== Agahiyên di derbarê herêm û eyaletên îdarî de ==== {| class="wikitable" !Rêz !Nav !Cureyê yekîneya îdarî !Paytext !Nifûs (2021) !Rûber (km²) |- |1 | align="left" |Herêma Paytexta Awistralyayê |Herêm | align="left" |Kanberra | align="right" |454.499 | align="right" |2.358 |- |2 | align="left" |Vîktorya |Eyalet | align="left" |Melbourne | align="right" |6.503.491 | align="right" |227.444 |- |3 | align="left" |Awistralyaya Rojava |Eyalet | align="left" |Perth | align="right" |2.660.026 | align="right" |2.527.013 |- |4 | align="left" |Queensland |Eyalet | align="left" |Brisbane | align="right" |5.156.138 | align="right" |1.729.742 |- |5 | align="left" |Wêlsa Başûr a Nû |Eyalet | align="left" |Sîdney | align="right" |8.072.163 | align="right" |801.150 |- |6 | align="left" |Herêma Bakur |Herêm | align="left" |Darwîn | align="right" |232.605 | align="right" |1.347.791 |- |7 | align="left" |Tasmanya |Eyalet | align="left" |Hobart | align="right" |557.571 | align="right" |68.401 |- |8 | align="left" |Awistralyaya Başûr |Eyalet | align="left" |Adelaide | align="right" |1.781.516 | align="right" |984.321 |- ! colspan="4" |Hemî !'''25.422.788''' !'''7.688.220''' |} === Têkiliyên derve === [[Wêne:Diplomatic missions of Australia.png|thumb|çep|Nexşeya mîsyon a dîplomatîk ên Awistralyayê]] [[Wêne:P20220524AS-1533 (52245766080).jpg|thumb|çep|Di sala 2022an de serokwezîrê Awistralyayê Anthony Albanese bi Serokê Amerîkayê Joe Biden re]] Awistralya xwedî hêzek navîn e ku têkiliyên yên derve sê stûnên bingehîn ên du-alî hene ku di nav de pabendbûna bi hevpeymaniya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, têkiliya bi hind û pasîfîkê re û piştgiriya ji bo sazî, rêgez û hevkariya navneteweyî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eastasiaforum.org/2022/07/31/a-new-australian-foreign-policy-agenda-under-albanese/ |sernav=A new Australian foreign policy agenda under Albanese {{!}} East Asia Forum |tarîx=2022-07-31 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Gyngell |pêşnav=Allan }}</ref><ref name="Firth2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Australia in international politics: an introduction to Australian foreign policy |paşnav=Firth |pêşnav=Stewart |weşanger=Allen & Unwin |tarîx=2011 |isbn=978-1-74237-263-1 |çap=3 |cih=Crows Nest, N.S.W }}</ref> Bi rêya peymana ANZUS û statuya welat wekê hevalbendek sereke yê li derveyê NATOyê ye ku Awistralya têkiliyek nêzîk bi Dewletên Yekbûyî re diparêze ku têkiliyên bihêz ên parastin, ewlehî û bazirganiyê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/major-non-nato-ally-status/ |sernav=Major Non-NATO Ally Status |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Li Hindistan û Pasîfîkê, welat hewl dide ku bi rêya herikîna vekirî ya bazirganî û sermayeyê têkiliyên xwe yên bazirganî zêde bike, di heman demê de bi piştgiriya rêziknameya heyî ya li ser bingeha qaîdeyan, bilindbûna hêza Çînê kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dfat.gov.au/sites/default/files/2017-foreign-policy-white-paper.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Li herêmê, welat endamê foruma giravên pasîfîkê, civaka pasîfîkê, mekanîzmaya ASEAN+6 û lûtkeya Asyaya Rojhilat e. Di asta navneteweyî de, welat endamê Neteweyên Yekbûyî, (ku ew yek ji endamên damezrîner ên yekbûyî bû), Hevbendiya Neteweyan, OECD û G20 e. Ev yek pabendbûna bi gelemperî ya bihêz a welêt ji bo piralîzmiyê nîşan dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/multilateralism-matters-again |sernav=Multilateralism matters again {{!}} Lowy Institute |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbr.org/publication/australia-and-the-quad-a-watering-can-or-a-hammer/ |sernav=Australia and the Quad: A Watering Can or a Hammer? {{!}} The National Bureau of Asian Research (NBR) |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Awistralya endamê çend komên parastin, îstîxbarat û ewlehiyê ye ku di nav wan de hevpeymaniya îstîxbaratê ya Pênc Çavan bi Dewletên Yekbûyî, Keyaniya Yekbûyî, Kanada û Zelanda Nû re; hevpeymaniya ANZUS bi Dewletên Yekbûyî û Zelanda Nû re; peymana ewlehiyê ya AUKUS bi Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî re; Diyaloga Ewlehiyê ya Çaralî bi Dewletên Yekbûyî, Hindistan û Japon re; Rêkevtinên Parastinê yên Pênc Hêzan bi Zelanda Nû, Keyaniya Yekbûyî, Malezya û Sîngapûrê re û peymana parastin û endamê ewlehiyê ya Gihîştina Dualî bi Japonê re ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/articles/australias-growing-defense-and-security-role-indo-pacific |sernav=Australia’s Growing Defense and Security Role in the Indo-Pacific {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2024-08-01 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Japan, Australia sign defence pact for closer cooperation |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-australia-sign-defence-cooperation-pact-2022-01-06/ |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=39e900b6-73cb-4a4e-a3fb-19c44fe3fff6 |sernav="The Five Power Defence Arrangement comes into force" |malper=www.nlb.gov.sg |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Awistralyayê doza lîberalîzekirina bazirganiya navneteweyî şopandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia and the global trade system: from Havana to Seattle |paşnav=Capling |pêşnav=Ann |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-78054-4 |cih=Cambridge ; New York }}</ref> Welat pêşengiya damezrandina Koma Cairnsê û Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîkê kiriye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gallagher |pêşnav=Peter W. |tarîx=1988 |sernav=Setting the agenda for trade negotiations: Australia and the Cairns group |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10357718808444955 |kovar=Australian Outlook |ziman=en |cild=42 |hejmar=1 |rr=3–8 |doi=10.1080/10357718808444955 |issn=0004-9913 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.apec2007.org/aa.htm |sernav=APEC Australia 2007 |malper=www.apec2007.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Taskforce |pêşnav=APEC 2007 |roja-arşîvê=2021-04-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210421170701/http://www.apec2007.org/aa.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û endamê Rêxistina [[Hevkariya Aborî û Geşepêdanê]] (OECD) û endamê [[Rêxistina Bazirganiyê ya Cîhanê]] (WTO) ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about.html |sernav=About |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/australia_e.htm |sernav=WTO {{!}} Australia - Member information |malper=www.wto.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Di destpêka salên 2000î de, Awistralyayê bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]], [[Îndonezya|Endonezya]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û bi [[Zelendaya Nû]] re peymanên bazirganiya azad ên piralî yên Peymana Berfireh û Pêşverû ya Hevpariya Trans-Pasîfîk û Hevpariya Aborî ya Berfireh a Herêmî şanenav kiriye û her wiha peymanên bazirganiya azad ên dualî jî bi Dewletên Yekbûyî, Çîn, Japon, Koreya Başûr, Endonezya, Keyaniya Yekbûyî û Nû Zelandayê re şanenav kiriye û peymana herî dawî di sala 2023an de bi Keyaniya Yekbûyî re hatiye şanenav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dfat.gov.au/trade/agreements/trade-agreements |sernav=Australia's free trade agreements (FTAs) |malper=Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Awistralya têkiliyeke kûr bi Nû Zelanda ya cîran re diparêze ku digel tevgera azad a welatiyan di navbera her du welatan de di bin peymana rêwîtiya Trans-Tazman de û bazirganiya azad di bin peymana têkiliyên aborî yên nêzîk de, têkiliyên xwe berdewam dike.<ref name=":18">{{Jêder-malper |url=https://poll.lowyinstitute.org/files/lowyinsitutepoll-2021.pdf |sernav="2021 Lowy Institute Poll" |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319051732/https://poll.lowyinstitute.org/files/lowyinsitutepoll-2021.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Welatên ku di sala 2021ê de ji aliyê xelkê Avusturalyayê ve herî baş hatine dîtin ev in: Nû Zelanda, Keyaniya Yekbûyî, Japon, Almanya, Taywan, Tayland, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Koreya Başûr e.<ref name=":18"/> Her wiha bernameyeke alîkariya navneteweyî berdewam dike ku bi vê bernameyê nêzîkî 75 welat alîkarî werdigirin. Awistralya di Endeksa Pabendbûna Geşepêdanê ya sala 2021ê ya Navenda Geşepêdana Cîhanî de di rêza çarem de bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mitchell |pêşnav=Ian |paşnav2=Robinson |pêşnav2=Lee |paşnav3=Cichocka |pêşnav3=Beata |paşnav4=Ritchie |pêşnav4=Euan |tarîx=2021-09-13 |sernav=The Commitment to Development Index 2021 |url=https://www.cgdev.org/publication/commitment-development-index-2021 |kovar=cgdev.org |ziman=en }}</ref> Desthilatdariya li ser siyaseta derve di destê serokwezîr û komîteya ewlehiya neteweyî de ye û biryarên girîng ên wekê tevlîbûna Şerê Iraqê ya 2003an bêyî erêkirina pêşdem a kabîneyê hatiye girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/cabinet-papers-2003-howard-government-sends-australia-into-the-iraq-war-217812 |sernav=Cabinet papers 2003: Howard government sends Australia into the Iraq war |malper=The Conversation |tarîx=2023-12-31 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US |paşnav=Lee |pêşnav=David }}</ref><ref name="Firth2011"/> Bi heman awayî, parlamento di siyaseta derve de roleke fermî nalîze û desthilata ragihandina şer tenê di destê hikûmeta cîbicîkar de ye. Wezareta karûbarên derve û bazirganiyê di biryarên siyaseta welat de, piştgiriyê dide hikûmeta cîbicîkar.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apsc.gov.au/capability-review-department-foreign-affairs-and-trade |sernav=Capability review: Department of Foreign Affairs and Trade" }}</ref> === Hêz === [[Wêne:HMAS Arunta and Canberra sailing in formation with other warships.jpg|thumb|çep|HMAS Canberra (L02), keştiyeke helîkopterê ya modela Canberra û HMAS Arunta, firkateyek ji modela Anzacê ku awayeke bi rêk û pêk pêşve diçin.]] Du saziyên sereke yên ku di rêveberiya hêzên çekdar ên Awistralyayê de ne. Ev sazî Hêza Parastina Awistralyayê (ADF) û Wezareta Parastinê ne ku bi hev re wekê "Parastin" têne zanîn. Hêza Parastina Awistralyayê baskê leşkerî ye ku ji aliyê serokê hêza parastinê ve tê rêvebirin û ji sê şaxên wekê Hêzên Deryayî yên Qraliyeta Awistralyayê, Artêşa Awistralyayê û Hêzên Hewayî yên Qraliyeta Awistralyayê hene. Di sala 2021ê de 84.865 personelên artêşê ya xizmetê hebûn ku di nav wan de 60.286 şervanên birêkûpêk û 24.581 şervanên cigîr hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/articles/australian-defence-force-service |sernav=Australian Defence Force service {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-10-13 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Wezareta Parastinê baskê sivîl e û ji aliyê wezîrê parastinê ve tê rêvebirin. Ev her du rêber bi hev re Parastinê wekê dualîstiyekê birêve dibin ku xwedî berpirsiyariyên hevpar û hevbeş in.<ref>{{Jêder |sernav=Defence Act |tarîx=1903 |url=https://www.austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/legis/cth/consol_act/da190356/s9.html |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Rola sereke ya fermandariya giştî ji aliyê parêzgarê giştî ve tê girtin; Lêbelê fermandariya rastîn di destê serokê Hêzên Parastinê de ye. Şaxa cîbicîkar a hikûmeta ''Commonwealth'' (yekitîya civaka îngilîzî) bi rêya wezîrê parastinê ku bi biryarên kabîneyê û komîteya ewlekariya neteweyî ve girêdayî ye, kontrola giştî ya artêşê di destê xwe de digire. Ajansên îstîxbaratê ya sereke yên Awistralyayê ev in ku di nav de Servîsa Îstîxbarata Veşartî ya Awistralyayê (îstîxbarata biyanî), Rêveberiya Sînyalan a Awistralyayê (îstîxbarata sînyalan) û Rêxistina Îstîxbarata Ewlehiyê ya Awistralyayê (ewlehiya navxweyî) hene. Di sala 2022an de lêçûnên parastinê ji %1.9ê GDP ya welat bû ku ev jî 13em sermiyana parastinê ya herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2023-04/2304_fs_milex_2022.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Di sala 2024an de, Hêza Parastina Awistralyayê li Rojhilata Navîn û Hindistan-Pasîfîkê beşdarê operasyonên çalak bûne (tevî dabînkirina ewlehî û alîkariyê); beşdarê hêzên Neteweyên Yekbûyî bûye ku di têkiliyên Sûdana Başûr, parastina aştiyê ya Sûriye-Îsraîlê û Koreya Bakur de û di navxweyî de alîkarîya ji bo karesatên xwezayî û alîkarîya pêşîgirtina derbasbûna penaberan ji bo welat kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.defence.gov.au/defence-activities/operations |sernav=Operations |malper=Defence |tarîx=2025-07-24 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=scheme=AGLSTERMS.AglsAgent; corporateName=Commonwealth of Australia, Department of Defence; address=Russell Offices, Russell, ACT, 2600; contact=1300 333 362 }}</ref> === Mafê mirovan === Li Awistralyayê bi gelemperî ji bo mafên sivîl û siyasî parastinên bi hêz hene û welat rêzek berfireh ji peymanên mafên navneteweyî şanenav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia: Events of 2023 |paşnav=Human Rights Watch |tarîx=2024-01-11 |ziman=en |url=https://www.hrw.org/world-report/2024/country-chapters/australia }}</ref> Li Awistralyayê qanûnên girîng ên ku mafên mirovan diparêzin ev in: Destûra Bingehîn, Qanûna Cûdakariya Nijadî ya 1975an, Qanûna Cûdakariya Zayendî ya 1984an, Qanûna Cûdakariya Astengdaran a 1992an, û Qanûna Cûdakariya Temenî ya 2004an.<ref>{{Jêder-malper |url=https://humanrights.gov.au/resource-hub/by-resource-type/guides/rights-and-freedoms/legislation |sernav=Legislation {{!}} Australian Human Rights Commission |malper=humanrights.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Berevajî demokrasiyên din ên rojavayî yên berawirdî, Awistralya di destûr an jî di bin qanûnê de yekane destûra mafên federal tune ye; Lêbelê ACT, Vîktorya û Queensland xwedî mafên eyaletî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://humanrights.gov.au/sites/default/files/free_equal_hra_2022_-_2_pager_rgb_0.pdf |sernav="A Human Rights Act for Australia" }}</ref> Rêxistinên navneteweyî yên wekê [[Çavdêriya Mafên Mirovan (rêxistin)|Çavdêriya Mafên Mirovan]] û [[Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî]] fikarên xwe di warên wekê siyaseta penaxwazan, mirinên xwemaliyên ya di binçavan de, nebûna parastina mafên bingehîn û qanûnên ku xwepêşandanan bi sinor dikin de anîne ziman.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2024/01/11/australia-setbacks-inaction-key-rights-issues |sernav=Australia: Setbacks, Inaction on Key Rights Issues {{!}} Human Rights Watch |tarîx=2024-01-11 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Sydney central business district skyline, August 2021.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Sîdneyê ku navenda darayî ya Awistralyayê ye.]] Aboriya bazara tevlihev a Awistralyayê gelek pêşketî ye û di warî çavkaniyên xwezayî de dewlemend e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Russell |pêşnav=Clyde |sernav=Column: Resource-rich Australia shows vagaries of any commodity supercycle |url=https://www.reuters.com/article/uk-column-russell-commodities-australia-idUKKBN2BM0WC |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Ji aliyê navînî ve, çardehem aboriya herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê parîteya hêza kirînê ve (PPP) jî 18em aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Ji sala 2021ê vir ve Awistralya piştî Lûksembûrgê xwediyê duyem rêjeya herî bilind a dewlemendiya serê kesane ye û sêzdehem herî bilind a sermayeyên darayî yên serê kesî û her wiha yek ji dahatên serê kesî yên herî bilind ên cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ubs.com/us/en.html |sernav=Our financial services in the United States of America |malper=United States of America |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2024/october/weo-report |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Hêza kar a welat nêzîkî 13,5 milyon kes e û li gorî daneyên hezîrana sala 2022an rêjeya bêkariyê ji %3,5 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/labour/employment-and-unemployment/labour-force-australia/latest-release |sernav=Labour Force, Australia, December 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2026-01-22 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Li gorî Konseya Xizmeta Civakî ya Awistralyayê, rêjeya hejariyê li Awistralyayê ji ji %13,6ê nifûsê derbas dibe ku zêdetirî 3,2 milyon kes digire nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.acoss.org.au/media_release/report-shows-three-million-people-in-poverty-in-australia-and-why-we-must-act-to-support-each-other/ |sernav=Report shows three million people in poverty in Australia and why we must act to support each other |malper=ACOSS |tarîx=2020-02-21 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}</ref> Her wiha hatiye texmîn kirin ku 774.000 (%17,7) zarokên di bin temenê 15 salî de di bin xizaniyê de dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://povertyandinequality.acoss.org.au/poverty/ |sernav=Poverty – Poverty and Inequality |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}</ref> Dolarê Awistralyayê diravê neteweyî ye ku ji aliyê sê dewletên giravî yên li Pasîfîkê ve jî tê bikar anîn ku di nav de Kîrîbatî, Nauru û Tuvalu hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/30205/ado2013-small-island-economies.pdf |sernav="Small island economies" }}</ref> Deynê hikûmeta Awistralyayê ku di hezîrana sala 2022an de bi qasî 963 milyar dolar bû ku ji %45,1ê GDPya giştî ya welat derbas bûye û heştem deynê herî zêde yê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/Research |sernav=Research |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}</ref> Awistralya di sala 2020an de, piştî Swîsreyê, xwediyê duyem asta herî bilind a deynê malbatan a li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/datamapper/HH_LS@GDD/AUS/CHE |sernav="Household debt, loans and debt securities" |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Bihayên xanîyan di nav bihayên herî bilind de li cîhanê ne, nemaze li deverên mezin ên bajarî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/economy/2022/4/6/australians-home-ownership-dream-turns-soar-as-prices-soar |sernav=‘Ridiculous prices’: Australians’ home ownership dreams turn sour |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Neubauer |pêşnav=Ian }}</ref> Sektora xizmetguzariya mezin bi qasî ji %71,2ê GDPya giştî pêk tîne ku piştre sektora pîşesaziyê (%25,3) tê ku di heman demê de sektora çandiniyê jî ji %3.6ê GDPya giştî pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Awistralya 21em mezintirîn hinardekar û 24em mezintirîn derhanîn a li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(43dxg0yufph5ob3ci3kgpg55))/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C036%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=Trade Map - List of importing markets for the product exported by Australia in 2024 |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(lan5g145vidpni55hqqgzs45))/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C036%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=Trade Map - List of supplying markets for the product imported by Australia in 2024 |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Çîn şirîkê bazirganî yê herî mezin ê Awistralyayê ye ku bi qasî ji %40ê hinardekirina welêt û %17.6ê derhanîn a welat pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2020/12/29/trade-war-with-china-australias-economy-after-covid-19-pandemic.html |sernav=Australia’s growth may ‘never return’ to its pre-virus path after trade trouble with China, says economist |malper=CNBC |tarîx=2020-12-29 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Tan |pêşnav=Weizhen }}</ref> Bazarên din ên sereke yên hinardekirina Awistralyayê Japon, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paine |pêşnav=Joshua |tarîx=2020 |sernav=Submission to Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade Review of Australia’s Bilateral Investment Treaties |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.3711675 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.3711675 |issn=1556-5068 }}</ref> Awistralya xwedî astên bilind ên pêşbazî û azadiya aborî ye û di Endeksa Pêşveçûna Mirovan a sala 2022an de di rêza dehem de bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2022-09-08 |sernav=Human Development Report 2021-22 |url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2021-22 |kovar=undp.org |ziman=en }}</ref> Ji sala 2022an pê ve, di Endeksa Azadiya Aborî de di rêza diwanzdehê de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.heritage.org/index/ranking |sernav=Country Rankings: World & Global Economy Rankings on Economic Freedom |malper=www.heritage.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Di sala 2019an de 9,5 milyon geştiyarên navneteweyî serlêdana Awistralyayê kiriye û di sala 2019an de ji bo geştiyariya hundirîn di nav welatên Asya-Pasîfîkê de di rêza sêzdehan de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://statistics.jnto.go.jp/en/graph/ |sernav=Data list {{!}} 日本の観光統計データ |malper=Japan Tourism Statistics {{!}} 日本の観光統計データ |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-malper |url=https://www.e-unwto.org/action/cookieAbsent |sernav="Statistical Annex" |malper=World Tourism Organization (UNWTO) |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.5 }}</ref> Rapora reqabeta geştyarî û geştyariya sala 2021ê Awistralya di nav 117 welatan de di rêza heftem a cîhanê de bi cih kiriye. Dahatên Awistralyayê ya geştiyariya navneteweyî di sala 2019an de gihîştiye 45,7 milyar dolarê.<ref name=":17" /> == Demografî == Li gorî daneyên sala sala 2026an nifûsa Awistralyayê 28.303.200 kes hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/population-clock-pyramid |sernav=Population clock and pyramid {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Awistralya welatê 54em ê herî qelebalix ê cîhanê û welatê herî qelebalix ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/population-by-country.htm |sernav=From the World's most populated countries to the least populated nations - Nations Online Project |malper=www.nationsonline.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-us |paşnav=nationsonline.org |pêşnav=klaus kästle- }}</ref> Nifûsa Awistralyayê li serê kîlometreçargoşekî 3,4 kes dikeve û bi vê yekê Awistralya bûye yek ji welatên herî kêm-nifûs ên cîhanê. Nifûs bi giranî li perava rojhilat bi taybetî li herêma başûrê rojhilat ê di navbera başûrê rojhilatê Queenslandê li bakurê rojhilat û li Adelaideyê li başûrê rojava kom bûye.<ref name=":19">{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2023-24 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Awistralya welateke pir bajarî ye ku di sala 2018an de ji %67ê nifûsa welat li herêmên statîstîkî yên paytexta mezin (herêmên metropolîtan ên eyaletê û paytextên axa sereke) dijîn.<ref name=":19"/> Herêmên metropolîtan ên ku ji milyonekê zêdetir welatî lê dijîn deverên metropolî yên wekê Sîdney, Melbourne, Brisbane, Perth û Adelaide ne.<ref name=":19" /> Wekê gelek welatên pêşketî yên din, Awistralya jî guherînek demografîk ber bi nifûseke bi temen ve dijî ku bûye zêdebûna kesên teqawidbûyan û kêmbûna kesên di temenê xebatê de. Li gorî daneyên sala 2021ê, temenê navînî ya nifûsê 39 salî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/population-census/latest-release |sernav=Population: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-02-12 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> === Esl û koçberî === [[Wêne:Australian Residents by Country of Birth 2021 Census.svg|thumb|Rêjeya welatiyên Awistralyayê li gorî welatê jidayikbûnê (li gorî daneyên sala 2021ê)]] Her çiqas di sedsala 19an de koçberiyek girîng ji Çîn û Almanya li Awistralyayê hebe jî, di navbera sala 1788an û Şerê Cîhanê yê Duyem de, piraniya welatî û koçberan ji Giravên Brîtanî (bi giranî Îngilîstan, Îrlenda û Skotlendayê) hatine. Piştî federasyonê di sala 1901ê de, siyaseta spî ya Awistralyayê hatiye xurtkirin û koçberiya zêdetir ji van deveran hatine sinordar kirin. Lêbelê ev siyaset piştî Şerê Cîhanî yê Duyem hatiye sistkirin û di dehsalên piştî şer de, Awistralyayê pêlek mezin a koçberiyê ji seranserê Ewropayê wergirtiye û ji dehsalên berê gelek koçber ji başûr û rojhilatê Ewropayê hatine. Hemî cudakariya nijadî ya eşkere di sala 1973an de bi dawî bûye û pirçandîbûn bûye polîtîkayeke fermî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/facts/06evolution.htm |sernav=Australian Immigration Fact Sheet - The Evolution of Australia's Multicultural Policies |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Piştre pêlek mezin û berdewam a koçberiyê ji seranserê cîhanê çêbûye û Asya di sedsala 21an de çavkaniya herî mezin a koçberan ên li Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.homeaffairs.gov.au/research-and-stats/files/report-migration-program-2018-19.pdf |sernav="2018–19 Migration Program Report" }}</ref> Îro, Awistralya xwedî heştem nifûsa koçberan a herî mezin ê cîhanê ye ku koçber ji %30ê nifûsa welat pêk tînin ku ev rêje di nav welatên mezin ên rojavayî de rêjeya herî bilind e.<ref name=":20">{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/migration-australia/latest-release |sernav=Migration, Australia, 2019-20 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/estimatesmaps.shtml?1t1 |sernav=United Nations Population Division {{!}} Department of Economic and Social Affairs |malper=www.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=EN }}</ref> Di salên 2022-23an de 212.789 koçberên mayînde hatine qebûlkirin ku tevî koçberên demkî nifûsa koçberiyê ya Awistralyayê gihiştiye 518.000 kesan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/overseas-migration/latest-release |sernav=Overseas Migration, 2024-25 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-12-19 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.homeaffairs.gov.au/research-and-stats/files/migration-trends-2022-23.PDF |sernav=Wayback Machine |malper=www.homeaffairs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Piraniya penaberan bi vîzeyên pispor hatine Awistralyayê lêbelê bernameya koçberiyê ji bo endamên malbatê û penaberan jî vîzeyan pêşkêş dike.<ref name=":20"/> Buroya statîstîkî ya Awistralyayê ji her welatiyên Awistralyayê dixwaze ku di her hêjmara nifûsê de heta du bav û kalan destnîşan bike û ev bersiv li gorî komên bav û kalan ên berfireh têne dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/detailed-methodology-information/information-papers/understanding-and-using-ancestry-data |sernav=Understanding and using Ancestry data {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-06-28 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref name=":21">{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/classifications/australian-standard-classification-cultural-and-ethnic-groups-ascceg/latest-release |sernav=Australian Standard Classification of Cultural and Ethnic Groups (ASCCEG), 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-11-18 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de, komên bav û kalan ên herî zêde wekê rêjeyek ji tevahiya nifûsê hatine destnîşankirin ev bûn: ji %57,2 ewropî (di nav de %46 kesên ji bakurê rojavayê Ewropayê û ji %11.2 kesên ji başûr û rojhilatê Ewropayê hene), ji %33,8 okyanûsî, ji %17,4 asyayî (di nav de ji %6.5 kesên ji başûr û navînê Asyayê, ji %6.4 kesên ji bakurê rojhilatê Asyayê û ji %4,5 kesên ji başûrê rojhilatê Asyayê hene), ji %3,2 kesên ji bakurê Afrîkayê û ji Rojhilata Navîn, ji %1,4 kesên ji gelên Amerîkayê û ji %1.3 kesên Afrîkaya Jêr-Sahrayê hene. Di hêjmara nifûsê ya 2021ê de bav û kalên takekesî yên herî gelemperî wekê rêjeyek ji nifûsa giştî hatine destnîşankirin wiha ye:<ref name=":26">{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/community-profiles/2021/AUS/download/GCP_AUS.xlsx |sernav="General Community Profile" }}</ref> Îngilîzî (%33), awistralyayî (%29,9), îrlendî (%9,5), skotlendî (%8,6), çînî (%5,5), îtalî (%4,4), almanî (%4), hindî (%3,1), aborjînî (%2,9), yewnanî (%1,7), fîlîpînî (%1,6), holendî (%1,5), vîetnamî (%1,3) û libnanî (%1) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/49f609c83cf34d69ca2569de0025c182!OpenDocument |sernav=Feature Article - Ethnic and Cultural Diversity in Australia (Feature Article) |malper=www.abs.gov.au |tarîx=1995-01-01 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal and Torres Strait Islander teachers in the assimilation era |paşnav=Whitehead |pêşnav=Kay |weşanger=Routledge |tarîx=2025-08-04 |rr=122–151 |isbn=978-1-003-37047-5 |cih=London |url=https://doi.org/10.4324/9781003370475-6 }}</ref> Di heman demê de di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de ji %3,8ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê kesên xwemaliyên aborjînî yên awistralyayî û kesên ji Giravên Torres Straitê destnîşan kirine.<ref name=":21"/> === Ziman === Îngilîzî li Awistralyayê statûyek qanûnî nine lê ji ber bikaranîna berbelav, zimanê îngilîzî zimanê fermî û neteweyî yê de fakto ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/media/publications/multicultural/confer/04/speech18b.htm |sernav=Australian Immigration - 1995 Global Cultural Diversity Conference - Mr Joseph Lo Bianco |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ward |pêşnav=Rowena |tarîx=2019-11-13 |sernav=‘National’ and ‘Official’ Languages Across the Independent Asia-Pacific |url=https://epress.lib.uts.edu.au/journals/index.php/portal/article/view/6510 |kovar=PORTAL Journal of Multidisciplinary International Studies |ziman=en |cild=16 |hejmar=1-2 |rr=82–100 |doi=10.5130/pjmis.v16i1-2.6510 |issn=1449-2490 }}</ref> Îngilîziya Awistralyayê cureyekî sereke yê ziman e ku xwedî zarava û ferhengek cihêreng e û di rêziman û rastnivîsê de ji cureyên din ên zimanê îngilîzî hinekî cuda ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary%20of%20Australian%20English.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-03-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110320004658/http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary%20of%20Australian%20English.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Îngilîzî ya awistralyayî yê giştî wekê zimanê standard a welat tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nos-langues.canada.ca/en/blogue-blog/australian-english-eng |sernav=Australian English in a nutshell – The Our Languages blog – Resources of the Language Portal of Canada – Languages – Canadian identity and society – Culture, history and sport – Canada.ca |malper=nos-langues.canada.ca |tarîx=2026-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Public Services and Procurement Canada }}</ref> Zimanê îşaretan ê awistralyayî ku wekê auslan tê zanîn, di dema hêjmara nifûsê ya sala 2021an de ji aliyê 16.242 kesan ve li malê hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/cultural-diversity-census/latest-release |sernav=Cultural diversity: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-01-12 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de, ji %72ê nifûsê tenê zimanê ku li malê dihat axaftin zimanê îngilîzî bû. Zimanên din ên herî zêde li malê dihatin axaftin mandarînî (%2,7), erebî (%1,4), viyetnamî (%1.3), kantonî (%1,2) û zimanê pencabî (%0,9) bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/AUS |sernav=2021 Australia, Census All persons QuickStats {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Tê texmînkirin ku di dema têkiliya yekem a bi ewropiyan re de hatiye dîtin ku zêdetirî 250 zimanên aborjîn ên Awistralyayê hebûn. Her çiqas 70 ji zimanên ku dihatin bikaranîn di bin xetereyê de bûn, rapirsiya neteweyî ya zimanên xwemalî (NILS) ya salên 2018-19an nîşan daye ku zêdetirî 120 cureyên zimanên xwemalî dihatin bikaranîn an jî di bin vejandinê de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Ian |tarîx=2020-08-31 |sernav=Indigenous language policies in Canada in the wake of Bill C-91: Report on a national colloquium at Glendon College, December 2019 |url=https://doi.org/10.25071/75d88c10 |kovar=Canada Watch |doi=10.25071/75d88c10 |issn=1191-7733 }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya sala 2021an de hatiye dîtin ku 167 zimanên xwemalî li malê ji aliyê 76.978 xwemaliyên awistralyayî ve têne axaftin zimanê yumplatok (Kreola Torres Strait), djambarrpuyngu (zimanek yolŋu) û zimanê pitjantjatjara (zimaneke çola rojava) bûn ku di nav zimanên herî berbelav de bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/aboriginal-and-torres-strait-islander-peoples/aboriginal-and-torres-strait-islander-people-census/latest-release |sernav=Aboriginal and Torres Strait Islander people: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-01-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> === Dîn === [[Wêne:St Mary's Cathedral as viewed from Hyde Park, Sydney b.jpg|thumb|Katedrala Ezîz Mary ya li Sîdneyê ku girêdayî Dêra Katolîk e ku mezintirîn mezheba dînî ya Awistralyayê ye]] Li Awistralyayê dîneke dewletê tune ye ku benda 116 a destûra bingehîn a Awistralyayê qanûnên federal avakirina dînekî, her rê û rêbazeke dînî ya bi zorê an rêgirtina azadiya dînî û qedexe kirina jîyana dînî, qedexe dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dfat.gov.au/facts/religion.html |sernav=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=corporateName= Department of Foreign Affairs and Trade }}</ref> Lêbelê eyaletên Awistralyayê hê jî xwedî derxistina qanûnên cudakariya dînî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.austlii.edu.au/au/journals/FedLRev/1998/6.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de ji %38,9ê nifûsê xwe wekê bê dîn nîşan dane ku ev rêje ji %15,5ê sala 2001ê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2001/0 |sernav=2001 Australia, Census All persons QuickStats {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Dînê herî mezin ê welat baweriya xiristiyanî ye ku ji %43,9 ê ji nifûsa welat baweriya xwe bi vê dînê tîne.<ref name=":26"/> Mezhebên xiristiyan ên herî mezin ê Awistralyayê Dêra Katolîk (ji %20 ê ji nifûsê) û Dêra Anglîkan a Awistralyayê (ji %9,8 ê nifûsê) ne. Koçberiya nebrîtanî yên ji Şerê Cîhanê yê Duyem vir ve bûye sedema mezinbûna dînên nexiristiyan ku bi rêzê ve îslam (%3,2), hindûîzm (%2,7), bûdîzm (%2,4%), sîxîzm (%0,8) û cihûtî (%0,4) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/articles/religious-affiliation-australia |sernav=Religious affiliation in Australia {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-04-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Di sala 2021an de nêzîkî 8.000 kesan girêdana xwe bi dînên kevneşopî yên aborjînî re diyar kirine. Di mîtolojiya aborjînî ya Awistralyayê û çarçoveya anîmîst a li aborjînî ya Awistralyayê pêşketiye de ku xeyalkirina serdemeke pîroz e ku tê de hebûnên ruhî yên totemîk ên bav û kalan û afirandin pêk anîne. Serdema xeyalan qanûn û avahiyên civakê saz kiriye û merasîmên ku ji bo misogerkirina berdewamiya jiyan û axê hatine lidarxistin, pêk aniye.<ref name="Flood2019"/> === Tenduristî === Temenê jiyana li Awistralyayê 83 sal e (81 sal ji bo mêran û 85 sal ji bo jinan) û ev temen pêncem temenê herî bilind ê cîhanê ye.<ref name=":23">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Welat xwedî rêjeya herî bilind a penceşêra çerm li cîhanê ye ku di heman demê de cixarekêşandin sedema herî mezin a mirin û nexweşiyan e ku dikare were pêşîgirtin û berpirsiyarê ji %7,8ê tevahî ya mirin û nexweşiyan e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.health.gov.au/internet/skincancer/publishing.nsf/Content/fact-2 |sernav=Key statistics |malper=www.health.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Australian Government Department of Health }}</ref> Di nav sedemên pêşîlêgirtinê de tansiyona bilind (hîpertansiyon) bi rêjeya ji %7.6 di rêza duyem de ye û qelewbûn jî bi rêjeya ji %7,5an di rêza sêyem de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aihw.gov.au/publications/hwe/bodaiia03/bodaiia03-c05.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.aihw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-02-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110226105813/http://www.aihw.gov.au/publications/hwe/bodaiia03/bodaiia03-c05.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quitnow.info.au/internet/quitnow/publishing.nsf/Content/warnings-graph |sernav=quitnow - Smoking - A Leading Cause of Death |malper=quitnow.info.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110219073743/http://quitnow.info.au/internet/quitnow/publishing.nsf/Content/warnings-graph |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Awistralya di sala 2012an de ji aliyê rêjeya jinên qelew ve di rêza 35em a cîhanê de bû û ji aliyê rêjeya kesên qelew ve di nav welatên pêşketî de di rêza yekem de bû ku ji %63ê nifûsa welat ya ji kesên mezin zêde bi kîlo ne an jî qelew e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iaso.org/site_media/uploads/Global_prevalence_of_adult_obesity_Ranking_by_country_2012.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.iaso.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.health.gov.au/internet/main/publishing.nsf/Content/health-pubhlth-strateg-hlthwt-obesity.htm |sernav=About Overweight and Obesity |malper=www.health.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Australian Government Department of Health and Ageing. Population Health Division }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aihw.gov.au:80/overweight-and-obesity/ |sernav=Overweight and obesity (AIHW) |malper=www.aihw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Awistralya di sala 2021ê de nêzîkî ji %9,91 ji GDPya giştî ji bo lênihêrîna tenduristiyê xerc kiriye.<ref name=":23"/> Awistralyayê di sala 1975an de sîstemeke sîgortaya neteweyî xistiye meriyetê.<ref name=":24">{{Jêder-malper |url=http://www.aph.gov.au/library/intguide/SP/medicare.htm |sernav=Medicare - Background Brief |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2010-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100414012007/http://www.aph.gov.au/library/intguide/SP/medicare.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî heyamekê ku gihîştina bernameyê sinordar bû ku ev bername di sala 1981an de bi navê Medicare careke din dîsa hatiye gerdûnî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthfund.org/international-health-policy-center/countries/australia |sernav=Australia |malper=www.commonwealthfund.org |tarîx=2020-06-05 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Bername bi awayekî navinî ji aliyê zêdebarê baca dahatiyê ve tê fînansekirin ku wekê baca Medicare tê zanîn ku niha ji %2 ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ato.gov.au/Individuals/Medicare-levy/ |sernav=Medicare levy |malper=www.ato.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=Office |pêşnav=Australian Taxation }}</ref> Nexweşxaneyan eyaletan û xizmetên derveyî nexweşxaneyê birêve dibin ku di heman demê de hikûmeta federal bernameya alikariya dermanan (ku lêçûnên dermanan subvansîyon dike) û birêvebirina giştî ya tibbê fînanse dike.<ref name=":24"/> === Perwerdehî === [[Wêne:Unimelb main entrance.jpg|thumb|çep|Dimenek ji Zanîngeha Melbourne ku yek ji zanîngehên herî kevn ên welat e]] Beşdarbûna dibistanê, an qeydkirina ji bo perwerdehiya malê, li seranserê Awistralyayê mecbûrî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Briefing |pêşnav=Ian Townsend for Background |tarîx=2012-01-28 |sernav=Thousands of parents illegally home schooling |url=https://www.abc.net.au/news/2012-01-28/thousands-of-parents-illegally-home-schooling/3798008 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Perwerde di serî de di berpirsiyariya eyalet û herêmên takekesî de ye lêbelê Commonwealth (Dewleta Hevbendiyê) bi rêya peymanên fînansekirinê xwedî bandoreke girîng e. Ji sala 2014an vir ve, bernameyeke perwerdehiyê ya neteweyî ku ji aliyê Commonwealth ve hatiye pêşvexistin, ji aliyê eyalet û herêman ve hatiye bicîhanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/why-do-australian-states-need-a-national-curriculum-and-do-teachers-even-use-it-171745 |sernav=Why do Australian states need a national curriculum, and do teachers even use it? |malper=The Conversation |tarîx=2021-11-18 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-US |paşnav=Ross |pêşnav=Emily }}</ref> Rêbazên beşdarbûnê li gorî dewletan diguherin lê bi gelemperî zarok neçar in ku ji temenê 5 heta 16 saliya xwe biçin dibistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/settle-in-australia/everyday-life/education |sernav=Education |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=; c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Department of Immigration and Citizenship (DIAC) }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dfat.gov.au/facts/education_in_australia.html |sernav=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=corporateName= Department of Foreign Affairs and Trade }}</ref> Li hinek eyaletan (Awistralyaya Rojava, Herêma Bakur û New South Wales), zarokên 16-17 salî mecbûr in ku biçin dibistanê an jî beşdarî perwerdehiya pîşeyî yên wekê stajyeriyê bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://det.wa.edu.au/schoolsandyou/detcms/navigation/parents-and-community/schooling/?oid=Category-id-3869597 |sernav=Schooling |malper=det.wa.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.austlii.edu.au/au/legis/nt/consol_act/ea104/s20.html |sernav=EDUCATION ACT - SECT 20 Procedures of advisory council |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Education Act |tarîx=1990 |url=https://www.austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/legis/nsw/consol_act/ea1990104/s21b.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Minimum school leaving age jumps to 17 |url=http://news.theage.com.au/breaking-news-national/minimum-school-leaving-age-jumps-to-17-20090128-7r4d.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=The Age |ziman=en-au }}</ref> Li gorî nirxandinên PISA ya 2022an, xwendekarên 15 salî yên awstralyayî di OECDyê de ji bo xwendin û zanistê di rêza nehan û ji bo matematîkê jî di rêza dehem de ne. Lêbelê nêzîkî ji %60 xwendekarên Awistralyayê standarda jêhatîbûna neteweyî bi dest xistine ku ji %51 di matematîkê de, ji %58 di zanistê de û ji %57 jî di xwendinê de jêhatîbûnê bidest xistine.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-12-05 |sernav=New data shows many Australian teens are falling behind at school. This teacher is not surprised |url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-05/pisa-international-school-rankings-in-maths-science-reading/103185468 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2022-results-volume-i-and-ii-country-notes_ed6fbcc5-en/australia_e9346d47-en.html |sernav=Australia |malper=OECD |tarîx=2023-12-04 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=OECD }}</ref> Li Awistralya 37 zanîngehên ku ji aliyê hikûmetê ve hatine fînansekirin û sê zanîngehên taybet hene û her wiha hejmarek saziyên din ên pispor hene ku qursên di asta xwendina bilind de pêşkêş dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ausitaleem.com.pk/australian-education-system.shtml |sernav=Australian Education {{!}} Australian Education System {{!}} Education {{!}} Study in Australia |malper=www.ausitaleem.com.pk |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=Atta-ur-Rehman |roja-arşîvê=2012-01-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120119063252/http://www.ausitaleem.com.pk/australian-education-system.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> OECDyê Awistralyayê di nav welatên herî biha yê ji bo xwendina zanîngehê bi cih kiriye. Sîstemeke perwerdehiya pîşeyî heye ku wekê TAFE tê zanîn û gelek kes ji bo perwerdeya hunerî perwerdehiyê dibînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australianapprenticeships.gov.au/about/default.asp |sernav=Australian Apprenticeships |malper=www.australianapprenticeships.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Nêzîkî ji %58ê awistralyayîyên di navbera 25 û 64 salî de xwedî bawernameyên pîşeyî an jî pîşeyiyên bilind in û bi rêjeya xwendina bilind a ji %49 di nav welatên OECDyê de xwedî rêjeya herî bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1a79e7ae231704f8ca256f720082feb9!OpenDocument |sernav=Contents - Contents |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2005-01-21 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of }}</ref> Ji %38ê nifûsa Awistralyayê xwedî bawernameyeke perwerdehiya bilind e ku di nav rêjeyên herî bilind ên cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Most Educated Countries in the World |url=https://finance.yahoo.com/news/the-most-educated-countries-in-the-world.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Yahoo Finance |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Grossman |pêşnav=Samantha |tarîx=2012-09-27 |sernav=And the World’s Most Educated Country Is… |url=https://newsfeed.time.com/2012/09/27/and-the-worlds-most-educated-country-is/ |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Time |ziman=en-US |issn=0040-781X |roja-arşîvê=2018-07-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180709210040/http://newsfeed.time.com/2012/09/27/and-the-worlds-most-educated-country-is/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036 |sernav=2016 Census QuickStats: Australia |malper=www.censusdata.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-06-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180620052901/http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Awistralya xwedî rêjeya herî bilind a xwendekarên navneteweyî ya li gorî serê nifûsê li cîhanê ye ku 812.000 xwendekarên navneteweyî di sala 2019an de li zanîngeh û saziyên pîşeyî yên welat tomarkirî bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-10-16 |sernav=Student market a hot commodity |url=https://www.theaustralian.com.au/business/property/booming-student-market-a-valuable-property/news-story/6bb3823260aa3443f0c26909406d089b |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrobusiness.com.au/2019/11/australian-universities-double-down-on-international-students/ |sernav=Australian universities double down on international students |malper=MacroBusiness |tarîx=2019-10-31 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=November 2019 |pêşnav=Leith van OnselenFriday 1 }}</ref> Li gorî vê yekê di sala 2019an de, xwendekarên navneteweyî bi navînî ji %26,7ê xwendekarên zanîngehên li Awistralyayê pêk tînin. Ji ber vê yekê perwerdehiya navneteweyî bûye sedema nîfûsa kesên ji derveyî welat û bandorek berbiçav li ser demografiya welat dike ku rêjeyek girîng a xwendekarên navneteweyî piştî xwendina xwe bi vîzeyên cûrbecûr ên jêhatîbûn û kar li Awistralyayê dimînin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-07-26 |sernav=Record number of international students sticking around on work visas |url=https://www.abc.net.au/news/2018-07-27/temporary-graduate-visa-485-boom/10035390 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Perwerde piştî hesin û komir, sêyem berhema herî mezin a hinardekirina Awistralyayê ye û di darayî ya salên 2016-17an de zêdetirî 28 milyar dolar beşdarî li aboriya Awistralyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://curious.science.org.au/policy-features/science-australia |sernav=Science in Australia |malper=Curious |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Berthold |pêşnav=Emma }}</ref> == Çand == [[Wêne:Sydney Australia. (21339175489).jpg|thumb|Xaniyê Operayê yê Sîdneyê ku di sala 1973an de hate temamkirin û di sala 2007an de wekê yek ji cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê hate ragihandin ku avahiya herî ciwan ku ketiye nava vê lîsteyê]] Çanda hemdem a Awistralyayê cihêreng e û kevneşopiyên xwemalî yên welêt ku mîrata brîtanî û îrlendî û dîroka koçberiya pirçandî ya piştî 1945an nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people and their origins |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-80789-0 |cih=Cambridge [England] ; New York |paşnavê-edîtor=Jupp |pêşnavê-edîtor=James }}</ref><ref name=":25">{{Jêder-kitêb |sernav=Cultural history in Australia |weşanger=UNSW Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-86840-589-6 |cih=Sydney |paşnavê-edîtor=Teo |pêşnavê-edîtor=Hsu-Ming |paşnavê-edîtor2=White |pêşnavê-edîtor2=Richard }}</ref> Di heman demê de çanda welat ji çanda Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê jî bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.1177/026327648300100309 }}</ref> Pêşveçûna çanda Awistralyayê ji dema kolonyalîzma brîtanî vir ve bûye çandeke cihêreng.<ref name=":6"/><ref name=":25"/> Gelek awistralî wekhevî, hevaltî, bêrêzî û nebûna fermîtiyê wekê beşek ji nasnameya xwe ya neteweyî destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Australia - Culture, Diversity, Indigenous {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Australia/Cultural-life |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://culturalatlas.sbs.com.au/australian-culture/australian-culture-core-concepts |sernav=Australian - Core Concepts |malper=Cultural Atlas |tarîx=2016-01-01 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://immi.homeaffairs.gov.au/citizenship-subsite/files/our-common-bond-testable.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=immi.homeaffairs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Ev yek di jargonên awistralyayî de û her wiha di mîzahên awistralyayî de jî têne îfadekirin ku pir caran wekê hişk, bêrêz û îronîk têne binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://daily.jstor.org/australians-obsessed-nicknaming/ |sernav=Small Poppy Syndrome: Why are Australians so Obsessed With Nicknaming Things? |malper=JSTOR Daily |tarîx=2018-02-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-US |paşnav=Luu |pêşnav=Chi }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.1177/0022022116638175 }}</ref> Li Awistralyayê ji welatiyên nû û xwediyên vîzeyê tê xwestin ku pabendî "nirxên Awistralyayê" bibin ku ji aliyê wezareta karên navxweyî ve wiha hatiye destnîşankirin: rêzgirtin ji bo azadiya takekesî; naskirina serdestiya qanûnê; dijberiya li hember cudakariya nijadî, zayendî û dînî; û têgihîştina "mafê dadperwer" ku tê gotin wekheviya derfetan ji bo her kesî û dilovaniya li hemberê kesên hewcedar.<ref>{{Jêder-malper |url=https://immi.homeaffairs.gov.au/help-support/meeting-our-requirements/australian-values |sernav=Immigration and citizenship Website |malper=Immigration and citizenship Website |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}</ref> === Huner === Li Awistralyayê zêdetirî 100.000 cihên hunera kevirî ya aborjîn hene û sêwiran, şêwaz û çîrokên kevneşopî di hunera hemdem a Awistralyayê ya xwemalî de cih digirin ku li gorî rexnegir Robert Hughes, "tevgera hunerî ya mezin a dawî ya sedsala 20an" e ku di nav nûnerên wê de Emily Kame Kngwarreye heye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Henly |pêşnav=Susan Gough |tarîx=2005-11-06 |sernav=Powerful growth of Aboriginal art |url=https://www.nytimes.com/2005/11/06/arts/powerful-growth-of-aboriginal-art.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emily Kngwarreye paintings |paşnav=Kngwarreye |pêşnav=Emily Kame |weşanger=Craftsman House |tarîx=1998 |isbn=978-90-5703-681-1 |cih=North Ryde, NSW |paşnav2=Isaacs |pêşnav2=Jennifer }}</ref> Hunermendên kolonyal ên destpêkê ji bo axa nenas balkêşiyeke bêhempa nîşan dane. Berhemên empresyonîst ên Arthur Streeton, Tom Roberts û endamên din ên dibistana Heidelberg a sedsala 19an yekem tevgera "bi taybetî awistralyayî" di hunera rojavayî de, di pêşiya federasyonê de hestên neteweperwer rave kirine.<ref name=":22">{{Jêder-malper |url=https://www.artgallery.nsw.gov.au/collection/ |sernav=Collection {{!}} Art Gallery of NSW |malper=www.artgallery.nsw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Her çiqas dibistan heta salên 1900an bi bandor mabe jî, modernîstên wekê Margaret Preston û Clarice Beckett û paşê Sîdney Nolan, mêlên hunerî yên nû keşif kirine.<ref name=":22" /> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Australia}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Awistralya| ]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1901ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku inglîzî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] nn3he6lz0bk5rifinqd163554648rdr 0 6629 2031308 1979485 2026-05-25T23:11:18Z Penaber49 39672 /* Çemên ku di parêzgeha Hesîçeyê re diherikin */ 2031308 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank parêzgeh | Nav = Parêzgeha Hesîçeyê | Navê_din = "Bûka Cizîrê"<br>"Dilê Dicle û Firatê"<br>"Ah-Hasakah" | Navê_fermî = مُحافظة الحسكة | Koda parêzgehê = | Nexşe = Al-Hasakah-map.png | Nexşe_firehî = 250px | Nexşe_sernav = | Nexşe1 = Al-Hasakah districts (ku).PNG | Nexşe1_firehî = 250px | Nexşe1_sernav = | Welat = [[Rojavayê Kurdistanê]] <!---KARGÊRIYÎ ---------------> | Dûgel = [[Kurdistan]] | Serbajar = [[Hesîçe]] (Hesekê) | Walî = | Gelhe = 1.800.000 <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | Gelhe_sal = [[2009]] | Gelhê_bajaran = | Gelhê_gundan = | Rûerd = 23.334 | Berbelavî = 61,8 | Hejmara_navçeyan = 4 <!---BINEBEŞ -----------------> | Hejmara_bajarokan = | Hejmara_gundan = | Dem = Bi ser dema Europa ye | Koda_telefonê = +963 | Parêzgeh = {{Hesekê}} }} '''Hesîçe''' yan jî '''Hisiça''', herwiha '''Hesekê''' (bi [[zimanê erebî|erebî]] الحسکة, ''al-Hasakah'') parêzgeheke [[Rojavaya Kurdistanê|Rojava]] ye ku li wî welatî piraniya xelkê wê [[kurd]] in û hinek [[Suryanî|suryan]], [[Asûr|aşûr]], [[Kildanî|kildan]], [[Ermenî|ermen]], [[çerkez]], [[Cihûtî|cihû]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[Êzdîtî|êzdî]] hene.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} Parêzgehê Hesîçe dikeve nav [[Başûrê Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Parêzgeha Hesîçe li rojavayê Kurdistanê ye û li bakurê Sûriyê dikeve. Çemê [[Çemê Nisêbînê|Ceqceq]] û Xabûr tê ve diherikin, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûr]] yê ku ji Serê Kaniyê tê û pê ve tê xwarê bi aliyê başûr ve, ta ku bi çemê Firat re dibe yek nêzîkî [[Dêra Zorê|Dêrezorê]]. Piraniya xelk û nîştevanên Hesîçeyê kurd in. Hijmara nîştevanên Hesekê dighê zêdetirî du milyonan.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} Ev parêzgehe li ser çar deveran û çardeh herêman tê parçekirin. Hesîçe bi petrol û genimê xwe tê naskirin. Herwiha zeviyê wê yî neftê li [[Rimêlan]] û [[Hol]] û [[Çipsa]] ne. Piraniya nîştevanan çandinê dikin. Bi taybetî di çandina genim û pembo û fêkî wek sêv û tirî de pir navdar e. Ji girîngtirîn bajar û bajarokên Hesîçeyê, Qamişlo, Tirbespî, Serê Kaniyê, Dêrik, Amûdê, Çilaxa û Şedadê. Hîna jî gelek bajar û bajarok tê de hene. Hijmara tevahiya gundewarên Hesîçeyê dighêje 1717 kesî. Hesekê parêzgeheke pir mezin di Rojavayê Kurdistanê de ye û bi taybetî di [[Kantona Cizîrê]] de. Hejmara xelkên vê parêzgehê bêtir ji 2.000.000 kesan e. Bajarên serekî yên parêzgeha Hesîçeyê [[Qamişlo]], [[Hesîçe]] (Heseke), [[Amûde]], [[Dêrik]], [[Serê Kaniyê]], [[Tirbespî]], [[Tilkoçer|Girê Koçer]], [[Girkê Legê]], [[Rimêlan]], [[Dirbêsî, Hesîçe|Dirbêsî]], [[Şedadî]] û [[Holê]]. == Çemên ku di parêzgeha Hesîçeyê re diherikin == * [[Xabûr (Firat)]] * [[Çemê Nisêbînê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Rojavayê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hesîçe| ]] 1pfklbbmut0fsrq20rleu4528todbwv 2031309 2031308 2026-05-25T23:11:49Z Penaber49 39672 /* Çemên parêzgehê */ 2031309 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank parêzgeh | Nav = Parêzgeha Hesîçeyê | Navê_din = "Bûka Cizîrê"<br>"Dilê Dicle û Firatê"<br>"Ah-Hasakah" | Navê_fermî = مُحافظة الحسكة | Koda parêzgehê = | Nexşe = Al-Hasakah-map.png | Nexşe_firehî = 250px | Nexşe_sernav = | Nexşe1 = Al-Hasakah districts (ku).PNG | Nexşe1_firehî = 250px | Nexşe1_sernav = | Welat = [[Rojavayê Kurdistanê]] <!---KARGÊRIYÎ ---------------> | Dûgel = [[Kurdistan]] | Serbajar = [[Hesîçe]] (Hesekê) | Walî = | Gelhe = 1.800.000 <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | Gelhe_sal = [[2009]] | Gelhê_bajaran = | Gelhê_gundan = | Rûerd = 23.334 | Berbelavî = 61,8 | Hejmara_navçeyan = 4 <!---BINEBEŞ -----------------> | Hejmara_bajarokan = | Hejmara_gundan = | Dem = Bi ser dema Europa ye | Koda_telefonê = +963 | Parêzgeh = {{Hesekê}} }} '''Hesîçe''' yan jî '''Hisiça''', herwiha '''Hesekê''' (bi [[zimanê erebî|erebî]] الحسکة, ''al-Hasakah'') parêzgeheke [[Rojavaya Kurdistanê|Rojava]] ye ku li wî welatî piraniya xelkê wê [[kurd]] in û hinek [[Suryanî|suryan]], [[Asûr|aşûr]], [[Kildanî|kildan]], [[Ermenî|ermen]], [[çerkez]], [[Cihûtî|cihû]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[Êzdîtî|êzdî]] hene.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} Parêzgehê Hesîçe dikeve nav [[Başûrê Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Parêzgeha Hesîçe li rojavayê Kurdistanê ye û li bakurê Sûriyê dikeve. Çemê [[Çemê Nisêbînê|Ceqceq]] û Xabûr tê ve diherikin, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûr]] yê ku ji Serê Kaniyê tê û pê ve tê xwarê bi aliyê başûr ve, ta ku bi çemê Firat re dibe yek nêzîkî [[Dêra Zorê|Dêrezorê]]. Piraniya xelk û nîştevanên Hesîçeyê kurd in. Hijmara nîştevanên Hesekê dighê zêdetirî du milyonan.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} Ev parêzgehe li ser çar deveran û çardeh herêman tê parçekirin. Hesîçe bi petrol û genimê xwe tê naskirin. Herwiha zeviyê wê yî neftê li [[Rimêlan]] û [[Hol]] û [[Çipsa]] ne. Piraniya nîştevanan çandinê dikin. Bi taybetî di çandina genim û pembo û fêkî wek sêv û tirî de pir navdar e. Ji girîngtirîn bajar û bajarokên Hesîçeyê, Qamişlo, Tirbespî, Serê Kaniyê, Dêrik, Amûdê, Çilaxa û Şedadê. Hîna jî gelek bajar û bajarok tê de hene. Hijmara tevahiya gundewarên Hesîçeyê dighêje 1717 kesî. Hesekê parêzgeheke pir mezin di Rojavayê Kurdistanê de ye û bi taybetî di [[Kantona Cizîrê]] de. Hejmara xelkên vê parêzgehê bêtir ji 2.000.000 kesan e. Bajarên serekî yên parêzgeha Hesîçeyê [[Qamişlo]], [[Hesîçe]] (Heseke), [[Amûde]], [[Dêrik]], [[Serê Kaniyê]], [[Tirbespî]], [[Tilkoçer|Girê Koçer]], [[Girkê Legê]], [[Rimêlan]], [[Dirbêsî, Hesîçe|Dirbêsî]], [[Şedadî]] û [[Holê]]. == Çemên parêzgehê == * [[Xabûr (Firat)]] * [[Çemê Nisêbînê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Rojavayê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hesîçe| ]] 00ian3srz8zq8hkdpzhxso40gv7404b 0 8172 2031197 2007367 2026-05-25T18:20:57Z Penaber49 39672 /* Serdema bronz a pêşîn */ 2031197 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = [[Waşşûkanî]] | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = [[Dînê hurî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Kirta (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Tîşratta (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1500 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1350 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berê zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Di derbarê padîşahiya Hurî de delîl hene ku di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş ku li Rojavayê Kurdistana îro ye û li deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725ê {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Hatiye tomar kirin ku keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600ê {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatolyayê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafayê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Görke |pêşnav=Susanne |tarîx=2022-06-01 |sernav=Hurrian and Luwian Elements in the Kizzuwatna Religious Texts |url=https://doi.org/10.1515/aofo-2022-0011 |kovar=Altorientalische Forschungen |cild=49 |hejmar=1 |rr=148–157 |doi=10.1515/aofo-2022-0011 |issn=2196-6761 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1951 |sernav=The Song of Ullikummi Revised Text of the Hittite Version of a Hurrian Myth |url=https://doi.org/10.2307/1359008 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=5 |hejmar=4 |rr=135–161 |doi=10.2307/1359008 |issn=0022-0256 }}</ref> Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn.<ref name="Young1991">{{Jêder-kovar |paşnav=Young |pêşnav=Dwight W. |tarîx=1991 |sernav=''The Hurrians''. Gernot Wilhelm. |url=https://doi.org/10.2307/3210272 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=54 |hejmar=3 |rr=177–178 |doi=10.2307/3210272 |issn=0006-0895 }}</ref> Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: * Teşûb, xwedawendên bi hêz a hewayê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://library.mibckerala.org/lms_frame/eBook/THE%20STORM-GODS%20OF%20THE%20ANCIENT%20NEAR%20EAST.pdf |sernav=The Storm-Gods of the Ancient Near East: Summary, Synthesis, Recent Studies: Part II |malper=library.mibckerala.org |roja-gihiştinê=2026-05-01 |roja-arşîvê=2023-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230105075331/http://library.mibckerala.org/lms_frame/eBook/THE%20STORM-GODS%20OF%20THE%20ANCIENT%20NEAR%20EAST.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Hepat, ''Hepa'' jina wî<ref name="Archi2025">{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu }}</ref> xwedawenda dayikê bû, paşê bi xwedawenda sereke ya rojê ya hîtîtan re wekhev hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gods of the Market Place. |paşnav=Rutherford |pêşnav=Ian |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=83–92 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.11 }}</ref> * Şarûma, ''Šarruma'', kurê wan, xwedawendê çiyayan bû ku bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistanê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Abkürzungen |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=201–202 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.20 }}</ref> * Kumarbî, xwedawendê genimê,<ref name="Archi2025"/> bavê Teşûb û "bavê xwedawendan" bû ku dişibûya Enlîl;<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Simons |pêşnav=Frank |tarîx=2017-01-01 |sernav=A New Join to the Hurro Akkadian Version of the Weidner God List from Emar (Msk 74.108a + Msk 74.158k) |url=https://www.academia.edu/33992533/A_New_Join_to_the_Hurro_Akkadian_Version_of_the_Weidner_God_List_from_Emar_Msk_74_108a_Msk_74_158k_ |kovar=Altorientalische Forschungen |doi=10.1515/AOFO-2017-0009 }}</ref> mala wî wekê ku di mîtolojiyê de hatiye vegotin bajarê Ûrkeşê ye. * Şhaûska, ''Šauska'', hevtayê hurî ya Îştar bû ku xwedawenda evîn, şer û şîfayê bû.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Register |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=203–205 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.21 }}</ref> * Şîmegî, ''Šimegi'', xwedawendê rojê bû.<ref name="Archi2025"/> * Kûşûh, ''Kušuh'', xwedawendê heyvê û parêzvanê sondan bû (Sembolên roj û heyva nîvço di îkonografiya huriyan de bi hev re hatine dîtin).<ref name=":2"/> * Nergal, xwedawendê sumerî ya cîhana jêrîn bû ku di serdema herî kevin a dîroka huriyan a tomarkirî de li Ûrkeşê perestgeheke wî yê girîng hebû.<ref name="Young1991"/> Dibe Nergal ku cîgirê xwedawendekiye ku navê wî yê bi zimanê hurî nayê zanîn.<ref name="Archi2025"/> * Ea, ''Hayya'', xwedawendê aqilmendiyê bû ku bi eslê xwe sumerî bû.<ref name="Archi2025"/> * Allanî, xwedawenda cîhana jêrîn bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |sernav=The Anatolian Fate-Goddesses and their Different Traditions |url=https://www.academia.edu/7003669/The_Anatolian_Fate_goddesses_and_their_different_traditions |kovar=Diversity and Standardization |rr=1 |doi=10.1524/9783050057576.1 }}</ref> * Îşara, xwedawendeke bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistana îro bû.<ref name="Archi2025"/> * Aştabî, ''Aštabi'', xwedawendekî şer bû.<ref name="Archi2025"/> * Nûpatîk, xwedawendeke girîng bû ku erka wî ne diyar bû.<ref name="Young1991"/> * Hutena û Hutellura, xwedawendên çarenûs û zayînê bûn.<ref name=":2"/> Morên silindirî yên huriyan pir caran afirîdên mîtolojîk ên wekê mirov an heywanên baskdar ku ejderha û cinewirên din nîşan didan. Şîrovekirina van wêneyên xwedawend û cinan hê jî ne diyar in. Dibe ku ew hem rihên parêzvan û hem jî rihên xerab bûn. Diyar e ku xwedawendên hurî mîna ola Mezopotamya an Misira Kevnar perestgehên taybet ên malê tunebûn. Hinek navendên girîng navendên rîtûela Kummannî ya Kizzuwatna û Hîtîtê bûn. Heran paşê bûye navendeke dînî ya xwedawendê heyvê û dema ku bajar di bin desthilatdariya Hurî de bû perestgeheke girîng ê Şauşkayê li Nînewa hebû. Perestgehek Nergal di dawiya hezarsala sêyem a berî zayînê de li Ûrkeşê hatiye çêkirin. Bajarê Kahat navendeke dînî yê di bin desthilatdariya dewleta Mîtaniyê bû. Mîta huriyan "Stranên Ullîkummî" ku di nav hîtîtan de hatiye parastin, paralelî Theogoniya Hesiod e; kastrasyona Ûranûs ji aliyê Kronos ve dibe ku ji kastrasyona Anû ji aliyê Kumarbî ve were girtin lê hilweşandina Kronos ji aliyê Zeûs ve û vereşandina xwedawendê daqurtandî yên ji aliyê Kronos ve dişibihe mîta huriyan a Teşûb û Kûmarbî yê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1950-09-16 |sernav=Forgotten Religions (Including Some Living Primitive Religions) |url=https://doi.org/10.1001/jama.1950.02920030072051 |kovar=Journal of the American Medical Association |cild=144 |hejmar=3 |rr=284 |doi=10.1001/jama.1950.02920030072051 |issn=0002-9955 }}</ref> Hatiye diyarkirin ku perestina Attîsê ji efsaneya huriyan hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mother of the gods: from Cybele to the Virgin Mary |paşnav=Borgeaud |pêşnav=Philippe |weşanger=Johns Hopkins University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8018-7985-2 |cih=Baltimore }}</ref> == Ziman == [[Wêne:Tablet-AO 12016-P5280342-gradient.jpg|thumb|çep|Mînakeke ji nivîsa mixî ya zimanê hurî]] Zimanê hurî ku zimaneke ji malbata hurî û ûrartî bû demek dirêj li gelek deverên Kurdistan a îro hatiye axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lostscripts.hypotheses.org/1851 |sernav=THE HURRIAN LANGUAGE |malper=lostscripts.hypotheses.org |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Girêdanên derveyî yên zimanên hurî-ûrartûyî bi nakok in û hatiye texmîn kirin zimeneke îzoleye ye. Çend pêşniyar hene ji bo têkiliyek genetîkî bi malbatên zimanî yên din re (mînak, zimanên qefqasyayê yên bakurê rojhilat) lê yek ji van bi gelemperî nehatiye pejirandin. Ji ber yekê hem zimanê hurî û hem jî zimanê ûrartûyî bi ti zimanekî îro re têkiliyên genetîkî tuneye. Huriyan li gel zimanê xwe di heman demê de zimanê akadî û alfabeya mixî ya akadî jî li dora 2000 salê {{bz}} de ji bo nivîsandinê bikar anîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012 }}</ref> Nivîsên bi zimanê hurî yên bi tîpên mîxî li Hattusayê, Ûgarît (Ras Shamra), û her wiha di yek ji dirêjtirîn nameyên Amarnayê (EA 27) de hatiye nivîsandin ku ji aliyê qiral Tushratta yê Mîtanî ve ji bo fîrewn Amenhotep III hatiye nivîsandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Amarna letters |weşanger=Johns Hopkins University Press |tarîx=1992 |isbn=978-0-8018-4251-1 |çap= |cih=Baltimore |paşnavê-edîtor=Moran |pêşnavê-edîtor=William L. }}</ref> Ev name tekane nivîsa dirêj a bi zimanê hurî bû ku heta ku di sala 1983an de li Hattusayê berhevokeke pir-tablet a wêjeyê ya bi zimanê hurî ku di heman demê de wergera hîtîtî ya heman nivîsî li kêlekê bû, hatiye keşifkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oi.uchicago.edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/campbell_dissertation.pdf |sernav=Zimanê hurî }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Welatên huriyan li ser sê xala nûjen a Bakurê Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê belav bibû. Di roja de navenda welatê huriyan bi parçekirina Kurdistanê re di navbera Bakur û rojavayê Kurdistanê de bûye du perçe. Çend cih di nav herêma sinor de ne ku ji ber vê yekê gihîştina kolandinê dibe pirsgirêk. Gelek projeyên bendavên li geliyên çemên wekê Firat, Dîcle û Xabûrê ji bo cihên kevnar ên Kurdistanê bûne gef û heya roja îro gelek wargehên şaristaniyên Kurdistanê ji aliyê van bendavan ve hatine tunekirin. Her çiqas di dema çêkirina bendavan re li tevahiya geliyên hinek operasyonên rizgarkirinê hatine kirin jî lê tê texmîn kirin dibe ku gelek deverên dîrokî yên ku nehatine ronîkirin mane di bin avên bendavan de. Kolandinên sereke yên yekem ên welatê huriyan li rojava û başûrê Kurdistanê di salên 1920 û 1930an de hatiye destpêkirin. Ev kolandin û lêkolînên arkeolojîk ji aliyê arkeologê amerîkî Edward Chiera ve li Nûzî û arkeologê brîtanî Max Mallowan ve li Çagar Bazar û Ûrkeşê hatine birêvebirin. Kolandin û lêkolînên dawî yên ku têne berdewam kirin, ji aliyê arkeologên amerîkî, belçîkî, danîmarkî, hilendî, fransî, alman û îtalî ve, bi beşdarên navneteweyî û bi hevkariya departmanên antîkên herêmê ve têne kirin. Gir, an jî girên bajêr, pir caran jiyaneke dirêj destnîşan dikin ku ji Neolîtîkê dest pê kiriye û di serdema Romayê de an jî piştê serdema Romayê bi dawî bûye. Seramîkên hurî yên taybetmend, kelûpelên Xabûrê, di destnîşankirina qonaxên cûda yên niştecîhbûna li van giran dibe alîkar. Cihên wargehên huriyan bi gelemperî ji Serdema Bronz a Navîn heta dawiya Serdema Bronz a Dereng têne nas kirin. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] ovzrchd0mwvwje38nr5lle430mf2seb 2031279 2031197 2026-05-25T22:18:17Z Penaber49 39672 2031279 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = [[Waşşûkanî]] | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = [[Dînê hurî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Kirta (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Tîşratta (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1500 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1350 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li der û dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berê zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Di derbarê padîşahiya Hurî de delîl hene ku di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş ku li Rojavayê Kurdistana îro ye û li deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725ê {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Hatiye tomar kirin ku keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600ê {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatolyayê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafayê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Görke |pêşnav=Susanne |tarîx=2022-06-01 |sernav=Hurrian and Luwian Elements in the Kizzuwatna Religious Texts |url=https://doi.org/10.1515/aofo-2022-0011 |kovar=Altorientalische Forschungen |cild=49 |hejmar=1 |rr=148–157 |doi=10.1515/aofo-2022-0011 |issn=2196-6761 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1951 |sernav=The Song of Ullikummi Revised Text of the Hittite Version of a Hurrian Myth |url=https://doi.org/10.2307/1359008 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=5 |hejmar=4 |rr=135–161 |doi=10.2307/1359008 |issn=0022-0256 }}</ref> Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn.<ref name="Young1991">{{Jêder-kovar |paşnav=Young |pêşnav=Dwight W. |tarîx=1991 |sernav=''The Hurrians''. Gernot Wilhelm. |url=https://doi.org/10.2307/3210272 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=54 |hejmar=3 |rr=177–178 |doi=10.2307/3210272 |issn=0006-0895 }}</ref> Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: * Teşûb, xwedawendên bi hêz a hewayê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://library.mibckerala.org/lms_frame/eBook/THE%20STORM-GODS%20OF%20THE%20ANCIENT%20NEAR%20EAST.pdf |sernav=The Storm-Gods of the Ancient Near East: Summary, Synthesis, Recent Studies: Part II |malper=library.mibckerala.org |roja-gihiştinê=2026-05-01 |roja-arşîvê=2023-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230105075331/http://library.mibckerala.org/lms_frame/eBook/THE%20STORM-GODS%20OF%20THE%20ANCIENT%20NEAR%20EAST.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Hepat, ''Hepa'' jina wî<ref name="Archi2025">{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu }}</ref> xwedawenda dayikê bû, paşê bi xwedawenda sereke ya rojê ya hîtîtan re wekhev hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gods of the Market Place. |paşnav=Rutherford |pêşnav=Ian |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=83–92 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.11 }}</ref> * Şarûma, ''Šarruma'', kurê wan, xwedawendê çiyayan bû ku bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistanê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Abkürzungen |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=201–202 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.20 }}</ref> * Kumarbî, xwedawendê genimê,<ref name="Archi2025"/> bavê Teşûb û "bavê xwedawendan" bû ku dişibûya Enlîl;<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Simons |pêşnav=Frank |tarîx=2017-01-01 |sernav=A New Join to the Hurro Akkadian Version of the Weidner God List from Emar (Msk 74.108a + Msk 74.158k) |url=https://www.academia.edu/33992533/A_New_Join_to_the_Hurro_Akkadian_Version_of_the_Weidner_God_List_from_Emar_Msk_74_108a_Msk_74_158k_ |kovar=Altorientalische Forschungen |doi=10.1515/AOFO-2017-0009 }}</ref> mala wî wekê ku di mîtolojiyê de hatiye vegotin bajarê Ûrkeşê ye. * Şhaûska, ''Šauska'', hevtayê hurî ya Îştar bû ku xwedawenda evîn, şer û şîfayê bû.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Register |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=203–205 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.21 }}</ref> * Şîmegî, ''Šimegi'', xwedawendê rojê bû.<ref name="Archi2025"/> * Kûşûh, ''Kušuh'', xwedawendê heyvê û parêzvanê sondan bû (Sembolên roj û heyva nîvço di îkonografiya huriyan de bi hev re hatine dîtin).<ref name=":2"/> * Nergal, xwedawendê sumerî ya cîhana jêrîn bû ku di serdema herî kevin a dîroka huriyan a tomarkirî de li Ûrkeşê perestgeheke wî yê girîng hebû.<ref name="Young1991"/> Dibe Nergal ku cîgirê xwedawendekiye ku navê wî yê bi zimanê hurî nayê zanîn.<ref name="Archi2025"/> * Ea, ''Hayya'', xwedawendê aqilmendiyê bû ku bi eslê xwe sumerî bû.<ref name="Archi2025"/> * Allanî, xwedawenda cîhana jêrîn bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |sernav=The Anatolian Fate-Goddesses and their Different Traditions |url=https://www.academia.edu/7003669/The_Anatolian_Fate_goddesses_and_their_different_traditions |kovar=Diversity and Standardization |rr=1 |doi=10.1524/9783050057576.1 }}</ref> * Îşara, xwedawendeke bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistana îro bû.<ref name="Archi2025"/> * Aştabî, ''Aštabi'', xwedawendekî şer bû.<ref name="Archi2025"/> * Nûpatîk, xwedawendeke girîng bû ku erka wî ne diyar bû.<ref name="Young1991"/> * Hutena û Hutellura, xwedawendên çarenûs û zayînê bûn.<ref name=":2"/> Morên silindirî yên huriyan pir caran afirîdên mîtolojîk ên wekê mirov an heywanên baskdar ku ejderha û cinewirên din nîşan didan. Şîrovekirina van wêneyên xwedawend û cinan hê jî ne diyar in. Dibe ku ew hem rihên parêzvan û hem jî rihên xerab bûn. Diyar e ku xwedawendên hurî mîna ola Mezopotamya an Misira Kevnar perestgehên taybet ên malê tunebûn. Hinek navendên girîng navendên rîtûela Kummannî ya Kizzuwatna û Hîtîtê bûn. Heran paşê bûye navendeke dînî ya xwedawendê heyvê û dema ku bajar di bin desthilatdariya Hurî de bû perestgeheke girîng ê Şauşkayê li Nînewa hebû. Perestgehek Nergal di dawiya hezarsala sêyem a berî zayînê de li Ûrkeşê hatiye çêkirin. Bajarê Kahat navendeke dînî yê di bin desthilatdariya dewleta Mîtaniyê bû. Mîta huriyan "Stranên Ullîkummî" ku di nav hîtîtan de hatiye parastin, paralelî Theogoniya Hesiod e; kastrasyona Ûranûs ji aliyê Kronos ve dibe ku ji kastrasyona Anû ji aliyê Kumarbî ve were girtin lê hilweşandina Kronos ji aliyê Zeûs ve û vereşandina xwedawendê daqurtandî yên ji aliyê Kronos ve dişibihe mîta huriyan a Teşûb û Kûmarbî yê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1950-09-16 |sernav=Forgotten Religions (Including Some Living Primitive Religions) |url=https://doi.org/10.1001/jama.1950.02920030072051 |kovar=Journal of the American Medical Association |cild=144 |hejmar=3 |rr=284 |doi=10.1001/jama.1950.02920030072051 |issn=0002-9955 }}</ref> Hatiye diyarkirin ku perestina Attîsê ji efsaneya huriyan hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mother of the gods: from Cybele to the Virgin Mary |paşnav=Borgeaud |pêşnav=Philippe |weşanger=Johns Hopkins University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8018-7985-2 |cih=Baltimore }}</ref> == Ziman == [[Wêne:Tablet-AO 12016-P5280342-gradient.jpg|thumb|çep|Mînakeke ji nivîsa mixî ya zimanê hurî]] Zimanê hurî ku zimaneke ji malbata hurî û ûrartî bû demek dirêj li gelek deverên Kurdistan a îro hatiye axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lostscripts.hypotheses.org/1851 |sernav=THE HURRIAN LANGUAGE |malper=lostscripts.hypotheses.org |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Girêdanên derveyî yên zimanên hurî-ûrartûyî bi nakok in û hatiye texmîn kirin zimeneke îzoleye ye. Çend pêşniyar hene ji bo têkiliyek genetîkî bi malbatên zimanî yên din re (mînak, zimanên qefqasyayê yên bakurê rojhilat) lê yek ji van bi gelemperî nehatiye pejirandin. Ji ber yekê hem zimanê hurî û hem jî zimanê ûrartûyî bi ti zimanekî îro re têkiliyên genetîkî tuneye. Huriyan li gel zimanê xwe di heman demê de zimanê akadî û alfabeya mixî ya akadî jî li dora 2000 salê {{bz}} de ji bo nivîsandinê bikar anîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012 }}</ref> Nivîsên bi zimanê hurî yên bi tîpên mîxî li Hattusayê, Ûgarît (Ras Shamra), û her wiha di yek ji dirêjtirîn nameyên Amarnayê (EA 27) de hatiye nivîsandin ku ji aliyê qiral Tushratta yê Mîtanî ve ji bo fîrewn Amenhotep III hatiye nivîsandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Amarna letters |weşanger=Johns Hopkins University Press |tarîx=1992 |isbn=978-0-8018-4251-1 |çap= |cih=Baltimore |paşnavê-edîtor=Moran |pêşnavê-edîtor=William L. }}</ref> Ev name tekane nivîsa dirêj a bi zimanê hurî bû ku heta ku di sala 1983an de li Hattusayê berhevokeke pir-tablet a wêjeyê ya bi zimanê hurî ku di heman demê de wergera hîtîtî ya heman nivîsî li kêlekê bû, hatiye keşifkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oi.uchicago.edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/campbell_dissertation.pdf |sernav=Zimanê hurî }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Welatên huriyan li ser sê xala nûjen a Bakurê Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê belav bibû. Di roja de navenda welatê huriyan bi parçekirina Kurdistanê re di navbera Bakur û rojavayê Kurdistanê de bûye du perçe. Çend cih di nav herêma sinor de ne ku ji ber vê yekê gihîştina kolandinê dibe pirsgirêk. Gelek projeyên bendavên li geliyên çemên wekê Firat, Dîcle û Xabûrê ji bo cihên kevnar ên Kurdistanê bûne gef û heya roja îro gelek wargehên şaristaniyên Kurdistanê ji aliyê van bendavan ve hatine tunekirin. Her çiqas di dema çêkirina bendavan re li tevahiya geliyên hinek operasyonên rizgarkirinê hatine kirin jî lê tê texmîn kirin dibe ku gelek deverên dîrokî yên ku nehatine ronîkirin mane di bin avên bendavan de. Kolandinên sereke yên yekem ên welatê huriyan li rojava û başûrê Kurdistanê di salên 1920 û 1930an de hatiye destpêkirin. Ev kolandin û lêkolînên arkeolojîk ji aliyê arkeologê amerîkî Edward Chiera ve li Nûzî û arkeologê brîtanî Max Mallowan ve li Çagar Bazar û Ûrkeşê hatine birêvebirin. Kolandin û lêkolînên dawî yên ku têne berdewam kirin, ji aliyê arkeologên amerîkî, belçîkî, danîmarkî, hilendî, fransî, alman û îtalî ve, bi beşdarên navneteweyî û bi hevkariya departmanên antîkên herêmê ve têne kirin. Gir, an jî girên bajêr, pir caran jiyaneke dirêj destnîşan dikin ku ji Neolîtîkê dest pê kiriye û di serdema Romayê de an jî piştê serdema Romayê bi dawî bûye. Seramîkên hurî yên taybetmend, kelûpelên Xabûrê, di destnîşankirina qonaxên cûda yên niştecîhbûna li van giran dibe alîkar. Cihên wargehên huriyan bi gelemperî ji Serdema Bronz a Navîn heta dawiya Serdema Bronz a Dereng têne nas kirin. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 9bez15xaa2naxun7d71523xwuza0g1m 0 8526 2031019 2030781 2026-05-25T13:07:41Z Kurê Acemî 105128 /* Çûna Bexda û Misirê */ 2031019 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed îbn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. == Jiyana wî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafiî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafiî pir deciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |sernav=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |roja-gihiştinê=2012-02-23 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |roja-arşîvê=2012-04-20 }}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji aliyê kesên heqnexwazan gelek eziyet gihiştiye Îmam Şafiî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gelek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese wî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zindanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafiî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafiî. Ji ber van fîtên walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafiî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wisa dibe. Di heman demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lowma di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew hem dida xwendin, hem dixwend, hem fêr dida û hem jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng bûye. Îmam Şafiî diçe Bexdayê û li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqihê iraqî û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wisa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima, bi kesên iraqî re diket niqaşa fiqihê. Xwe wekî şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafiî piştre vedigere Mekeyê, li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de, alimên herî mezin bi wî re axivtin û guhdan gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafiî bi fiqihekê nipînû derdikeviyê holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Iraqê bûye. Îmam Şafiî di nav Meke û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe standîbû, bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derxistiya holê. Ev fiqih di nav mirovan de belav kiriye û wan pê agahdar dikirin. Gelek civak ji bo ji Îmam Şafiî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştî demek di nav mirovan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Şafiî ji bo xwe ji gelemşa Iraqë dûr bixe demek dirêj li Meke bicih bû. === Çûna Bexda û Misirê === Îmam Şafiî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafiî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafiî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê şîrove dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafiî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an xitmek dixwend. Mehê sî xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû. Bêtaqet ketibû. Weka ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû talebê wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20ê çileya sala 820ê dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] awfp9sdgu6dbp2523fdx596vigq559a 2031020 2031019 2026-05-25T13:08:58Z Kurê Acemî 105128 /* Jiyana wî */ 2031020 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed îbn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. == Jiyana wî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafiî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafiî pir deciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |sernav=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |roja-gihiştinê=2012-02-23 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |roja-arşîvê=2012-04-20 }}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji aliyê kesên heqnexwazan gelek eziyet gihiştiye Îmam Şafiî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gelek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese wî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zindanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafiî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafiî. Ji ber van fîtên walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafiî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wisa dibe. Di heman demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lowma di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide û dîsa berê xwe dide îlmê.<ref name=":4">{{Cite book |title=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |last=El Shamsy |first=Ahmed |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |pages= |isbn=978-1107546073}}</ref> Ew hem dida xwendin, hem dixwend, hem fêr dida û hem jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî diçe Bexdayê û li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqihê iraqî û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wisa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima, bi kesên iraqî re diket niqaşa fiqihê. Xwe wekî şagirtê Îmam Malîk dihesiband.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî piştre vedigere Mekeyê, li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de, alimên herî mezin bi wî re axivtin û guhdan gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafiî bi fiqihekê nipînû derdikeviyê holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Iraqê bûye. Îmam Şafiî di nav Meke û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe standîbû, bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derxistiya holê. Ev fiqih di nav mirovan de belav kiriye û wan pê agahdar dikirin.<ref name="Khadduri2011" /> Gelek civak ji bo ji Îmam Şafiî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştî demek di nav mirovan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Şafiî ji bo xwe ji gelemşa Iraqë dûr bixe demek dirêj li Meke bicih bû.<ref name="Khadduri2011" /> === Çûna Bexda û Misirê === Îmam Şafiî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafiî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafiî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê şîrove dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafiî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an xitmek dixwend. Mehê sî xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû. Bêtaqet ketibû. Weka ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû talebê wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20ê çileya sala 820ê dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] 0ny328t93235ra1bihauzko8s546q83 2031021 2031020 2026-05-25T13:12:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Navên ref-an rast kir.) 2031021 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed îbn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. == Jiyana wî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafiî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafiî pir deciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |sernav=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |roja-gihiştinê=2012-02-23 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |roja-arşîvê=2012-04-20 }}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji aliyê kesên heqnexwazan gelek eziyet gihiştiye Îmam Şafiî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gelek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese wî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zindanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafiî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafiî. Ji ber van fîtên walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafiî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wisa dibe. Di heman demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lowma di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide û dîsa berê xwe dide îlmê.<ref name="El2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |paşnav=El Shamsy |pêşnav=Ahmed |weşanger=Cambridge University Press |sal=2013 |rr= |isbn=978-1107546073 }}</ref> Ew hem dida xwendin, hem dixwend, hem fêr dida û hem jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî diçe Bexdayê û li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqihê iraqî û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wisa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima, bi kesên iraqî re diket niqaşa fiqihê. Xwe wekî şagirtê Îmam Malîk dihesiband.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî piştre vedigere Mekeyê, li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de, alimên herî mezin bi wî re axivtin û guhdan gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafiî bi fiqihekê nipînû derdikeviyê holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Iraqê bûye. Îmam Şafiî di nav Meke û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe standîbû, bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derxistiya holê. Ev fiqih di nav mirovan de belav kiriye û wan pê agahdar dikirin.<ref name="Khadduri2011" /> Gelek civak ji bo ji Îmam Şafiî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştî demek di nav mirovan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Şafiî ji bo xwe ji gelemşa Iraqë dûr bixe demek dirêj li Meke bicih bû.<ref name="Khadduri2011" /> === Çûna Bexda û Misirê === Îmam Şafiî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafiî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafiî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê şîrove dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafiî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an xitmek dixwend. Mehê sî xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû. Bêtaqet ketibû. Weka ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû talebê wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20ê çileya sala 820ê dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] i3301uhqzh0n7ln57z1elvscxs7fgox 2031023 2031021 2026-05-25T13:13:28Z Kurê Acemî 105128 /* Jiyana wî */ 2031023 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed îbn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. == Jiyana wî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafiî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafiî pir deciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |sernav=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |roja-gihiştinê=2012-02-23 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |roja-arşîvê=2012-04-20 }}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji aliyê kesên heqnexwazan gelek eziyet gihiştiye Îmam Şafiî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gelek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese wî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zindanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafiî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafiî. Ji ber van fîtên walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafiî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wisa dibe. Di heman demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lowma di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide û dîsa berê xwe dide îlmê.<ref name="El2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |paşnav=El Shamsy |pêşnav=Ahmed |weşanger=Cambridge University Press |sal=2013 |rr= |isbn=978-1107546073 }}</ref> Ew hem dida xwendin, hem dixwend, hem fêr dida û hem jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî diçe Bexdayê û li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqihê iraqî û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wisa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima, bi kesên iraqî re diket niqaşa fiqihê. Xwe wekî şagirtê Îmam Malîk dihesiband.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî piştre vedigere Mekeyê, li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de, alimên herî mezin bi wî re axivtin û guhdan gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafiî bi fiqihekê nipînû derdikeviyê holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Iraqê bûye. Îmam Şafiî di nav Meke û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe standîbû, bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derxistiya holê. Ev fiqih di nav mirovan de belav kiriye û wan pê agahdar dikirin.<ref name="Khadduri2011" /> Gelek civak ji bo ji Îmam Şafiî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştî demek di nav mirovan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Şafiî ji bo xwe ji gelemşa Iraqë dûr bixe demek dirêj li Meke bicih bû.<ref name="Khadduri2011" /> === Çûna Bexda û Misirê === Îmam Şafiî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafiî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafiî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin.<ref name="Khadduri2011" /> Wisa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên pexemberê bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wisa jî dibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lowma dema ku mirov, di derbarê [[mele]]yan de pir zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê şîrove dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim."<ref name="HistoryOfIslam">{{cite web |url=http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |title=Imam Ja'afar as Sadiq |work=History of Islam |access-date=2012-11-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721215837/http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |archive-date=2015-07-21}}</ref> Îmam Şafiî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijê Îmamê Şafîî derdiketin.<ref name=":3">{{Cite book |title=Encyclopaedia of Islam |last=Chaumont |first=Éric |publisher=Brill |year=1960–2005 |pages=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |edition=2nd}}</ref> Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafiî xwestin.<ref name="ChaumontEI2">E. Chaumont, “al-Shāfiʿī,” in Encyclopaedia of Islam, 2nd ed. (EI²), Brill.</ref> Îmam Şafiî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an xitmek dixwend. Mehê sî xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû. Bêtaqet ketibû. Weka ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû talebê wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20ê çileya sala 820ê dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye.<ref name="sunnah">{{cite web |url=http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |title=Nafisa at-Tahira |website=www.sunnah.org |access-date=19 October 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626065514/http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |archive-date=26 June 2019}}</ref> Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211ê siltanê [[Eyûbî|eyûbiyan]] El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafiî tirbek biqubbe çêdike. Ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] jî li cem vê turbê [[medrese]]yek mezin hatiye çêkirin. Îmam Şafiî ewliya herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] j7jco7bqwd0l6uwxxsngcsvtxtkic5h 2031024 2031023 2026-05-25T13:19:03Z Kurê Acemî 105128 /* Çûna Bexda û Misirê */ 2031024 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed îbn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. == Jiyana wî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafiî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafiî pir deciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |sernav=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |roja-gihiştinê=2012-02-23 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |roja-arşîvê=2012-04-20 }}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji aliyê kesên heqnexwazan gelek eziyet gihiştiye Îmam Şafiî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gelek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese wî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zindanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafiî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafiî. Ji ber van fîtên walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafiî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wisa dibe. Di heman demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lowma di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide û dîsa berê xwe dide îlmê.<ref name="El2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |paşnav=El Shamsy |pêşnav=Ahmed |weşanger=Cambridge University Press |sal=2013 |rr= |isbn=978-1107546073 }}</ref> Ew hem dida xwendin, hem dixwend, hem fêr dida û hem jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî diçe Bexdayê û li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqihê iraqî û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wisa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima, bi kesên iraqî re diket niqaşa fiqihê. Xwe wekî şagirtê Îmam Malîk dihesiband.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî piştre vedigere Mekeyê, li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de, alimên herî mezin bi wî re axivtin û guhdan gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafiî bi fiqihekê nipînû derdikeviyê holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Iraqê bûye. Îmam Şafiî di nav Meke û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe standîbû, bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derxistiya holê. Ev fiqih di nav mirovan de belav kiriye û wan pê agahdar dikirin.<ref name="Khadduri2011" /> Gelek civak ji bo ji Îmam Şafiî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştî demek di nav mirovan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Şafiî ji bo xwe ji gelemşa Iraqë dûr bixe demek dirêj li Meke bicih bû.<ref name="Khadduri2011" /> === Çûna Bexda û Misirê === Îmam Şafiî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafiî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafiî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin.<ref name="Khadduri2011" /> Wisa dibû ku êdî hin kes li hember hedîsên pexemberê bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wisa jî dibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lowma dema ku mirov, di derbarê [[mele]]yan de pir zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsandiye, lê ji hirmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salekê pirtûkê şîrove dike û belavê mirovan dike. Dema jê re digotin "Tê wê çawa kiriye?" Ew wisa bersiv dida: "Ustadê min, hogirê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim."<ref name="HistoryOfIslam">{{cite web |url=http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |title=Imam Ja'afar as Sadiq |work=History of Islam |access-date=2012-11-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721215837/http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |archive-date=2015-07-21}}</ref> Îmam Şafiî ev rexne ji bo riza Xwedê kiriye. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re giran dihat. Lowma ew ustadê wî bû. Rexna Şafiî bû sedemê dijrabûna faqihên Misirê. Lowma Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekem digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijî Îmamê Şafiî derdiketin.<ref name=":3">{{Cite book |title=Encyclopaedia of Islam |last=Chaumont |first=Éric |publisher=Brill |year=1960–2005 |pages=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |edition=2nd}}</ref> Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleketê bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafiî xwestin.<ref name="ChaumontEI2">E. Chaumont, “al-Shāfiʿī,” in Encyclopaedia of Islam, 2nd ed. (EI²), Brill.</ref> Îmam Şafiî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'anê xitmekê dixwend. Mehê sî de xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yekem, bi roj jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû û bêtaqet ketibû. Wekê ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bike. Dema ku Şafiî di wê halê de bû talebê, wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20ê çileya sala 820ê dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye.<ref name="sunnah">{{cite web |url=http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |title=Nafisa at-Tahira |website=www.sunnah.org |access-date=19 October 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626065514/http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |archive-date=26 June 2019}}</ref> Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211ê siltanê [[Eyûbî|eyûbiyan]] El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafiî tirbek biqubbe çêdike. Ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] jî li cem vê turbê [[medrese]]yek mezin hatiye çêkirin. Îmam Şafiî ewliya herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] q1hrr7wzc706qa56gxqt0fasy3ccwkv 2031048 2031024 2026-05-25T14:12:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2031048 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed îbn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. == Jiyana wî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafiî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafiî pir deciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |sernav=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |roja-gihiştinê=2012-02-23 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |roja-arşîvê=2012-04-20 }}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji aliyê kesên heqnexwazan gelek eziyet gihiştiye Îmam Şafiî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gelek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese wî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zindanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafiî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafiî. Ji ber van fîtên walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafiî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wisa dibe. Di heman demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lowma di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide û dîsa berê xwe dide îlmê.<ref name="El2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |paşnav=El Shamsy |pêşnav=Ahmed |weşanger=Cambridge University Press |sal=2013 |rr= |isbn=978-1107546073 }}</ref> Ew hem dida xwendin, hem dixwend, hem fêr dida û hem jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî diçe Bexdayê û li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqihê iraqî û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wisa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima, bi kesên iraqî re diket niqaşa fiqihê. Xwe wekî şagirtê Îmam Malîk dihesiband.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî piştre vedigere Mekeyê, li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de, alimên herî mezin bi wî re axivtin û guhdan gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafiî bi fiqihekê nipînû derdikeviyê holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Iraqê bûye. Îmam Şafiî di nav Meke û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe standîbû, bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derxistiya holê. Ev fiqih di nav mirovan de belav kiriye û wan pê agahdar dikirin.<ref name="Khadduri2011" /> Gelek civak ji bo ji Îmam Şafiî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştî demek di nav mirovan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Şafiî ji bo xwe ji gelemşa Iraqë dûr bixe demek dirêj li Meke bicih bû.<ref name="Khadduri2011" /> === Çûna Bexda û Misirê === Îmam Şafiî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafiî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafiî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin.<ref name="Khadduri2011" /> Wisa dibû ku êdî hin kes li hember hedîsên pexemberê bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wisa jî dibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lowma dema ku mirov, di derbarê [[mele]]yan de pir zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsandiye, lê ji hirmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salekê pirtûkê şîrove dike û belavê mirovan dike. Dema jê re digotin "Tê wê çawa kiriye?" Ew wisa bersiv dida: "Ustadê min, hogirê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim."<ref name="HistoryOfIslam">{{Jêder-malper |url=http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |sernav=Imam Ja'afar as Sadiq |xebat=History of Islam |roja-gihiştinê=2012-11-27 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150721215837/http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |roja-arşîvê=2015-07-21 }}</ref> Îmam Şafiî ev rexne ji bo riza Xwedê kiriye. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re giran dihat. Lowma ew ustadê wî bû. Rexna Şafiî bû sedemê dijrabûna faqihên Misirê. Lowma Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekem digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijî Îmamê Şafiî derdiketin.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleketê bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafiî xwestin.<ref name="ChaumontEI2">E. Chaumont, “al-Shāfiʿī,” in Encyclopaedia of Islam, 2nd ed. (EI²), Brill.</ref> Îmam Şafiî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'anê xitmekê dixwend. Mehê sî de xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yekem, bi roj jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû û bêtaqet ketibû. Wekê ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bike. Dema ku Şafiî di wê halê de bû talebê, wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20ê çileya sala 820ê dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye.<ref name="sunnah">{{Jêder-malper |url=http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |sernav=Nafisa at-Tahira |malper=www.sunnah.org |roja-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190626065514/http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |roja-arşîvê=26 hezîran 2019 }}</ref> Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211ê siltanê [[Eyûbî|eyûbiyan]] El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafiî tirbek biqubbe çêdike. Ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] jî li cem vê turbê [[medrese]]yek mezin hatiye çêkirin. Îmam Şafiî ewliya herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] jaex82deh7m31u7645ecrh18mk6obvi 2031108 2031048 2026-05-25T15:31:38Z Kurê Acemî 105128 /* Jiyana wî */ 2031108 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed îbn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. == Jînenîgarî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafiî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafiî pir deciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |sernav=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |roja-gihiştinê=2012-02-23 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |roja-arşîvê=2012-04-20 }}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji aliyê kesên heqnexwazan gelek eziyet gihiştiye Îmam Şafiî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gelek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese wî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zindanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafiî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafiî. Ji ber van fîtên walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafiî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wisa dibe. Di heman demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lowma di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide û dîsa berê xwe dide îlmê.<ref name="El2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |paşnav=El Shamsy |pêşnav=Ahmed |weşanger=Cambridge University Press |sal=2013 |rr= |isbn=978-1107546073 }}</ref> Ew hem dida xwendin, hem dixwend, hem fêr dida û hem jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî diçe Bexdayê û li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqihê iraqî û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wisa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima, bi kesên iraqî re diket niqaşa fiqihê. Xwe wekî şagirtê Îmam Malîk dihesiband.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî piştre vedigere Mekeyê, li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de, alimên herî mezin bi wî re axivtin û guhdan gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafiî bi fiqihekê nipînû derdikeviyê holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Iraqê bûye. Îmam Şafiî di nav Meke û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe standîbû, bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derxistiya holê. Ev fiqih di nav mirovan de belav kiriye û wan pê agahdar dikirin.<ref name="Khadduri2011" /> Gelek civak ji bo ji Îmam Şafiî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştî demek di nav mirovan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Şafiî ji bo xwe ji gelemşa Iraqë dûr bixe demek dirêj li Meke bicih bû.<ref name="Khadduri2011" /> === Çûna Bexda û Misirê === Îmam Şafiî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafiî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafiî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin.<ref name="Khadduri2011" /> Wisa dibû ku êdî hin kes li hember hedîsên pexemberê bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wisa jî dibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lowma dema ku mirov, di derbarê [[mele]]yan de pir zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsandiye, lê ji hirmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salekê pirtûkê şîrove dike û belavê mirovan dike. Dema jê re digotin "Tê wê çawa kiriye?" Ew wisa bersiv dida: "Ustadê min, hogirê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim."<ref name="HistoryOfIslam">{{Jêder-malper |url=http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |sernav=Imam Ja'afar as Sadiq |xebat=History of Islam |roja-gihiştinê=2012-11-27 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150721215837/http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |roja-arşîvê=2015-07-21 }}</ref> Îmam Şafiî ev rexne ji bo riza Xwedê kiriye. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re giran dihat. Lowma ew ustadê wî bû. Rexna Şafiî bû sedemê dijrabûna faqihên Misirê. Lowma Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekem digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijî Îmamê Şafiî derdiketin.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleketê bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafiî xwestin.<ref name="ChaumontEI2">E. Chaumont, “al-Shāfiʿī,” in Encyclopaedia of Islam, 2nd ed. (EI²), Brill.</ref> Îmam Şafiî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'anê xitmekê dixwend. Mehê sî de xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yekem, bi roj jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû û bêtaqet ketibû. Wekê ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bike. Dema ku Şafiî di wê halê de bû talebê, wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20ê çileya sala 820ê dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye.<ref name="sunnah">{{Jêder-malper |url=http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |sernav=Nafisa at-Tahira |malper=www.sunnah.org |roja-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190626065514/http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |roja-arşîvê=26 hezîran 2019 }}</ref> Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211ê siltanê [[Eyûbî|eyûbiyan]] El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafiî tirbek biqubbe çêdike. Ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] jî li cem vê turbê [[medrese]]yek mezin hatiye çêkirin. Îmam Şafiî ewliya herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] 68yokbcqyn58b9b3reptd2z36xajatb 2031109 2031108 2026-05-25T15:34:22Z Kurê Acemî 105128 /* Çûna Bexda û Misirê */ 2031109 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed îbn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. == Jînenîgarî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafiî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafiî pir deciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |sernav=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |roja-gihiştinê=2012-02-23 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |roja-arşîvê=2012-04-20 }}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji aliyê kesên heqnexwazan gelek eziyet gihiştiye Îmam Şafiî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gelek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese wî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zindanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafiî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafiî. Ji ber van fîtên walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafiî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wisa dibe. Di heman demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lowma di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide û dîsa berê xwe dide îlmê.<ref name="El2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |paşnav=El Shamsy |pêşnav=Ahmed |weşanger=Cambridge University Press |sal=2013 |rr= |isbn=978-1107546073 }}</ref> Ew hem dida xwendin, hem dixwend, hem fêr dida û hem jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî diçe Bexdayê û li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqihê iraqî û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wisa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima, bi kesên iraqî re diket niqaşa fiqihê. Xwe wekî şagirtê Îmam Malîk dihesiband.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî piştre vedigere Mekeyê, li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de, alimên herî mezin bi wî re axivtin û guhdan gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafiî bi fiqihekê nipînû derdikeviyê holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Iraqê bûye. Îmam Şafiî di nav Meke û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe standîbû, bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derxistiya holê. Ev fiqih di nav mirovan de belav kiriye û wan pê agahdar dikirin.<ref name="Khadduri2011" /> Gelek civak ji bo ji Îmam Şafiî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştî demek di nav mirovan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Şafiî ji bo xwe ji gelemşa Iraqë dûr bixe demek dirêj li Meke bicih bû.<ref name="Khadduri2011" /> === Çûna Bexda û Misirê === Îmam Şafiî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafiî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafiî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin.<ref name="Khadduri2011" /> Wisa dibû ku êdî hin kes li hember hedîsên pexemberê bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wisa jî dibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin.<ref name="Haddad20072">{{cite book |title=The Four Imams and Their Schools |last=Haddad |first=Gibril F. |publisher=Muslim Academic Trust |year=2007 |pages=121–194 |location=[[London]], the [[United Kingdom|U.K.]]}}</ref> Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lowma dema ku mirov, di derbarê [[mele]]yan de pir zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsandiye, lê ji hirmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salekê pirtûkê şîrove dike û belavê mirovan dike. Dema jê re digotin "Tê wê çawa kiriye?" Ew wisa bersiv dida: "Ustadê min, hogirê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim."<ref name="HistoryOfIslam">{{Jêder-malper |url=http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |sernav=Imam Ja'afar as Sadiq |xebat=History of Islam |roja-gihiştinê=2012-11-27 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150721215837/http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |roja-arşîvê=2015-07-21 }}</ref> Îmam Şafiî ev rexne ji bo riza Xwedê kiriye. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re giran dihat. Lowma ew ustadê wî bû. Rexna Şafiî bû sedemê dijrabûna faqihên Misirê. Lowma Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekem digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijî Îmamê Şafiî derdiketin.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleketê bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafiî xwestin.<ref name="ChaumontEI2">E. Chaumont, “al-Shāfiʿī,” in Encyclopaedia of Islam, 2nd ed. (EI²), Brill.</ref> Îmam Şafiî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'anê xitmekê dixwend. Mehê sî de xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yekem, bi roj jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû û bêtaqet ketibû. Wekê ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bike. Dema ku Şafiî di wê halê de bû talebê, wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe.<ref name=":0">Ibn Hajar's ''Tawālī al-Ta'sīs'', r.185 DKi 1986 edition</ref> Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20ê çileya sala 820ê dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye.<ref name="sunnah">{{Jêder-malper |url=http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |sernav=Nafisa at-Tahira |malper=www.sunnah.org |roja-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190626065514/http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |roja-arşîvê=26 hezîran 2019 }}</ref> Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211ê siltanê [[Eyûbî|eyûbiyan]] El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafiî tirbek biqubbe çêdike. Ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] jî li cem vê turbê [[medrese]]yek mezin hatiye çêkirin.<ref name="TourEgypt">{{cite web |url=http://www.touregypt.net/featurestories/shafii.htm |title=Tour Egypt :: The Mausoleum of Imam al-Shafi}}</ref> Îmam Şafiî ewliya herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike.<ref name=":0" /> Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn.<ref name=":0" /> [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike.<ref name=":0" /> "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te.<ref name=":0" /> Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim.“<ref name="Archnet">{{cite web |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=3417 |title=Archnet |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131215102706/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=3417 |archive-date=2013-12-15}}</ref> Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] j2gk1lfndnfbh109n7shspts95e0ut0 2031111 2031109 2026-05-25T15:35:15Z Kurê Acemî 105128 /* Çend Gotinen Îmam Şafîî */ 2031111 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed îbn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. == Jînenîgarî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafiî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafiî pir deciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |sernav=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |roja-gihiştinê=2012-02-23 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |roja-arşîvê=2012-04-20 }}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji aliyê kesên heqnexwazan gelek eziyet gihiştiye Îmam Şafiî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gelek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese wî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zindanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafiî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafiî. Ji ber van fîtên walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafiî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wisa dibe. Di heman demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lowma di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide û dîsa berê xwe dide îlmê.<ref name="El2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |paşnav=El Shamsy |pêşnav=Ahmed |weşanger=Cambridge University Press |sal=2013 |rr= |isbn=978-1107546073 }}</ref> Ew hem dida xwendin, hem dixwend, hem fêr dida û hem jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî diçe Bexdayê û li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqihê iraqî û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wisa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima, bi kesên iraqî re diket niqaşa fiqihê. Xwe wekî şagirtê Îmam Malîk dihesiband.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî piştre vedigere Mekeyê, li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de, alimên herî mezin bi wî re axivtin û guhdan gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafiî bi fiqihekê nipînû derdikeviyê holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Iraqê bûye. Îmam Şafiî di nav Meke û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe standîbû, bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derxistiya holê. Ev fiqih di nav mirovan de belav kiriye û wan pê agahdar dikirin.<ref name="Khadduri2011" /> Gelek civak ji bo ji Îmam Şafiî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştî demek di nav mirovan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Şafiî ji bo xwe ji gelemşa Iraqë dûr bixe demek dirêj li Meke bicih bû.<ref name="Khadduri2011" /> === Çûna Bexda û Misirê === Îmam Şafiî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafiî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafiî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin.<ref name="Khadduri2011" /> Wisa dibû ku êdî hin kes li hember hedîsên pexemberê bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wisa jî dibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin.<ref name="Haddad20072">{{cite book |title=The Four Imams and Their Schools |last=Haddad |first=Gibril F. |publisher=Muslim Academic Trust |year=2007 |pages=121–194 |location=[[London]], the [[United Kingdom|U.K.]]}}</ref> Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lowma dema ku mirov, di derbarê [[mele]]yan de pir zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsandiye, lê ji hirmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salekê pirtûkê şîrove dike û belavê mirovan dike. Dema jê re digotin "Tê wê çawa kiriye?" Ew wisa bersiv dida: "Ustadê min, hogirê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim."<ref name="HistoryOfIslam">{{Jêder-malper |url=http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |sernav=Imam Ja'afar as Sadiq |xebat=History of Islam |roja-gihiştinê=2012-11-27 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150721215837/http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |roja-arşîvê=2015-07-21 }}</ref> Îmam Şafiî ev rexne ji bo riza Xwedê kiriye. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re giran dihat. Lowma ew ustadê wî bû. Rexna Şafiî bû sedemê dijrabûna faqihên Misirê. Lowma Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekem digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijî Îmamê Şafiî derdiketin.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleketê bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafiî xwestin.<ref name="ChaumontEI2">E. Chaumont, “al-Shāfiʿī,” in Encyclopaedia of Islam, 2nd ed. (EI²), Brill.</ref> Îmam Şafiî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'anê xitmekê dixwend. Mehê sî de xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yekem, bi roj jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû û bêtaqet ketibû. Wekê ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bike. Dema ku Şafiî di wê halê de bû talebê, wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe.<ref name=":0">Ibn Hajar's ''Tawālī al-Ta'sīs'', r.185 DKi 1986 edition</ref> Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20ê çileya sala 820ê dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye.<ref name="sunnah">{{Jêder-malper |url=http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |sernav=Nafisa at-Tahira |malper=www.sunnah.org |roja-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190626065514/http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |roja-arşîvê=26 hezîran 2019 }}</ref> Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211ê siltanê [[Eyûbî|eyûbiyan]] El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafiî tirbek biqubbe çêdike. Ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] jî li cem vê turbê [[medrese]]yek mezin hatiye çêkirin.<ref name="TourEgypt">{{cite web |url=http://www.touregypt.net/featurestories/shafii.htm |title=Tour Egypt :: The Mausoleum of Imam al-Shafi}}</ref> Îmam Şafiî ewliya herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike.<ref name=":0" /> Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn.<ref name=":0" /> [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike.<ref name=":0" /> "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te.<ref name=":0" /> Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim.“<ref name="Archnet">{{cite web |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=3417 |title=Archnet |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131215102706/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=3417 |archive-date=2013-12-15}}</ref> Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di şîreteka xwe de wisa dibê “Ji kesên ku mal û milkên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e mînak bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê hogir û bê neyar be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên Xweda Teala re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li ezman jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "Dostê sadiq ew e ku, beşdarê keser û şadiya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da eybê hevûdu derxin holê, ev ji elametê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji îbadeta nafîlê." * "Di dinê de mirovê herî bêaram ew kes e ku, di dilê xwe de kîn û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de zîlleta nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] 9feruo4ktq6fuy70ove1n6ghnw7r6k6 2031112 2031111 2026-05-25T15:35:32Z Kurê Acemî 105128 /* Çend Gotinen Îmam Şafîî */ 2031112 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed îbn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. == Jînenîgarî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafiî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafiî pir deciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |sernav=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |roja-gihiştinê=2012-02-23 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |roja-arşîvê=2012-04-20 }}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji aliyê kesên heqnexwazan gelek eziyet gihiştiye Îmam Şafiî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gelek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese wî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zindanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafiî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafiî. Ji ber van fîtên walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafiî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wisa dibe. Di heman demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lowma di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide û dîsa berê xwe dide îlmê.<ref name="El2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |paşnav=El Shamsy |pêşnav=Ahmed |weşanger=Cambridge University Press |sal=2013 |rr= |isbn=978-1107546073 }}</ref> Ew hem dida xwendin, hem dixwend, hem fêr dida û hem jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî diçe Bexdayê û li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqihê iraqî û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wisa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima, bi kesên iraqî re diket niqaşa fiqihê. Xwe wekî şagirtê Îmam Malîk dihesiband.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî piştre vedigere Mekeyê, li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de, alimên herî mezin bi wî re axivtin û guhdan gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafiî bi fiqihekê nipînû derdikeviyê holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Iraqê bûye. Îmam Şafiî di nav Meke û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe standîbû, bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derxistiya holê. Ev fiqih di nav mirovan de belav kiriye û wan pê agahdar dikirin.<ref name="Khadduri2011" /> Gelek civak ji bo ji Îmam Şafiî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştî demek di nav mirovan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Şafiî ji bo xwe ji gelemşa Iraqë dûr bixe demek dirêj li Meke bicih bû.<ref name="Khadduri2011" /> === Çûna Bexda û Misirê === Îmam Şafiî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafiî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafiî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin.<ref name="Khadduri2011" /> Wisa dibû ku êdî hin kes li hember hedîsên pexemberê bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wisa jî dibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin.<ref name="Haddad20072">{{cite book |title=The Four Imams and Their Schools |last=Haddad |first=Gibril F. |publisher=Muslim Academic Trust |year=2007 |pages=121–194 |location=[[London]], the [[United Kingdom|U.K.]]}}</ref> Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lowma dema ku mirov, di derbarê [[mele]]yan de pir zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsandiye, lê ji hirmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salekê pirtûkê şîrove dike û belavê mirovan dike. Dema jê re digotin "Tê wê çawa kiriye?" Ew wisa bersiv dida: "Ustadê min, hogirê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim."<ref name="HistoryOfIslam">{{Jêder-malper |url=http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |sernav=Imam Ja'afar as Sadiq |xebat=History of Islam |roja-gihiştinê=2012-11-27 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150721215837/http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |roja-arşîvê=2015-07-21 }}</ref> Îmam Şafiî ev rexne ji bo riza Xwedê kiriye. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re giran dihat. Lowma ew ustadê wî bû. Rexna Şafiî bû sedemê dijrabûna faqihên Misirê. Lowma Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekem digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijî Îmamê Şafiî derdiketin.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleketê bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafiî xwestin.<ref name="ChaumontEI2">E. Chaumont, “al-Shāfiʿī,” in Encyclopaedia of Islam, 2nd ed. (EI²), Brill.</ref> Îmam Şafiî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'anê xitmekê dixwend. Mehê sî de xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yekem, bi roj jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû û bêtaqet ketibû. Wekê ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bike. Dema ku Şafiî di wê halê de bû talebê, wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe.<ref name=":0">Ibn Hajar's ''Tawālī al-Ta'sīs'', r.185 DKi 1986 edition</ref> Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20ê çileya sala 820ê dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye.<ref name="sunnah">{{Jêder-malper |url=http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |sernav=Nafisa at-Tahira |malper=www.sunnah.org |roja-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190626065514/http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |roja-arşîvê=26 hezîran 2019 }}</ref> Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211ê siltanê [[Eyûbî|eyûbiyan]] El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafiî tirbek biqubbe çêdike. Ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] jî li cem vê turbê [[medrese]]yek mezin hatiye çêkirin.<ref name="TourEgypt">{{cite web |url=http://www.touregypt.net/featurestories/shafii.htm |title=Tour Egypt :: The Mausoleum of Imam al-Shafi}}</ref> Îmam Şafiî ewliya herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike.<ref name=":0" /> Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn.<ref name=":0" /> [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike.<ref name=":0" /> "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te.<ref name=":0" /> Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim.“<ref name="Archnet">{{cite web |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=3417 |title=Archnet |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131215102706/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=3417 |archive-date=2013-12-15}}</ref> Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di şîreteka xwe de wisa dibê “Ji kesên ku mal û milkên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e mînak bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan.<ref>''Étude sur la théorie du droit musulman'' (Paris : Marchal et Billard, 1892–1898.)</ref> * "Kes tune ku bê hogir û bê neyar be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên Xweda Teala re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li ezman jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "Dostê sadiq ew e ku, beşdarê keser û şadiya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da eybê hevûdu derxin holê, ev ji elametê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji îbadeta nafîlê." * "Di dinê de mirovê herî bêaram ew kes e ku, di dilê xwe de kîn û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de zîlleta nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] qamtcdjdvdhxgt28hfp79j10ym5cigf 2031113 2031112 2026-05-25T15:36:00Z Kurê Acemî 105128 /* Çend Gotinen Îmam Şafîî */ 2031113 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed îbn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. == Jînenîgarî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafiî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafiî pir deciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |sernav=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |roja-gihiştinê=2012-02-23 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |roja-arşîvê=2012-04-20 }}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji aliyê kesên heqnexwazan gelek eziyet gihiştiye Îmam Şafiî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gelek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese wî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zindanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafiî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafiî. Ji ber van fîtên walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafiî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wisa dibe. Di heman demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lowma di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide û dîsa berê xwe dide îlmê.<ref name="El2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |paşnav=El Shamsy |pêşnav=Ahmed |weşanger=Cambridge University Press |sal=2013 |rr= |isbn=978-1107546073 }}</ref> Ew hem dida xwendin, hem dixwend, hem fêr dida û hem jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî diçe Bexdayê û li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqihê iraqî û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wisa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima, bi kesên iraqî re diket niqaşa fiqihê. Xwe wekî şagirtê Îmam Malîk dihesiband.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî piştre vedigere Mekeyê, li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de, alimên herî mezin bi wî re axivtin û guhdan gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafiî bi fiqihekê nipînû derdikeviyê holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Iraqê bûye. Îmam Şafiî di nav Meke û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe standîbû, bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derxistiya holê. Ev fiqih di nav mirovan de belav kiriye û wan pê agahdar dikirin.<ref name="Khadduri2011" /> Gelek civak ji bo ji Îmam Şafiî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştî demek di nav mirovan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Şafiî ji bo xwe ji gelemşa Iraqë dûr bixe demek dirêj li Meke bicih bû.<ref name="Khadduri2011" /> === Çûna Bexda û Misirê === Îmam Şafiî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafiî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafiî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin.<ref name="Khadduri2011" /> Wisa dibû ku êdî hin kes li hember hedîsên pexemberê bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wisa jî dibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin.<ref name="Haddad20072">{{cite book |title=The Four Imams and Their Schools |last=Haddad |first=Gibril F. |publisher=Muslim Academic Trust |year=2007 |pages=121–194 |location=[[London]], the [[United Kingdom|U.K.]]}}</ref> Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lowma dema ku mirov, di derbarê [[mele]]yan de pir zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsandiye, lê ji hirmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salekê pirtûkê şîrove dike û belavê mirovan dike. Dema jê re digotin "Tê wê çawa kiriye?" Ew wisa bersiv dida: "Ustadê min, hogirê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim."<ref name="HistoryOfIslam">{{Jêder-malper |url=http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |sernav=Imam Ja'afar as Sadiq |xebat=History of Islam |roja-gihiştinê=2012-11-27 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150721215837/http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |roja-arşîvê=2015-07-21 }}</ref> Îmam Şafiî ev rexne ji bo riza Xwedê kiriye. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re giran dihat. Lowma ew ustadê wî bû. Rexna Şafiî bû sedemê dijrabûna faqihên Misirê. Lowma Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekem digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijî Îmamê Şafiî derdiketin.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleketê bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafiî xwestin.<ref name="ChaumontEI2">E. Chaumont, “al-Shāfiʿī,” in Encyclopaedia of Islam, 2nd ed. (EI²), Brill.</ref> Îmam Şafiî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'anê xitmekê dixwend. Mehê sî de xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yekem, bi roj jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû û bêtaqet ketibû. Wekê ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bike. Dema ku Şafiî di wê halê de bû talebê, wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe.<ref name=":0">Ibn Hajar's ''Tawālī al-Ta'sīs'', r.185 DKi 1986 edition</ref> Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20ê çileya sala 820ê dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye.<ref name="sunnah">{{Jêder-malper |url=http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |sernav=Nafisa at-Tahira |malper=www.sunnah.org |roja-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190626065514/http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |roja-arşîvê=26 hezîran 2019 }}</ref> Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211ê siltanê [[Eyûbî|eyûbiyan]] El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafiî tirbek biqubbe çêdike. Ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] jî li cem vê turbê [[medrese]]yek mezin hatiye çêkirin.<ref name="TourEgypt">{{cite web |url=http://www.touregypt.net/featurestories/shafii.htm |title=Tour Egypt :: The Mausoleum of Imam al-Shafi}}</ref> Îmam Şafiî ewliya herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike.<ref name=":0" /> Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn.<ref name=":0" /> [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike.<ref name=":0" /> "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te.<ref name=":0" /> Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim.“<ref name="Archnet">{{cite web |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=3417 |title=Archnet |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131215102706/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=3417 |archive-date=2013-12-15}}</ref> Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di şîreteka xwe de wisa dibê “Ji kesên ku mal û milkên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e mînak bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan.<ref>''Étude sur la théorie du droit musulman'' (Paris : Marchal et Billard, 1892–1898.)</ref><ref name="Forte-1978-13">{{cite journal |last1=Forte |first1=David F. |date=1978 |title=Islamic Law; the impact of Joseph Schacht |url=http://www.soerenkern.com/pdfs/islam/IslamicLawTheImpactofJosephSchacht.pdf |journal=Loyola Los Angeles International and Comparative Law Review |volume=1 |page=13 |access-date=19 April 2018}}</ref><ref>{{cite book |title=Rethinking tradition in modern Islamic thought |last1=Brown |first1=Daniel W. |publisher=Cambridge University Press |date=1996 |page=8 |isbn=0521570778 |url=https://www.scribd.com/document/116836545/Rethinking-Traditions-in-Modern-Islamic-Thought-Daniel-w-Brown |access-date=10 May 2018}}</ref> * "Kes tune ku bê hogir û bê neyar be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên Xweda Teala re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li ezman jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "Dostê sadiq ew e ku, beşdarê keser û şadiya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da eybê hevûdu derxin holê, ev ji elametê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji îbadeta nafîlê." * "Di dinê de mirovê herî bêaram ew kes e ku, di dilê xwe de kîn û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de zîlleta nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] ffluirrhwqb6i3etanyqj57cmjs9h5w 2031114 2031113 2026-05-25T15:36:41Z Kurê Acemî 105128 /* Çûna Bexda û Misirê */ 2031114 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed îbn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. == Jînenîgarî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafiî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafiî pir deciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |sernav=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |roja-gihiştinê=2012-02-23 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |roja-arşîvê=2012-04-20 }}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji aliyê kesên heqnexwazan gelek eziyet gihiştiye Îmam Şafiî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gelek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese wî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zindanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafiî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafiî. Ji ber van fîtên walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafiî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wisa dibe. Di heman demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lowma di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide û dîsa berê xwe dide îlmê.<ref name="El2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |paşnav=El Shamsy |pêşnav=Ahmed |weşanger=Cambridge University Press |sal=2013 |rr= |isbn=978-1107546073 }}</ref> Ew hem dida xwendin, hem dixwend, hem fêr dida û hem jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî diçe Bexdayê û li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqihê iraqî û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wisa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima, bi kesên iraqî re diket niqaşa fiqihê. Xwe wekî şagirtê Îmam Malîk dihesiband.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî piştre vedigere Mekeyê, li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de, alimên herî mezin bi wî re axivtin û guhdan gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafiî bi fiqihekê nipînû derdikeviyê holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Iraqê bûye. Îmam Şafiî di nav Meke û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe standîbû, bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derxistiya holê. Ev fiqih di nav mirovan de belav kiriye û wan pê agahdar dikirin.<ref name="Khadduri2011" /> Gelek civak ji bo ji Îmam Şafiî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştî demek di nav mirovan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Şafiî ji bo xwe ji gelemşa Iraqë dûr bixe demek dirêj li Meke bicih bû.<ref name="Khadduri2011" /> === Çûna Bexda û Misirê === Îmam Şafiî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafiî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafiî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin.<ref name="Khadduri2011" /> Wisa dibû ku êdî hin kes li hember hedîsên pexemberê bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wisa jî dibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin.<ref name="Haddad20072">{{cite book |title=The Four Imams and Their Schools |last=Haddad |first=Gibril F. |publisher=Muslim Academic Trust |year=2007 |pages=121–194 |location=[[London]], the [[United Kingdom|U.K.]]}}</ref> Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lowma dema ku mirov, di derbarê [[mele]]yan de pir zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin.<ref name="JBSILITA1990:12">[[Al-Shafi'i#JBSILITA1990|Burton, ''Islamic Theories of Abrogation'', 1990]]: p.12</ref> Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsandiye, lê ji hirmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salekê pirtûkê şîrove dike û belavê mirovan dike. Dema jê re digotin "Tê wê çawa kiriye?" Ew wisa bersiv dida: "Ustadê min, hogirê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim."<ref name="HistoryOfIslam">{{Jêder-malper |url=http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |sernav=Imam Ja'afar as Sadiq |xebat=History of Islam |roja-gihiştinê=2012-11-27 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150721215837/http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |roja-arşîvê=2015-07-21 }}</ref> Îmam Şafiî ev rexne ji bo riza Xwedê kiriye. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re giran dihat. Lowma ew ustadê wî bû. Rexna Şafiî bû sedemê dijrabûna faqihên Misirê. Lowma Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekem digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijî Îmamê Şafiî derdiketin.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleketê bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafiî xwestin.<ref name="ChaumontEI2">E. Chaumont, “al-Shāfiʿī,” in Encyclopaedia of Islam, 2nd ed. (EI²), Brill.</ref> Îmam Şafiî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'anê xitmekê dixwend. Mehê sî de xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yekem, bi roj jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû û bêtaqet ketibû. Wekê ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bike. Dema ku Şafiî di wê halê de bû talebê, wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe.<ref name=":0">Ibn Hajar's ''Tawālī al-Ta'sīs'', r.185 DKi 1986 edition</ref> Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20ê çileya sala 820ê dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye.<ref name="sunnah">{{Jêder-malper |url=http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |sernav=Nafisa at-Tahira |malper=www.sunnah.org |roja-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190626065514/http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |roja-arşîvê=26 hezîran 2019 }}</ref> Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211ê siltanê [[Eyûbî|eyûbiyan]] El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafiî tirbek biqubbe çêdike. Ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] jî li cem vê turbê [[medrese]]yek mezin hatiye çêkirin.<ref name="TourEgypt">{{cite web |url=http://www.touregypt.net/featurestories/shafii.htm |title=Tour Egypt :: The Mausoleum of Imam al-Shafi}}</ref> Îmam Şafiî ewliya herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike.<ref name=":0" /> Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn.<ref name=":0" /> [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike.<ref name=":0" /> "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.”<ref>David Waines, ''An Introduction to Islam'', Cambridge University Press, 2003, p. 68</ref> Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te.<ref name=":0" /> Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim.“<ref name="Archnet">{{cite web |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=3417 |title=Archnet |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131215102706/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=3417 |archive-date=2013-12-15}}</ref> Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di şîreteka xwe de wisa dibê “Ji kesên ku mal û milkên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e mînak bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan.<ref>''Étude sur la théorie du droit musulman'' (Paris : Marchal et Billard, 1892–1898.)</ref><ref name="Forte-1978-13">{{cite journal |last1=Forte |first1=David F. |date=1978 |title=Islamic Law; the impact of Joseph Schacht |url=http://www.soerenkern.com/pdfs/islam/IslamicLawTheImpactofJosephSchacht.pdf |journal=Loyola Los Angeles International and Comparative Law Review |volume=1 |page=13 |access-date=19 April 2018}}</ref><ref>{{cite book |title=Rethinking tradition in modern Islamic thought |last1=Brown |first1=Daniel W. |publisher=Cambridge University Press |date=1996 |page=8 |isbn=0521570778 |url=https://www.scribd.com/document/116836545/Rethinking-Traditions-in-Modern-Islamic-Thought-Daniel-w-Brown |access-date=10 May 2018}}</ref> * "Kes tune ku bê hogir û bê neyar be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên Xweda Teala re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li ezman jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "Dostê sadiq ew e ku, beşdarê keser û şadiya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da eybê hevûdu derxin holê, ev ji elametê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji îbadeta nafîlê." * "Di dinê de mirovê herî bêaram ew kes e ku, di dilê xwe de kîn û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de zîlleta nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] l6sv3zf2sc2jgy02uergmw8pi7kntss 2031115 2031114 2026-05-25T15:37:49Z Kurê Acemî 105128 2031115 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed îbn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. == Jînenîgarî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafiî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafiî pir deciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |sernav=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |roja-gihiştinê=2012-02-23 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |roja-arşîvê=2012-04-20 }}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji aliyê kesên heqnexwazan gelek eziyet gihiştiye Îmam Şafiî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gelek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese wî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zindanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafiî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafiî. Ji ber van fîtên walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafiî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wisa dibe. Di heman demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lowma di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide û dîsa berê xwe dide îlmê.<ref name="El2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |paşnav=El Shamsy |pêşnav=Ahmed |weşanger=Cambridge University Press |sal=2013 |rr= |isbn=978-1107546073 }}</ref> Ew hem dida xwendin, hem dixwend, hem fêr dida û hem jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî diçe Bexdayê û li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqihê iraqî û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wisa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima, bi kesên iraqî re diket niqaşa fiqihê. Xwe wekî şagirtê Îmam Malîk dihesiband.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî piştre vedigere Mekeyê, li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de, alimên herî mezin bi wî re axivtin û guhdan gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafiî bi fiqihekê nipînû derdikeviyê holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Iraqê bûye. Îmam Şafiî di nav Meke û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe standîbû, bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derxistiya holê. Ev fiqih di nav mirovan de belav kiriye û wan pê agahdar dikirin.<ref name="Khadduri2011" /> Gelek civak ji bo ji Îmam Şafiî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştî demek di nav mirovan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Şafiî ji bo xwe ji gelemşa Iraqë dûr bixe demek dirêj li Meke bicih bû.<ref name="Khadduri2011" /> === Çûna Bexda û Misirê === [[Wêne:Schafi'i-Mausoleum in Kairo.jpg|thumb|Mazûxaneya Îmam Şafiî li [[Qahîre]], [[Misir]]]] Îmam Şafiî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafiî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafiî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin.<ref name="Khadduri2011" /> Wisa dibû ku êdî hin kes li hember hedîsên pexemberê bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wisa jî dibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin.<ref name="Haddad20072">{{cite book |title=The Four Imams and Their Schools |last=Haddad |first=Gibril F. |publisher=Muslim Academic Trust |year=2007 |pages=121–194 |location=[[London]], the [[United Kingdom|U.K.]]}}</ref> Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lowma dema ku mirov, di derbarê [[mele]]yan de pir zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin.<ref name="JBSILITA1990:12">[[Al-Shafi'i#JBSILITA1990|Burton, ''Islamic Theories of Abrogation'', 1990]]: p.12</ref> Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsandiye, lê ji hirmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salekê pirtûkê şîrove dike û belavê mirovan dike. Dema jê re digotin "Tê wê çawa kiriye?" Ew wisa bersiv dida: "Ustadê min, hogirê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim."<ref name="HistoryOfIslam">{{Jêder-malper |url=http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |sernav=Imam Ja'afar as Sadiq |xebat=History of Islam |roja-gihiştinê=2012-11-27 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150721215837/http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |roja-arşîvê=2015-07-21 }}</ref> Îmam Şafiî ev rexne ji bo riza Xwedê kiriye. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re giran dihat. Lowma ew ustadê wî bû. Rexna Şafiî bû sedemê dijrabûna faqihên Misirê. Lowma Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekem digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijî Îmamê Şafiî derdiketin.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleketê bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafiî xwestin.<ref name="ChaumontEI2">E. Chaumont, “al-Shāfiʿī,” in Encyclopaedia of Islam, 2nd ed. (EI²), Brill.</ref> Îmam Şafiî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'anê xitmekê dixwend. Mehê sî de xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yekem, bi roj jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû û bêtaqet ketibû. Wekê ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bike. Dema ku Şafiî di wê halê de bû talebê, wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe.<ref name=":0">Ibn Hajar's ''Tawālī al-Ta'sīs'', r.185 DKi 1986 edition</ref> Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20ê çileya sala 820ê dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye.<ref name="sunnah">{{Jêder-malper |url=http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |sernav=Nafisa at-Tahira |malper=www.sunnah.org |roja-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190626065514/http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |roja-arşîvê=26 hezîran 2019 }}</ref> Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211ê siltanê [[Eyûbî|eyûbiyan]] El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafiî tirbek biqubbe çêdike. Ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] jî li cem vê turbê [[medrese]]yek mezin hatiye çêkirin.<ref name="TourEgypt">{{cite web |url=http://www.touregypt.net/featurestories/shafii.htm |title=Tour Egypt :: The Mausoleum of Imam al-Shafi}}</ref> Îmam Şafiî ewliya herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike.<ref name=":0" /> Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn.<ref name=":0" /> [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike.<ref name=":0" /> "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.”<ref>David Waines, ''An Introduction to Islam'', Cambridge University Press, 2003, p. 68</ref> Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te.<ref name=":0" /> Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim.“<ref name="Archnet">{{cite web |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=3417 |title=Archnet |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131215102706/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=3417 |archive-date=2013-12-15}}</ref> Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di şîreteka xwe de wisa dibê “Ji kesên ku mal û milkên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e mînak bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan.<ref>''Étude sur la théorie du droit musulman'' (Paris : Marchal et Billard, 1892–1898.)</ref><ref name="Forte-1978-13">{{cite journal |last1=Forte |first1=David F. |date=1978 |title=Islamic Law; the impact of Joseph Schacht |url=http://www.soerenkern.com/pdfs/islam/IslamicLawTheImpactofJosephSchacht.pdf |journal=Loyola Los Angeles International and Comparative Law Review |volume=1 |page=13 |access-date=19 April 2018}}</ref><ref>{{cite book |title=Rethinking tradition in modern Islamic thought |last1=Brown |first1=Daniel W. |publisher=Cambridge University Press |date=1996 |page=8 |isbn=0521570778 |url=https://www.scribd.com/document/116836545/Rethinking-Traditions-in-Modern-Islamic-Thought-Daniel-w-Brown |access-date=10 May 2018}}</ref> * "Kes tune ku bê hogir û bê neyar be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên Xweda Teala re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li ezman jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "Dostê sadiq ew e ku, beşdarê keser û şadiya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da eybê hevûdu derxin holê, ev ji elametê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji îbadeta nafîlê." * "Di dinê de mirovê herî bêaram ew kes e ku, di dilê xwe de kîn û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de zîlleta nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] r4uzfw01jp8xug1ayr89wrnykctp1th 2031116 2031115 2026-05-25T15:38:40Z Kurê Acemî 105128 2031116 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed îbn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. == Jînenîgarî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafiî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafiî pir deciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |sernav=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |roja-gihiştinê=2012-02-23 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |roja-arşîvê=2012-04-20 }}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji aliyê kesên heqnexwazan gelek eziyet gihiştiye Îmam Şafiî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gelek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese wî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zindanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafiî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafiî. Ji ber van fîtên walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafiî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wisa dibe. Di heman demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lowma di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide û dîsa berê xwe dide îlmê.<ref name="El2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |paşnav=El Shamsy |pêşnav=Ahmed |weşanger=Cambridge University Press |sal=2013 |rr= |isbn=978-1107546073 }}</ref> Ew hem dida xwendin, hem dixwend, hem fêr dida û hem jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî diçe Bexdayê û li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqihê iraqî û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wisa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima, bi kesên iraqî re diket niqaşa fiqihê. Xwe wekî şagirtê Îmam Malîk dihesiband.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî piştre vedigere Mekeyê, li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de, alimên herî mezin bi wî re axivtin û guhdan gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafiî bi fiqihekê nipînû derdikeviyê holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Iraqê bûye. Îmam Şafiî di nav Meke û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe standîbû, bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derxistiya holê. Ev fiqih di nav mirovan de belav kiriye û wan pê agahdar dikirin.<ref name="Khadduri2011" /> Gelek civak ji bo ji Îmam Şafiî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştî demek di nav mirovan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Şafiî ji bo xwe ji gelemşa Iraqë dûr bixe demek dirêj li Meke bicih bû.<ref name="Khadduri2011" /> === Çûna Bexda û Misirê === [[Wêne:Schafi'i-Mausoleum in Kairo.jpg|thumb|Mazûxaneya Îmam Şafiî li [[Qahîre]], [[Misir]]]] Îmam Şafiî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafiî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafiî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin.<ref name="Khadduri2011" /> Wisa dibû ku êdî hin kes li hember hedîsên pexemberê bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wisa jî dibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin.<ref name="Haddad20072">{{cite book |title=The Four Imams and Their Schools |last=Haddad |first=Gibril F. |publisher=Muslim Academic Trust |year=2007 |pages=121–194 |location=[[London]], the [[United Kingdom|U.K.]]}}</ref> Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lowma dema ku mirov, di derbarê [[mele]]yan de pir zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin.<ref name="JBSILITA1990:12">[[Al-Shafi'i#JBSILITA1990|Burton, ''Islamic Theories of Abrogation'', 1990]]: p.12</ref> Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsandiye, lê ji hirmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salekê pirtûkê şîrove dike û belavê mirovan dike. Dema jê re digotin "Tê wê çawa kiriye?" Ew wisa bersiv dida: "Ustadê min, hogirê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim."<ref name="HistoryOfIslam">{{Jêder-malper |url=http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |sernav=Imam Ja'afar as Sadiq |xebat=History of Islam |roja-gihiştinê=2012-11-27 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150721215837/http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |roja-arşîvê=2015-07-21 }}</ref> Îmam Şafiî ev rexne ji bo riza Xwedê kiriye. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re giran dihat. Lowma ew ustadê wî bû. Rexna Şafiî bû sedemê dijrabûna faqihên Misirê. Lowma Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekem digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijî Îmamê Şafiî derdiketin.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleketê bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafiî xwestin.<ref name="ChaumontEI2">E. Chaumont, “al-Shāfiʿī,” in Encyclopaedia of Islam, 2nd ed. (EI²), Brill.</ref> Îmam Şafiî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'anê xitmekê dixwend. Mehê sî de xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yekem, bi roj jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. [[Wêne:Imam Shafii Tomb.jpg|thumb|Gora Îmam Şafiî]] Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû û bêtaqet ketibû. Wekê ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bike. Dema ku Şafiî di wê halê de bû talebê, wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe.<ref name=":0">Ibn Hajar's ''Tawālī al-Ta'sīs'', r.185 DKi 1986 edition</ref> Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20ê çileya sala 820ê dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye.<ref name="sunnah">{{Jêder-malper |url=http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |sernav=Nafisa at-Tahira |malper=www.sunnah.org |roja-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190626065514/http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |roja-arşîvê=26 hezîran 2019 }}</ref> Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211ê siltanê [[Eyûbî|eyûbiyan]] El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafiî tirbek biqubbe çêdike. Ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] jî li cem vê turbê [[medrese]]yek mezin hatiye çêkirin.<ref name="TourEgypt">{{cite web |url=http://www.touregypt.net/featurestories/shafii.htm |title=Tour Egypt :: The Mausoleum of Imam al-Shafi}}</ref> Îmam Şafiî ewliya herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike.<ref name=":0" /> Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn.<ref name=":0" /> [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike.<ref name=":0" /> "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.”<ref>David Waines, ''An Introduction to Islam'', Cambridge University Press, 2003, p. 68</ref> Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te.<ref name=":0" /> Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim.“<ref name="Archnet">{{cite web |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=3417 |title=Archnet |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131215102706/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=3417 |archive-date=2013-12-15}}</ref> Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di şîreteka xwe de wisa dibê “Ji kesên ku mal û milkên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e mînak bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan.<ref>''Étude sur la théorie du droit musulman'' (Paris : Marchal et Billard, 1892–1898.)</ref><ref name="Forte-1978-13">{{cite journal |last1=Forte |first1=David F. |date=1978 |title=Islamic Law; the impact of Joseph Schacht |url=http://www.soerenkern.com/pdfs/islam/IslamicLawTheImpactofJosephSchacht.pdf |journal=Loyola Los Angeles International and Comparative Law Review |volume=1 |page=13 |access-date=19 April 2018}}</ref><ref>{{cite book |title=Rethinking tradition in modern Islamic thought |last1=Brown |first1=Daniel W. |publisher=Cambridge University Press |date=1996 |page=8 |isbn=0521570778 |url=https://www.scribd.com/document/116836545/Rethinking-Traditions-in-Modern-Islamic-Thought-Daniel-w-Brown |access-date=10 May 2018}}</ref> * "Kes tune ku bê hogir û bê neyar be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên Xweda Teala re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li ezman jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "Dostê sadiq ew e ku, beşdarê keser û şadiya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da eybê hevûdu derxin holê, ev ji elametê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji îbadeta nafîlê." * "Di dinê de mirovê herî bêaram ew kes e ku, di dilê xwe de kîn û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de zîlleta nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] 3viftz3ciahz0nrt6kvg7jehybr69t7 2031119 2031116 2026-05-25T15:42:37Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031119 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed îbn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') [[Alim|alimekî misilman]], hiqûqnas, muhadîs, kevneperest, îlahiyatnas, asîtevan û hevnavê [[Şafiî|mezheba Şafiîtiyê]] ya [[Fiqih|fiqiha]] [[Îslam|Îslama]] [[Sunîtî|sunî]] bû. Ew wekî yekem kesê ku li ser prensîbên fiqiha îslamî pirtûkek nivîsandiye tê zanin, û yek ji xebatên herî kevin ên li ser vê mijarê nivîsandiye: ''el-Risala''. Mîrate û hînkirina wî ya li ser vê mijarê formeke sîstematîk peyda kiriye, bi vî awayî "bandorek bingehîn li ser nifşên pêşerojê yên ku di bin bandora wî ya rasterast û eşkere de ne kiriye,"<ref name="IJ">{{cite journal |last=Hasan |first=Ahmad |date=Sep 1966 |title=AL-S̱H̱ĀFI'Ī'S ROLE IN THE DEVELOPMENT OF ISLAMIC JURISPRUDENCE |url=https://www.jstor.org/stable/20832846 |journal=Islamic Studies |publisher=Islamic Research Institute, International Islamic University |volume=5 |issue=3 |jstor=20832846 |access-date=21 Jan 2024}}</ref>{{rp|270}} û "qonaxek nû ya pêşkeftina teoriya hiqûqê dest pê kiriye."<ref name="IJ" />{{rp|239–273}} == Jînenîgarî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafiî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafiî pir deciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |sernav=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |roja-gihiştinê=2012-02-23 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |roja-arşîvê=2012-04-20 }}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji aliyê kesên heqnexwazan gelek eziyet gihiştiye Îmam Şafiî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gelek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese wî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zindanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafiî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafiî. Ji ber van fîtên walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafiî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wisa dibe. Di heman demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lowma di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide û dîsa berê xwe dide îlmê.<ref name="El2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |paşnav=El Shamsy |pêşnav=Ahmed |weşanger=Cambridge University Press |sal=2013 |rr= |isbn=978-1107546073 }}</ref> Ew hem dida xwendin, hem dixwend, hem fêr dida û hem jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî diçe Bexdayê û li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqihê iraqî û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wisa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima, bi kesên iraqî re diket niqaşa fiqihê. Xwe wekî şagirtê Îmam Malîk dihesiband.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî piştre vedigere Mekeyê, li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de, alimên herî mezin bi wî re axivtin û guhdan gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafiî bi fiqihekê nipînû derdikeviyê holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Iraqê bûye. Îmam Şafiî di nav Meke û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe standîbû, bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derxistiya holê. Ev fiqih di nav mirovan de belav kiriye û wan pê agahdar dikirin.<ref name="Khadduri2011" /> Gelek civak ji bo ji Îmam Şafiî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştî demek di nav mirovan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Şafiî ji bo xwe ji gelemşa Iraqë dûr bixe demek dirêj li Meke bicih bû.<ref name="Khadduri2011" /> === Çûna Bexda û Misirê === [[Wêne:Schafi'i-Mausoleum in Kairo.jpg|thumb|Mazûxaneya Îmam Şafiî li [[Qahîre]], [[Misir]]]] Îmam Şafiî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafiî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafiî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin.<ref name="Khadduri2011" /> Wisa dibû ku êdî hin kes li hember hedîsên pexemberê bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wisa jî dibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin.<ref name="Haddad20072">{{cite book |title=The Four Imams and Their Schools |last=Haddad |first=Gibril F. |publisher=Muslim Academic Trust |year=2007 |pages=121–194 |location=[[London]], the [[United Kingdom|U.K.]]}}</ref> Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lowma dema ku mirov, di derbarê [[mele]]yan de pir zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin.<ref name="JBSILITA1990:12">[[Al-Shafi'i#JBSILITA1990|Burton, ''Islamic Theories of Abrogation'', 1990]]: p.12</ref> Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsandiye, lê ji hirmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salekê pirtûkê şîrove dike û belavê mirovan dike. Dema jê re digotin "Tê wê çawa kiriye?" Ew wisa bersiv dida: "Ustadê min, hogirê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim."<ref name="HistoryOfIslam">{{Jêder-malper |url=http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |sernav=Imam Ja'afar as Sadiq |xebat=History of Islam |roja-gihiştinê=2012-11-27 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150721215837/http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |roja-arşîvê=2015-07-21 }}</ref> Îmam Şafiî ev rexne ji bo riza Xwedê kiriye. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re giran dihat. Lowma ew ustadê wî bû. Rexna Şafiî bû sedemê dijrabûna faqihên Misirê. Lowma Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekem digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijî Îmamê Şafiî derdiketin.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleketê bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafiî xwestin.<ref name="ChaumontEI2">E. Chaumont, “al-Shāfiʿī,” in Encyclopaedia of Islam, 2nd ed. (EI²), Brill.</ref> Îmam Şafiî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'anê xitmekê dixwend. Mehê sî de xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yekem, bi roj jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. [[Wêne:Imam Shafii Tomb.jpg|thumb|Gora Îmam Şafiî]] Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû û bêtaqet ketibû. Wekê ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bike. Dema ku Şafiî di wê halê de bû talebê, wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe.<ref name=":0">Ibn Hajar's ''Tawālī al-Ta'sīs'', r.185 DKi 1986 edition</ref> Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20ê çileya sala 820ê dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye.<ref name="sunnah">{{Jêder-malper |url=http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |sernav=Nafisa at-Tahira |malper=www.sunnah.org |roja-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190626065514/http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |roja-arşîvê=26 hezîran 2019 }}</ref> Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211ê siltanê [[Eyûbî|eyûbiyan]] El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafiî tirbek biqubbe çêdike. Ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] jî li cem vê turbê [[medrese]]yek mezin hatiye çêkirin.<ref name="TourEgypt">{{cite web |url=http://www.touregypt.net/featurestories/shafii.htm |title=Tour Egypt :: The Mausoleum of Imam al-Shafi}}</ref> Îmam Şafiî ewliya herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike.<ref name=":0" /> Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn.<ref name=":0" /> [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike.<ref name=":0" /> "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.”<ref>David Waines, ''An Introduction to Islam'', Cambridge University Press, 2003, p. 68</ref> Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te.<ref name=":0" /> Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim.“<ref name="Archnet">{{cite web |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=3417 |title=Archnet |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131215102706/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=3417 |archive-date=2013-12-15}}</ref> Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di şîreteka xwe de wisa dibê “Ji kesên ku mal û milkên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e mînak bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan.<ref>''Étude sur la théorie du droit musulman'' (Paris : Marchal et Billard, 1892–1898.)</ref><ref name="Forte-1978-13">{{cite journal |last1=Forte |first1=David F. |date=1978 |title=Islamic Law; the impact of Joseph Schacht |url=http://www.soerenkern.com/pdfs/islam/IslamicLawTheImpactofJosephSchacht.pdf |journal=Loyola Los Angeles International and Comparative Law Review |volume=1 |page=13 |access-date=19 April 2018}}</ref><ref>{{cite book |title=Rethinking tradition in modern Islamic thought |last1=Brown |first1=Daniel W. |publisher=Cambridge University Press |date=1996 |page=8 |isbn=0521570778 |url=https://www.scribd.com/document/116836545/Rethinking-Traditions-in-Modern-Islamic-Thought-Daniel-w-Brown |access-date=10 May 2018}}</ref> * "Kes tune ku bê hogir û bê neyar be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên Xweda Teala re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li ezman jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "Dostê sadiq ew e ku, beşdarê keser û şadiya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da eybê hevûdu derxin holê, ev ji elametê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji îbadeta nafîlê." * "Di dinê de mirovê herî bêaram ew kes e ku, di dilê xwe de kîn û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de zîlleta nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] 8nypm82fra2frvki182sjwo8kqrehs5 2031120 2031119 2026-05-25T15:43:02Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031120 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed îbn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') [[Alim|alimekî misilman]], hiqûqnas, muhadîs, kevneperest, îlahiyatnas, asîtevan û hevnavê [[Şafiî|mezheba Şafiîtiyê]] ya [[Fiqih|fiqiha]] [[Îslam|Îslama]] [[Sunîtî|sunî]] bû. Ew wekî yekem kesê ku li ser prensîbên fiqiha îslamî pirtûkek nivîsandiye tê zanin, û yek ji xebatên herî kevin ên li ser vê mijarê nivîsandiye: ''el-Risala''. Mîrate û hînkirina wî ya li ser vê mijarê formeke sîstematîk peyda kiriye, bi vî awayî "bandorek bingehîn li ser nifşên pêşerojê yên ku di bin bandora wî ya rasterast û eşkere de ne kiriye,"<ref name="IJ">{{cite journal |last=Hasan |first=Ahmad |date=Sep 1966 |title=AL-S̱H̱ĀFI'Ī'S ROLE IN THE DEVELOPMENT OF ISLAMIC JURISPRUDENCE |url=https://www.jstor.org/stable/20832846 |journal=Islamic Studies |publisher=Islamic Research Institute, International Islamic University |volume=5 |issue=3 |jstor=20832846 |access-date=21 Jan 2024}}</ref>{{rp|270}} û "qonaxek nû ya pêşkeftina teoriya hiqûqê dest pê kiriye."<ref name="IJ" />{{rp|239–273}} == Jînenîgarî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafiî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafiî pir deciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |sernav=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |roja-gihiştinê=2012-02-23 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |roja-arşîvê=2012-04-20 }}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji aliyê kesên heqnexwazan gelek eziyet gihiştiye Îmam Şafiî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gelek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese wî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zindanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafiî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafiî. Ji ber van fîtên walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafiî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wisa dibe. Di heman demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lowma di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide û dîsa berê xwe dide îlmê.<ref name="El2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |paşnav=El Shamsy |pêşnav=Ahmed |weşanger=Cambridge University Press |sal=2013 |rr= |isbn=978-1107546073 }}</ref> Ew hem dida xwendin, hem dixwend, hem fêr dida û hem jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî diçe Bexdayê û li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqihê iraqî û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wisa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima, bi kesên iraqî re diket niqaşa fiqihê. Xwe wekî şagirtê Îmam Malîk dihesiband.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî piştre vedigere Mekeyê, li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de, alimên herî mezin bi wî re axivtin û guhdan gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafiî bi fiqihekê nipînû derdikeviyê holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Iraqê bûye. Îmam Şafiî di nav Meke û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe standîbû, bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derxistiya holê. Ev fiqih di nav mirovan de belav kiriye û wan pê agahdar dikirin.<ref name="Khadduri2011" /> Gelek civak ji bo ji Îmam Şafiî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştî demek di nav mirovan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Şafiî ji bo xwe ji gelemşa Iraqë dûr bixe demek dirêj li Meke bicih bû.<ref name="Khadduri2011" /> === Çûna Bexda û Misirê === [[Wêne:Schafi'i-Mausoleum in Kairo.jpg|thumb|Mazûxaneya Îmam Şafiî li [[Qahîre]], [[Misir]]]] Îmam Şafiî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafiî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafiî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin.<ref name="Khadduri2011" /> Wisa dibû ku êdî hin kes li hember hedîsên pexemberê bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wisa jî dibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin.<ref name="Haddad20072">{{cite book |title=The Four Imams and Their Schools |last=Haddad |first=Gibril F. |publisher=Muslim Academic Trust |year=2007 |pages=121–194 |location=[[London]], the [[United Kingdom|U.K.]]}}</ref> Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lowma dema ku mirov, di derbarê [[mele]]yan de pir zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin.<ref name="JBSILITA1990:12">[[Al-Shafi'i#JBSILITA1990|Burton, ''Islamic Theories of Abrogation'', 1990]]: p.12</ref> Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsandiye, lê ji hirmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salekê pirtûkê şîrove dike û belavê mirovan dike. Dema jê re digotin "Tê wê çawa kiriye?" Ew wisa bersiv dida: "Ustadê min, hogirê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim."<ref name="HistoryOfIslam">{{Jêder-malper |url=http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |sernav=Imam Ja'afar as Sadiq |xebat=History of Islam |roja-gihiştinê=2012-11-27 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150721215837/http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |roja-arşîvê=2015-07-21 }}</ref> Îmam Şafiî ev rexne ji bo riza Xwedê kiriye. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re giran dihat. Lowma ew ustadê wî bû. Rexna Şafiî bû sedemê dijrabûna faqihên Misirê. Lowma Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekem digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijî Îmamê Şafiî derdiketin.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleketê bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafiî xwestin.<ref name="ChaumontEI2">E. Chaumont, “al-Shāfiʿī,” in Encyclopaedia of Islam, 2nd ed. (EI²), Brill.</ref> Îmam Şafiî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'anê xitmekê dixwend. Mehê sî de xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yekem, bi roj jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. [[Wêne:Imam Shafii Tomb.jpg|thumb|Gora Îmam Şafiî]] Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû û bêtaqet ketibû. Wekê ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bike. Dema ku Şafiî di wê halê de bû talebê, wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe.<ref name=":0">Ibn Hajar's ''Tawālī al-Ta'sīs'', r.185 DKi 1986 edition</ref> Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20ê çileya sala 820ê dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye.<ref name="sunnah">{{Jêder-malper |url=http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |sernav=Nafisa at-Tahira |malper=www.sunnah.org |roja-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190626065514/http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |roja-arşîvê=26 hezîran 2019 }}</ref> Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211ê siltanê [[Eyûbî|eyûbiyan]] El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafiî tirbek biqubbe çêdike. Ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] jî li cem vê turbê [[medrese]]yek mezin hatiye çêkirin.<ref name="TourEgypt">{{cite web |url=http://www.touregypt.net/featurestories/shafii.htm |title=Tour Egypt :: The Mausoleum of Imam al-Shafi}}</ref> Îmam Şafiî ewliya herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike.<ref name=":0" /> Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn.<ref name=":0" /> [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike.<ref name=":0" /> "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.”<ref>David Waines, ''An Introduction to Islam'', Cambridge University Press, 2003, p. 68</ref> Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te.<ref name=":0" /> Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim.“<ref name="Archnet">{{cite web |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=3417 |title=Archnet |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131215102706/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=3417 |archive-date=2013-12-15}}</ref> Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di şîreteka xwe de wisa dibê “Ji kesên ku mal û milkên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e mînak bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan.<ref>''Étude sur la théorie du droit musulman'' (Paris : Marchal et Billard, 1892–1898.)</ref><ref name="Forte-1978-13">{{cite journal |last1=Forte |first1=David F. |date=1978 |title=Islamic Law; the impact of Joseph Schacht |url=http://www.soerenkern.com/pdfs/islam/IslamicLawTheImpactofJosephSchacht.pdf |journal=Loyola Los Angeles International and Comparative Law Review |volume=1 |page=13 |access-date=19 April 2018}}</ref><ref>{{cite book |title=Rethinking tradition in modern Islamic thought |last1=Brown |first1=Daniel W. |publisher=Cambridge University Press |date=1996 |page=8 |isbn=0521570778 |url=https://www.scribd.com/document/116836545/Rethinking-Traditions-in-Modern-Islamic-Thought-Daniel-w-Brown |access-date=10 May 2018}}</ref> * "Kes tune ku bê hogir û bê neyar be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên Xweda Teala re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li ezman jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "Dostê sadiq ew e ku, beşdarê keser û şadiya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da eybê hevûdu derxin holê, ev ji elametê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji îbadeta nafîlê." * "Di dinê de mirovê herî bêaram ew kes e ku, di dilê xwe de kîn û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de zîlleta nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] ek5vw2tcwghyepm0kb5fofzqalm9b8i 2031121 2031120 2026-05-25T15:43:36Z Kurê Acemî 105128 /* Çend Gotinen Îmam Şafîî */ 2031121 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed îbn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') [[Alim|alimekî misilman]], hiqûqnas, muhadîs, kevneperest, îlahiyatnas, asîtevan û hevnavê [[Şafiî|mezheba Şafiîtiyê]] ya [[Fiqih|fiqiha]] [[Îslam|Îslama]] [[Sunîtî|sunî]] bû. Ew wekî yekem kesê ku li ser prensîbên fiqiha îslamî pirtûkek nivîsandiye tê zanin, û yek ji xebatên herî kevin ên li ser vê mijarê nivîsandiye: ''el-Risala''. Mîrate û hînkirina wî ya li ser vê mijarê formeke sîstematîk peyda kiriye, bi vî awayî "bandorek bingehîn li ser nifşên pêşerojê yên ku di bin bandora wî ya rasterast û eşkere de ne kiriye,"<ref name="IJ">{{cite journal |last=Hasan |first=Ahmad |date=Sep 1966 |title=AL-S̱H̱ĀFI'Ī'S ROLE IN THE DEVELOPMENT OF ISLAMIC JURISPRUDENCE |url=https://www.jstor.org/stable/20832846 |journal=Islamic Studies |publisher=Islamic Research Institute, International Islamic University |volume=5 |issue=3 |jstor=20832846 |access-date=21 Jan 2024}}</ref>{{rp|270}} û "qonaxek nû ya pêşkeftina teoriya hiqûqê dest pê kiriye."<ref name="IJ" />{{rp|239–273}} == Jînenîgarî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafiî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafiî pir deciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |sernav=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |roja-gihiştinê=2012-02-23 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |roja-arşîvê=2012-04-20 }}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji aliyê kesên heqnexwazan gelek eziyet gihiştiye Îmam Şafiî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gelek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese wî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zindanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafiî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafiî. Ji ber van fîtên walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafiî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wisa dibe. Di heman demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lowma di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide û dîsa berê xwe dide îlmê.<ref name="El2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |paşnav=El Shamsy |pêşnav=Ahmed |weşanger=Cambridge University Press |sal=2013 |rr= |isbn=978-1107546073 }}</ref> Ew hem dida xwendin, hem dixwend, hem fêr dida û hem jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî diçe Bexdayê û li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqihê iraqî û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wisa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima, bi kesên iraqî re diket niqaşa fiqihê. Xwe wekî şagirtê Îmam Malîk dihesiband.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî piştre vedigere Mekeyê, li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de, alimên herî mezin bi wî re axivtin û guhdan gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafiî bi fiqihekê nipînû derdikeviyê holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Iraqê bûye. Îmam Şafiî di nav Meke û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe standîbû, bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derxistiya holê. Ev fiqih di nav mirovan de belav kiriye û wan pê agahdar dikirin.<ref name="Khadduri2011" /> Gelek civak ji bo ji Îmam Şafiî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştî demek di nav mirovan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Şafiî ji bo xwe ji gelemşa Iraqë dûr bixe demek dirêj li Meke bicih bû.<ref name="Khadduri2011" /> === Çûna Bexda û Misirê === [[Wêne:Schafi'i-Mausoleum in Kairo.jpg|thumb|Mazûxaneya Îmam Şafiî li [[Qahîre]], [[Misir]]]] Îmam Şafiî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafiî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafiî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin.<ref name="Khadduri2011" /> Wisa dibû ku êdî hin kes li hember hedîsên pexemberê bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wisa jî dibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin.<ref name="Haddad20072">{{cite book |title=The Four Imams and Their Schools |last=Haddad |first=Gibril F. |publisher=Muslim Academic Trust |year=2007 |pages=121–194 |location=[[London]], the [[United Kingdom|U.K.]]}}</ref> Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lowma dema ku mirov, di derbarê [[mele]]yan de pir zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin.<ref name="JBSILITA1990:12">[[Al-Shafi'i#JBSILITA1990|Burton, ''Islamic Theories of Abrogation'', 1990]]: p.12</ref> Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsandiye, lê ji hirmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salekê pirtûkê şîrove dike û belavê mirovan dike. Dema jê re digotin "Tê wê çawa kiriye?" Ew wisa bersiv dida: "Ustadê min, hogirê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim."<ref name="HistoryOfIslam">{{Jêder-malper |url=http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |sernav=Imam Ja'afar as Sadiq |xebat=History of Islam |roja-gihiştinê=2012-11-27 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150721215837/http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |roja-arşîvê=2015-07-21 }}</ref> Îmam Şafiî ev rexne ji bo riza Xwedê kiriye. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re giran dihat. Lowma ew ustadê wî bû. Rexna Şafiî bû sedemê dijrabûna faqihên Misirê. Lowma Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekem digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijî Îmamê Şafiî derdiketin.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleketê bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafiî xwestin.<ref name="ChaumontEI2">E. Chaumont, “al-Shāfiʿī,” in Encyclopaedia of Islam, 2nd ed. (EI²), Brill.</ref> Îmam Şafiî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'anê xitmekê dixwend. Mehê sî de xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yekem, bi roj jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. [[Wêne:Imam Shafii Tomb.jpg|thumb|Gora Îmam Şafiî]] Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû û bêtaqet ketibû. Wekê ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bike. Dema ku Şafiî di wê halê de bû talebê, wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe.<ref name=":0">Ibn Hajar's ''Tawālī al-Ta'sīs'', r.185 DKi 1986 edition</ref> Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20ê çileya sala 820ê dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye.<ref name="sunnah">{{Jêder-malper |url=http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |sernav=Nafisa at-Tahira |malper=www.sunnah.org |roja-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190626065514/http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |roja-arşîvê=26 hezîran 2019 }}</ref> Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211ê siltanê [[Eyûbî|eyûbiyan]] El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafiî tirbek biqubbe çêdike. Ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] jî li cem vê turbê [[medrese]]yek mezin hatiye çêkirin.<ref name="TourEgypt">{{cite web |url=http://www.touregypt.net/featurestories/shafii.htm |title=Tour Egypt :: The Mausoleum of Imam al-Shafi}}</ref> Îmam Şafiî ewliya herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike.<ref name=":0" /> Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn.<ref name=":0" /> [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike.<ref name=":0" /> "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.”<ref>David Waines, ''An Introduction to Islam'', Cambridge University Press, 2003, p. 68</ref> Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te.<ref name=":0" /> Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim.“<ref name="Archnet">{{cite web |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=3417 |title=Archnet |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131215102706/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=3417 |archive-date=2013-12-15}}</ref> Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend gotinên wî == Îmam Şafîî di şîreteka xwe de wisa dibê “Ji kesên ku mal û milkên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e mînak bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan.<ref>''Étude sur la théorie du droit musulman'' (Paris : Marchal et Billard, 1892–1898.)</ref><ref name="Forte-1978-13">{{cite journal |last1=Forte |first1=David F. |date=1978 |title=Islamic Law; the impact of Joseph Schacht |url=http://www.soerenkern.com/pdfs/islam/IslamicLawTheImpactofJosephSchacht.pdf |journal=Loyola Los Angeles International and Comparative Law Review |volume=1 |page=13 |access-date=19 April 2018}}</ref><ref>{{cite book |title=Rethinking tradition in modern Islamic thought |last1=Brown |first1=Daniel W. |publisher=Cambridge University Press |date=1996 |page=8 |isbn=0521570778 |url=https://www.scribd.com/document/116836545/Rethinking-Traditions-in-Modern-Islamic-Thought-Daniel-w-Brown |access-date=10 May 2018}}</ref> * "Kes tune ku bê hogir û bê neyar be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên Xweda Teala re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li ezman jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "Dostê sadiq ew e ku, beşdarê keser û şadiya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da eybê hevûdu derxin holê, ev ji elametê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji îbadeta nafîlê." * "Di dinê de mirovê herî bêaram ew kes e ku, di dilê xwe de kîn û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de zîlleta nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] py3u6x9awrjf028u3nmrfys5zydlixp 2031126 2031121 2026-05-25T16:12:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2031126 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed îbn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') [[Alim|alimekî misilman]], hiqûqnas, muhadîs, kevneperest, îlahiyatnas, asîtevan û hevnavê [[Şafiî|mezheba Şafiîtiyê]] ya [[fiqih]]a [[Îslam]]a [[Sunîtî|sunî]] bû. Ew wekî yekem kesê ku li ser prensîbên fiqiha îslamî pirtûkek nivîsandiye tê zanin, û yek ji xebatên herî kevin ên li ser vê mijarê nivîsandiye: ''el-Risala''. Mîrate û hînkirina wî ya li ser vê mijarê formeke sîstematîk peyda kiriye, bi vî awayî "bandorek bingehîn li ser nifşên pêşerojê yên ku di bin bandora wî ya rasterast û eşkere de ne kiriye,"<ref name="IJ">{{Jêder-kovar |paşnav=Hasan |pêşnav=Ahmad |tarîx=Sep 1966 |sernav=AL-S̱H̱ĀFI'Ī'S ROLE IN THE DEVELOPMENT OF ISLAMIC JURISPRUDENCE |url=https://www.jstor.org/stable/20832846 |kovar=Islamic Studies |weşanger=Islamic Research Institute, International Islamic University |cild=5 |hejmar=3 |jstor=20832846 |roja-gihiştinê=21 Jan 2024 }}</ref>{{rp|270}} û "qonaxek nû ya pêşkeftina teoriya hiqûqê dest pê kiriye."<ref name="IJ" />{{rp|239–273}} == Jînenîgarî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafiî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafiî pir deciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |sernav=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |roja-gihiştinê=2012-02-23 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |roja-arşîvê=2012-04-20 }}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji aliyê kesên heqnexwazan gelek eziyet gihiştiye Îmam Şafiî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gelek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese wî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zindanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafiî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafiî. Ji ber van fîtên walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafiî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wisa dibe. Di heman demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lowma di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide û dîsa berê xwe dide îlmê.<ref name="El2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |paşnav=El Shamsy |pêşnav=Ahmed |weşanger=Cambridge University Press |sal=2013 |rr= |isbn=978-1107546073 }}</ref> Ew hem dida xwendin, hem dixwend, hem fêr dida û hem jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî diçe Bexdayê û li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqihê iraqî û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wisa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima, bi kesên iraqî re diket niqaşa fiqihê. Xwe wekî şagirtê Îmam Malîk dihesiband.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî piştre vedigere Mekeyê, li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de, alimên herî mezin bi wî re axivtin û guhdan gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafiî bi fiqihekê nipînû derdikeviyê holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Iraqê bûye. Îmam Şafiî di nav Meke û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe standîbû, bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derxistiya holê. Ev fiqih di nav mirovan de belav kiriye û wan pê agahdar dikirin.<ref name="Khadduri2011" /> Gelek civak ji bo ji Îmam Şafiî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştî demek di nav mirovan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Şafiî ji bo xwe ji gelemşa Iraqë dûr bixe demek dirêj li Meke bicih bû.<ref name="Khadduri2011" /> === Çûna Bexda û Misirê === [[Wêne:Schafi'i-Mausoleum in Kairo.jpg|thumb|Mazûxaneya Îmam Şafiî li [[Qahîre]], [[Misir]]]] Îmam Şafiî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafiî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafiî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin.<ref name="Khadduri2011" /> Wisa dibû ku êdî hin kes li hember hedîsên pexemberê bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wisa jî dibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin.<ref name="Haddad20072">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril F. |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=121–194 |cih=[[London]], the [[United Kingdom|U.K.]] }}</ref> Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lowma dema ku mirov, di derbarê [[mele]]yan de pir zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin.<ref name="JBSILITA1990:12">[[Al-Shafi'i#JBSILITA1990|Burton, ''Islamic Theories of Abrogation'', 1990]]: p.12</ref> Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsandiye, lê ji hirmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salekê pirtûkê şîrove dike û belavê mirovan dike. Dema jê re digotin "Tê wê çawa kiriye?" Ew wisa bersiv dida: "Ustadê min, hogirê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim."<ref name="HistoryOfIslam">{{Jêder-malper |url=http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |sernav=Imam Ja'afar as Sadiq |xebat=History of Islam |roja-gihiştinê=2012-11-27 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150721215837/http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |roja-arşîvê=2015-07-21 }}</ref> Îmam Şafiî ev rexne ji bo riza Xwedê kiriye. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re giran dihat. Lowma ew ustadê wî bû. Rexna Şafiî bû sedemê dijrabûna faqihên Misirê. Lowma Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekem digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijî Îmamê Şafiî derdiketin.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleketê bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafiî xwestin.<ref name="ChaumontEI2">E. Chaumont, “al-Shāfiʿī,” in Encyclopaedia of Islam, 2nd ed. (EI²), Brill.</ref> Îmam Şafiî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'anê xitmekê dixwend. Mehê sî de xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yekem, bi roj jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. [[Wêne:Imam Shafii Tomb.jpg|thumb|Gora Îmam Şafiî]] Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû û bêtaqet ketibû. Wekê ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bike. Dema ku Şafiî di wê halê de bû talebê, wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe.<ref name=":0">Ibn Hajar's ''Tawālī al-Ta'sīs'', r.185 DKi 1986 edition</ref> Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20ê çileya sala 820ê dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye.<ref name="sunnah">{{Jêder-malper |url=http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |sernav=Nafisa at-Tahira |malper=www.sunnah.org |roja-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190626065514/http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |roja-arşîvê=26 hezîran 2019 }}</ref> Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211ê siltanê [[Eyûbî|eyûbiyan]] El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafiî tirbek biqubbe çêdike. Ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] jî li cem vê turbê [[medrese]]yek mezin hatiye çêkirin.<ref name="TourEgypt">{{Jêder-malper |url=http://www.touregypt.net/featurestories/shafii.htm |sernav=Tour Egypt :: The Mausoleum of Imam al-Shafi }}</ref> Îmam Şafiî ewliya herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike.<ref name=":0" /> Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn.<ref name=":0" /> [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike.<ref name=":0" /> "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.”<ref>David Waines, ''An Introduction to Islam'', Cambridge University Press, 2003, p. 68</ref> Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te.<ref name=":0" /> Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim.“<ref name="Archnet">{{Jêder-malper |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=3417 |sernav=Archnet |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131215102706/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=3417 |roja-arşîvê=2013-12-15 }}</ref> Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend gotinên wî == Îmam Şafîî di şîreteka xwe de wisa dibê “Ji kesên ku mal û milkên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e mînak bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan.<ref>''Étude sur la théorie du droit musulman'' (Paris : Marchal et Billard, 1892–1898.)</ref><ref name="Forte-1978-13">{{Jêder-kovar |paşnav1=Forte |pêşnav1=David F. |tarîx=1978 |sernav=Islamic Law; the impact of Joseph Schacht |url=http://www.soerenkern.com/pdfs/islam/IslamicLawTheImpactofJosephSchacht.pdf |kovar=Loyola Los Angeles International and Comparative Law Review |cild=1 |rûpel=13 |roja-gihiştinê=19 nîsan 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rethinking tradition in modern Islamic thought |paşnav1=Brown |pêşnav1=Daniel W. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1996 |rûpel=8 |isbn=0521570778 |url=https://www.scribd.com/document/116836545/Rethinking-Traditions-in-Modern-Islamic-Thought-Daniel-w-Brown |roja-gihiştinê=10 gulan 2018 }}</ref> * "Kes tune ku bê hogir û bê neyar be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên Xweda Teala re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li ezman jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "Dostê sadiq ew e ku, beşdarê keser û şadiya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da eybê hevûdu derxin holê, ev ji elametê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji îbadeta nafîlê." * "Di dinê de mirovê herî bêaram ew kes e ku, di dilê xwe de kîn û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de zîlleta nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] t11mvjurjwkxgvtlm33frbqpkrfim5i 0 10663 2031216 2026616 2026-05-25T18:51:18Z Penaber49 39672 2031216 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = 𒄩𒀜𒌅𒊭 (''Ḫattuša'') | nav xwemalî = | nav kurdî = Împeratoriya Hîtîtê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = [[Hattûşa]] | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = [[Dînê hîtîtî]] | rêveberî = [[Monarşiya destûrî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Labarna (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şûppîlûlîûma II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1210–1190 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gel û împeratoriyeke serdema bronzê bû ku li [[Rojavayê Asyayê]] serwerî kirine. Hîtîtî yek ji gelên kevnareyên [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yên [[Anatolya]]yê bûn ku bi gelên hind ewropî din ên [[Lîdya|lîdî]] û bi [[med]]an re yek ji şaristaniyên bi hêz ên [[Anatolya]]yê bûn. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berê zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li deverên berfireh ên Anatolyayê serwerî kirine. Di demên nûjen de ku wekê Împeratoriya Hîtîtan hatiye zanîn, di nîvê sedsala 14ê berê zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinorên erdnîgarî parvekiriye û paytexta împeratoriya mezin a hîtîtan bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li ser pîyan mane û hebûna xwe parastine. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî ya wan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Derahî kirina (deşîfre) van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye, navê Neşiyan a hîtîtan berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> Zimanê hîtîtî gelek peyvên ji zimanê hurî û ji zimanê hatî yên ne hind û ewropî deyn wergirtiye û ev peyv bi taybetî ji aliyê hîtîtan ve di rîtûelên dînî de hatine bikaranîn. Berî ku Hattî ji aliyê hîtîtan ve werin desteserkirin an jî hatîyî ji cih û warên wan werin derxistin, zimanê hatî zimanê paşîn zimanê şêniyên herêmî yên axa Hattiyê bû. Heta piştî ku zimanê hîtîtî ji bo nivîsên din bi awayekê baş rûniştiye, nivîsarên pîroz û dînî yên Hattûşayê bi gelemperî bi zimanên hatî, hurî û bi zimanê lûwî hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beckman |pêşnav=Gary |tarîx=2011 |sernav=Blood in Hittite Ritual |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.5615/jcunestud.63.0095 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=63 |rr=95–102 |doi=10.5615/jcunestud.63.0095 |issn=0022-0256}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] [[Kategorî:Tarîxa Behra Spî]] bufl7slfucr9b3q6c0nhn1qeqlzw70d 2031228 2031216 2026-05-25T18:59:46Z Penaber49 39672 2031228 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = 𒄩𒀜𒌅𒊭 (''Ḫattuša'') | nav xwemalî = | nav kurdî = Împeratoriya Hîtîtê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = [[Hattûşa]] | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = [[Dînê hîtîtî]] | rêveberî = [[Monarşiya destûrî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Labarna (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şûppîlûlîûma II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1210–1190 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gel û împeratoriyeke serdema bronzê bû ku li [[Rojavayê Asyayê]] serwerî kirine. Hîtîtî yek ji gelên kevnareyên [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yên [[Anatolya]]yê bûn ku bi gelên hind ewropî din ên [[Lîdya|lîdî]] û bi [[med]]an re yek ji şaristaniyên bi hêz ên [[Anatolya]]yê bûn. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berê zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li deverên berfireh ên Anatolyayê serwerî kirine. Di demên nûjen de ku wekê Împeratoriya Hîtîtan hatiye zanîn, di nîvê sedsala 14ê berê zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinorên erdnîgarî parvekiriye û paytexta împeratoriya mezin a hîtîtan bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li ser pîyan mane û hebûna xwe parastine. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî ya wan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Derahî kirina (deşîfre) van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") binav kiriye û li dora sala 1650 yê berê zayînê de paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye, navê Neşiyan a hîtîtan berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> Zimanê hîtîtî gelek peyvên ji zimanê hurî û ji zimanê hatî yên ne hind û ewropî deyn wergirtiye û ev peyv bi taybetî ji aliyê hîtîtan ve di rîtûelên dînî de hatine bikaranîn. Berî ku Hattî ji aliyê hîtîtan ve werin desteserkirin an jî hatîyî ji cih û warên wan werin derxistin, zimanê hatî zimanê paşîn zimanê şêniyên herêmî yên axa Hattiyê bû. Heta piştî ku zimanê hîtîtî ji bo nivîsên din bi awayekê baş rûniştiye, nivîsarên pîroz û dînî yên Hattûşayê bi gelemperî bi zimanên hatî, hurî û bi zimanê lûwî hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beckman |pêşnav=Gary |tarîx=2011 |sernav=Blood in Hittite Ritual |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.5615/jcunestud.63.0095 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=63 |rr=95–102 |doi=10.5615/jcunestud.63.0095 |issn=0022-0256}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] [[Kategorî:Tarîxa Behra Spî]] 87qy9aichahstzzaggd378m8k5jz609 0 14824 2031310 1965969 2026-05-25T23:14:33Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/tagger|T:]] + {{yekkirina dîrokê|Ekuador}} 2031310 wikitext text/x-wiki {{yekkirina dîrokê|Ekuador}} {{Agahîdank welat | nav = ''República del Ecuador'' | navê_fermî = | navê_kurdî = Komara Ekwadorê | al = Flag of Ecuador.svg | girêdana_alê = Ala Ekwadorê | nîşan = Coat of arms of Ecuador original version.svg | girêdana_nîşanê = Arma Ekwadorê | dirûşm = | sirûda_netewî = Salve, Oh Patria | cîh = ECU orthographic.svg | cîh_sernav = | zimanên_fermî = [[Spanî]] | zimanên_tev = | paytext = [[Quito]] | koordînat_paytext = {{Koord|0|9|S|78|21|W|type:country}} | bajarê_mezin = [[Libreville]] | sîstema_siyasî = [[Komar]] | serok_cure = Serokkomar | serok_nav = [[Guillermo Lasso]] | serok_cure1 = Cîgirê Serokdewlet | serok_nav1 = [[Alfredo Borrero]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 256.370 <ref>http://www.exteriores.gob.es/Documents/FichasPais/Ecuador_FICHA%20PAIS.pdf</ref> | av = 5 | gelhe = 16.144.000 | gelhe_sal = [[2015]] | berbelavî = 59 | serxwebûn = {{dîrok|24|gulan|1822}} | TBH_giştî = | TBH/mirov = | TBH_sal = | dirav = Dolar US (USD) | dem = [[UTC-5]] | nîşana_înternetê = [[.ec]] | koda_telefonê = +593 | nexşe = Ec-map.png | nexşe_sernav = }} '''Ekwador''' an jî '''Komara Ekwadorê''', welatekî li rojavayê [[Amerîkaya Başûr]] e. Li bakurê Ekwadorê Kolombiya û li başûr jî [[Perû]] heye. Mîna [[Venezuela]], [[Panama]] û [[Kolombiya]] yek ji welatê [[Kolombiyaya Mezin]] bû. Ji ber ku li ser [[çixêza Ekuadorê]] ye ev nav lê hatiye dayin. Bajarê Ekwador ê herî mezin [[Guayaquil]] e û yek ji lîmanên herî mezin ên Amerîkaya Başûr li vir e. Ekwador ji 22 herêman pêk tê (gravên Galapagos jî têde). == Galerî == <gallery> Wêne:Ecuador ingapirca inca ruins.jpg|Kela Incapirca li Ekwadorê, cihekî ji şaristaniya [[înka]]yan e. </gallery> === Guápulo, Quito === <gallery> File:(Guápulo) Buena Vista black and white.JPG File:(Guápulo) Calle pic. z.JPG File:(Guápulo) Calle pic. e.JPG File:(Iglesia de Guápulo) vista to gonzalez suarez quito.JPG File:(Iglesia de Guápulo) pic. b.JPG File:(Guápulo) Calle pic. b.JPG File:(Guápulo) Calle pic. a.JPG </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Ecuador}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1830an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1822an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Ekwador| ]] [[Kategorî:Koloniyên spanî yên berê]] [[Kategorî:Welatên Amerîkaya Başûr]] 1a77qjdtvkbmcenljzii81r7cyyeasm 0 16945 2031045 1831442 2026-05-25T14:09:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2031045 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Lewis Carroll (1874).jpg | sernavê_wêne = John Ruskin 1874, ji aliyê [[Lewis Carroll]] ve hatiye fotografkirin | netewe = | hevwelatî = {{ala|Brîtanî}} }} '''John Ruskin''' (jdb. {{Jidayikbûn|8|sibat|1819}} li [[London]]; m. {{mirin|20|kanûna paşîn|1900}} li [[Brantwood]]/[[Lancashire]]) nivîskar, wênesaz û fîlozofekî navdar ê [[brîtanî]] bû. Ruskin li ser jiyana sosyal lêkolîn dikir û wekî sosyalfîlozofek dihate naskirin. Yek ji taybetiyên wî jî dîroka hunerê bû. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên îngilîz]] [[Kategorî:Nivîskarên îngilîzên mêr]] [[Kategorî:Wênesazên îngilîz]] cd86fiovkkd6gfqwt3mr31hwulmi8zp 2031046 2031045 2026-05-25T14:09:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2031046 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Lewis Carroll (1874).jpg | sernavê_wêne = John Ruskin 1874, ji aliyê [[Lewis Carroll]] ve hatiye fotografkirin | netewe = | hevwelatî = {{ala|Brîtanî}} }} '''John Ruskin''' (jdb. {{Jidayikbûn|8|sibat|1819}} li [[London]]; m. {{mirin|20|kanûna paşîn|1900}} li [[Brantwood]]/[[Lancashire]]) nivîskar, wênesaz û fîlozofekî navdar ê [[brîtanî]] bû. Ruskin li ser jiyana sosyal lêkolîn dikir û wekî sosyalfîlozofek dihate naskirin. Yek ji taybetiyên wî jî dîroka hunerê bû. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên îngilîz]] [[Kategorî:Nivîskarên îngilîz ên mêr]] [[Kategorî:Wênesazên îngilîz ên mêr]] srjby9fifypxct2ghu7mg5fyurz4lww 2031047 2031046 2026-05-25T14:10:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2031047 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Lewis Carroll (1874).jpg | sernavê_wêne = John Ruskin 1874, ji aliyê [[Lewis Carroll]] ve hatiye fotografkirin | netewe = | hevwelatî = {{ala|Brîtanî}} }} '''John Ruskin''' (jdb. {{Jidayikbûn|8|sibat|1819}} li [[London]]; m. {{mirin|20|kanûna paşîn|1900}} li [[Brantwood]]/[[Lancashire]]) nivîskar, wênesaz û fîlozofekî navdar ê [[brîtanî]] bû. Ruskin li ser jiyana sosyal lêkolîn dikir û wekî sosyalfîlozofek dihate naskirin. Yek ji taybetiyên wî jî dîroka hunerê bû. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên îngilîz]] [[Kategorî:Wênesazên îngilîz ên mêr]] 95regw2mghyrw3l3lkqc2vsusidagbi 0 17746 2031294 1811406 2026-05-25T22:43:54Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2031294 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Paytextê federedewletê }} '''Carson City''' ji sala [[1851]]'î virde paytextê federedewleta [[DYA]]yê [[Nevada]] ye. Gelheya wê 52.457(2000) e. Di sala 1851î de ji aliyê koçberên Ewropayî ve hatiye avakirin û navê xwe ji [[Kit Carson]] digire. Aboriya bajêr pirranî li ser turîzmê ye. == Girêdanên derve == * [http://www.carson-city.nv.us Malpera fermî ya federedewleta Nevadayêl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050407081147/http://www.carson-city.nv.us/ |date=2005-04-07 }} * [http://www.carson-city.org Malpera fermî ya bajêr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531051728/http://carson-city.org/ |date=2013-05-31 }} {{Paytextên DYAyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Paytextên DYAyê]] 71tv4gwjucyzt10pp3k8ag74bu4mj07 0 19166 2031409 1989692 2026-05-26T09:27:34Z Penaber49 39672 /* Erdnîgarî */ 2031409 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêneyê_nexşeyê = Base map of Persian Gulf-ku.svg | sernavê_nexşeyê = Nexşeya Kendava Farsê }} '''Kendava Farsê''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: ''خَلیجِ فارس'', ''Xelîci Fars'') deryayeke navxweyî ye ku berdewamiya [[deryaya Omanê]] ye û deryayek di navbera [[Nîvgirava Erebistanê]] û [[Îran]]ê de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Persian Gulf summary {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/summary/Persian-Gulf |roja-gihiştinê=2026-03-14 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/23-gegn/wp/gegn23wp61.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-03-14}}</ref> Rûberê deryayê 233.000 kîlometreyên çargoşe ye. Ji aliyê rojhilatê bi rêya [[Tengava Hurmiz]] digihîje deryaya Omanê û [[Okyanûsa Hindî]]. Derya ji aliyê rojava ev ji [[dêlta (cihnasî)|dêlta]] ya [[Şetelereb]]ê ku bi tevlêhevbûna çemên [[Dîcle]], [[Firat]] û [[Karûn]] pêk hatiye, dest pê dike. Aliyê bakur ê kendav û deryayê peravê [[Îran]]ê ye. Sinorên welatên wekê [[Îraq]], [[Kuweyt]], [[Behreyn]], [[Qeter]], [[MEY|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî]], [[Oman]] û [[Erebistana Siûdî]] li ser peravên Kendava Farsê ne. Li Kendava Farsê gelek deverên masîgiriyê heye ku rifên berfireh (bi piranî kevirî lê di heman demê de bi mercan in) û di heman demê gelek îstirîdeyên mirwarî hene. Lêbelê ekolojiya kendavê ji ber pîşesaziyê û rijîna neftê zirar dîtiye. Kendava Farrsê di nava hewza Kendava Farsê de ye ku ji destpêka serdema kenozoyî ve û bi binavbûna plakaya erebî ya di bin çiyayên Zagrosê de çêbûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sepmstrata.org/page.aspx?pageid=133 |sernav=Arabian Basin Tectonics - SEPM Strata |malper=www.sepmstrata.org |roja-gihiştinê=2026-03-14}}</ref> Lêhiya niha ya hewzê 15.000 sal berê ji ber bilindbûna asta deryayê û bi vekişîna qeşayê ya holosenê dest pê kiriye. == Erdnîgarî == [[Wêne:ISS-63 Persian Gulf at night.jpg|thumb|çep|Dîmenek Kendava Farsê ya bi şev ji ISS, 2020]] Rêxistina hîdrografîk a navneteweyî sinorê başûrê Kendava Farsê wekê "sinorê bakurê rojavayê [[Kendava Omanê]]" pênase kiriye. Ev sinor wekê "xêzek ku Ràs Limah (25°57'N) li perava Erebistanê û Ràs al Kuh (25°48'N) li perava Îranê (Faris) bi hev ve girêdide" hatiye pênasekirin. Ev deryaya navxweyî ya bi qasî 251.000 kîlometreçargoşe (96.912 mîl çargoşe) li rojhilat bi [[Tengava Hurmiz]]ê bi Kendava Omanê ve girêdayî ye; û dawiya wê ya rojava bi deltaya çemê sereke yê Şett el-Ereb ve girêdayî ye ku avên çemên [[Firat]] û [[Dîcle]]yê hildigire. Li [[Îran]]ê jê re "Arvand Rud" (ku tê wateya 'çemê bilez') tê gotin. Dirêjahiya tengavê 989 kîlometre (615 mîl) e ku piraniya perava bakur perava Îranê ye û piraniya perava başûr jî perava [[Erebistana Siûdî|Erebistana Saûdî]] ye. Rêya herî tengê Kendava Farsê li Tengava Hurmizê ku bi qasî 56 km fireh e. Bi tevayî tengav zêde kûr nîne ku kûrahiya herî zêde 90 metre û kûrahiya navînî ya tengavê 50 mêtre ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Deryayên Asyayê]] [[Kategorî:Deryayên Îranê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Erdnîgariya Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Kendav|Farsê]] [[Kategorî:Kendava Farsê| ]] [[Kategorî:Komên avê yên Behreynê]] [[Kategorî:Komên avê yên Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Komên avê yên Iraqê]] [[Kategorî:Komên avê yên Kuweytê]] [[Kategorî:Komên avê yên Qeterê]] j8e2hene9mroqr5wyzydom592suet54 0 21894 2031333 1795476 2026-05-26T06:19:06Z Penaber49 39672 /* */ 2031333 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|der barê çemê ku nav Silopî û Zaxo derbas bibe ye. Ji bo Xabûrê din, binêre: [[Xabûr (Firat)]]}} {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 486 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} [[Wêne:Khabur (Tigris) green 2.jpg|thumb|{{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}} ]] [[Wêne:Khabur in Zakho.jpg|thumb|Çemê Xabûrê li [[Zaxo]].]] '''Xabûra Dîcleyê''' çemeke ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve û ber bi Başûrê Kurdistanê ve diherike. Xabûra Dîcleyê û di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe li sêgoşeya bakur, başûr û rojavayê Kurdistanê bi çemê Dicleyê re bibe yek. {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Iraqê]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çemên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Zaxo]] 7vurn2jdkehrinf8oudsnjb5nu1fm9z 2031334 2031333 2026-05-26T06:20:41Z Penaber49 39672 /* */ 2031334 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|der barê çemê ku nav Silopî û Zaxo derbas bibe ye. Ji bo Xabûrê din, binêre: [[Xabûr (Firat)]]}} {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 486 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} [[Wêne:Khabur (Tigris) green 2.jpg|thumb|{{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}} ]] [[Wêne:Khabur in Zakho.jpg|thumb|Çemê Xabûrê li [[Zaxo]].]] '''Xabûra Dîcleyê''' çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê û di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe li sêgoşeya bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Zaxo]] aj7hsgw3laxf5rbx2tos4rivi7liu1k 2031335 2031334 2026-05-26T06:21:14Z Penaber49 39672 /* */ 2031335 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|der barê çemê ku nav Silopî û Zaxo derbas bibe ye. Ji bo Xabûrê din, binêre: [[Xabûr (Firat)]]}} {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 486 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} [[Wêne:Khabur (Tigris) green 2.jpg|thumb|{{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}} ]] [[Wêne:Khabur in Zakho.jpg|thumb|Çemê Xabûrê li [[Zaxo]].]] '''Xabûra Dîcleyê''' çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê û di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Zaxo]] orhudjkkfjm65ju97etzadqzqu1l1qn 2031336 2031335 2026-05-26T06:21:36Z Penaber49 39672 /* */ 2031336 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|der barê çemê ku nav Silopî û Zaxo derbas bibe ye. Ji bo Xabûrê din, binêre: [[Xabûr (Firat)]]}} {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 486 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} [[Wêne:Khabur (Tigris) green 2.jpg|thumb|{{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}} ]] [[Wêne:Khabur in Zakho.jpg|thumb|Çemê Xabûrê li [[Zaxo]].]] '''Xabûra Dîcleyê''' çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê û di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe û li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Zaxo]] 1z7jdhj56btcrplvd7c0sjt6f1dsqhh 2031337 2031336 2026-05-26T06:25:12Z Penaber49 39672 /* */ 2031337 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|der barê çemê ku nav Silopî û Zaxo derbas bibe ye. Ji bo Xabûrê din, binêre: [[Xabûr (Firat)]]}} {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 40-45 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} [[Wêne:Khabur (Tigris) green 2.jpg|thumb|{{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}} ]] [[Wêne:Khabur in Zakho.jpg|thumb|Çemê Xabûrê li [[Zaxo]].]] '''Xabûra Dîcleyê''' çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê û di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe û li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Zaxo]] sleaidfwsg00108yo0ee6b2vxwhtt4o 2031338 2031337 2026-05-26T06:27:30Z Penaber49 39672 /* */ 2031338 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê Xabûra Dîcleyê de ku nav navçeyên Silopî û Zaxo derbas bibe. Ji bo Xabûra Firatê ji kerema li [[Xabûr (Firat)]] binêre}} {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 40-45 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} [[Wêne:Khabur (Tigris) green 2.jpg|thumb|{{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}} ]] [[Wêne:Khabur in Zakho.jpg|thumb|Çemê Xabûrê li [[Zaxo]].]] '''Xabûra Dîcleyê''' çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê û di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe û li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Zaxo]] t0jff7761fsayvocq87sqhm6felemim 2031339 2031338 2026-05-26T06:27:53Z Penaber49 39672 /* */ 2031339 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê '''Xabûra Dîcleyê'' de ku nav navçeyên Silopî û Zaxo derbas bibe. Ji bo Xabûra Firatê ji kerema li [[Xabûr (Firat)]] binêre}} {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 40-45 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} [[Wêne:Khabur (Tigris) green 2.jpg|thumb|{{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}} ]] [[Wêne:Khabur in Zakho.jpg|thumb|Çemê Xabûrê li [[Zaxo]].]] '''Xabûra Dîcleyê''' çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê û di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe û li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Zaxo]] kj86z7uqc32016zk9brx28h3kqtfxg0 2031340 2031339 2026-05-26T06:28:06Z Penaber49 39672 /* */ 2031340 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê '''Xabûra Dîcleyê'' de ku nav navçeyên Silopî û Zaxo derbas bibe. Ji bo Xabûra Firatê ji kerema xwe li [[Xabûr (Firat)]] binêre}} {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 40-45 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} [[Wêne:Khabur (Tigris) green 2.jpg|thumb|{{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}} ]] [[Wêne:Khabur in Zakho.jpg|thumb|Çemê Xabûrê li [[Zaxo]].]] '''Xabûra Dîcleyê''' çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê û di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe û li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Zaxo]] kjk0anh88hf4kp9yjirb0y4o9aot138 2031341 2031340 2026-05-26T06:29:54Z Penaber49 39672 /* */ 2031341 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê '''Xabûra Dîcleyê'' de ku nav navçeyên Silopî û Zaxo derbas bibe. Ji bo Xabûra Firatê ji kerema xwe li [[Xabûr (Firat)]] binêre}} {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 40-45 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} [[Wêne:Khabur (Tigris) green 2.jpg|thumb|{{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}} ]] [[Wêne:Khabur in Zakho.jpg|thumb|Çemê Xabûrê li [[Zaxo]].]] '''Xabûra Dîcleyê''' çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê û di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe û li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. == Erdnîgarî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Zaxo]] 483l3tx8qtrqgibh8lj70v4c0b3k0dl 2031342 2031341 2026-05-26T06:30:39Z Penaber49 39672 /* */ 2031342 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê '''Xabûra Dîcleyê'' de ku nav navçeyên Silopî û Zaxo derbas bibe. Ji bo Xabûra Firatê ji kerema xwe li [[Xabûr (Firat)]] binêre}} {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 40-45 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} '''Xabûra Dîcleyê''' çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê û di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe û li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. == Erdnîgarî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Zaxo]] r8vgkl3rw5ct8vi86xu901s6gcwdien 2031343 2031342 2026-05-26T06:30:48Z Penaber49 39672 2031343 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê '''Xabûra Dîcleyê'' de ku nav navçeyên Silopî û Zaxo derbas bibe. Ji bo Xabûra Firatê ji kerema xwe li [[Xabûr (Firat)]] binêre}} {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 40-45 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} '''Xabûra Dîcleyê''' çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê û di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe û li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. == Erdnîgarî == [[Wêne:Khabur (Tigris) green 2.jpg|thumb|{{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}} ]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Zaxo]] t7xkmewcguho5amaxc4gn6ob92c4y6e 2031344 2031343 2026-05-26T06:31:39Z Penaber49 39672 /* */ 2031344 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê '''Xabûra Dîcleyê'' de ku nav navçeyên Silopî û Zaxo derbas bibe. Ji bo Xabûra Firatê ji kerema xwe li [[Xabûr (Firat)]] binêre}} {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 40-45 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} '''Xabûra Dîcleyê''' çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe û li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. == Erdnîgarî == [[Wêne:Khabur (Tigris) green 2.jpg|thumb|{{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}} ]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Zaxo]] hz2qcq24ywqgia8j2atbsxc7he1ktjk 2031345 2031344 2026-05-26T06:35:49Z Penaber49 39672 2031345 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê '''Xabûra Dîcleyê'' de ku nav navçeyên Silopî û Zaxo derbas bibe. Ji bo Xabûra Firatê ji kerema xwe li [[Xabûr (Firat)]] binêre}} {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 40-45 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} '''Xabûra Dîcleyê''' çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe û li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. == Erdnîgarî == [[Wêne:Khabur (Tigris) green 2.jpg|thumb|{{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}}]] Xabûra Dîcleyê li navçeya Qilabanê dest pê dike û ji hejmarek çemên biçûk ên ku ji çiyayên Torosan derdikevin û ber bi başûrê rojhilatê Colemêrgê herikîne, derketiye holê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Zaxo]] qu7ozo9ap9cvolhfcr8ok79gayda3j6 2031346 2031345 2026-05-26T06:37:56Z Penaber49 39672 /* */ 2031346 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê '''Xabûra Dîcleyê'' de ku nav navçeyên Silopî û Zaxo derbas bibe. Ji bo Xabûra Firatê ji kerema xwe li [[Xabûr (Firat)]] binêre}} {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 40-45 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = Khabur (Tigris) green 2.jpg | nexşe_sernav = {{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}} | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} '''Xabûra Dîcleyê''' çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe û li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. == Erdnîgarî == [[Wêne:Khabur (Tigris) green 2.jpg|thumb|{{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}}]] Xabûra Dîcleyê li navçeya Qilabanê dest pê dike û ji hejmarek çemên biçûk ên ku ji çiyayên Torosan derdikevin û ber bi başûrê rojhilatê Colemêrgê herikîne, derketiye holê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Zaxo]] mzuawt5ax1j7ulrkva8tzztarj4f8iq 2031347 2031346 2026-05-26T06:38:41Z Penaber49 39672 2031347 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê '''Xabûra Dîcleyê'' de ku nav navçeyên Silopî û Zaxo derbas bibe. Ji bo Xabûra Firatê ji kerema xwe li [[Xabûr (Firat)]] binêre}} {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 40-45 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = Khabur (Tigris) green 2.jpg | nexşe_sernav = {{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}} | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} '''Xabûra Dîcleyê''' çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe û li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. == Erdnîgarî == Xabûra Dîcleyê li navçeya Qilabanê dest pê dike û ji hejmarek çemên biçûk ên ku ji çiyayên Torosan derdikevin û ber bi başûrê rojhilatê Colemêrgê herikîne, derketiye holê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Zaxo]] sahske3sdcrk3bi4lq91r3ta2quaok9 2031348 2031347 2026-05-26T06:41:31Z Penaber49 39672 2031348 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê '''Xabûra Dîcleyê'' de ku nav navçeyên Silopî û Zaxo derbas bibe. Ji bo Xabûra Firatê ji kerema xwe li [[Xabûr (Firat)]] binêre}} {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 40-45 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = Khabur (Tigris) green 2.jpg | nexşe_sernav = {{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}} | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} '''Xabûra Dîcleyê''' çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe û li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. == Erdnîgarî == Xabûra Dîcleyê li navçeya Qilabanê dest pê dike û ji hejmarek çemên biçûk ên ku ji çiyayên Torosan derdikevin û ber bi başûrê rojhilatê Colemêrgê herikîne, derketiye holê. Çem ji cihê jêderka xwe ber bi başûr ve diherike ku derbasê Başûrê Kurdistanê dibe û li wir ber bi rojava dizivire û ber bi Dicleyê ve diçe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Zaxo]] nglitqjy2lwdfefxa60qal0adzjskhv 2031349 2031348 2026-05-26T06:43:00Z Penaber49 39672 2031349 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê '''Xabûra Dîcleyê'' de ku nav navçeyên Silopî û Zaxo derbas bibe. Ji bo Xabûra Firatê ji kerema xwe li [[Xabûr (Firat)]] binêre}} {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 40-45 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = Khabur (Tigris) green 2.jpg | nexşe_sernav = {{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}} | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} '''Xabûra Dîcleyê''' çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe û li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. == Erdnîgarî == Xabûra Dîcleyê li navçeya Qilabanê dest pê dike û ji hejmarek çemên biçûk ên ku ji çiyayên Torosan derdikevin û ber bi başûrê rojhilatê Colemêrgê herikîne, derketiye holê. Çem ji cihê jêderka xwe ber bi başûr ve diherike ku derbasê Başûrê Kurdistanê dibe û li wir ber bi rojava dizivire û ber bi Dicleyê ve diçe. Zaxo bajarekî girîng ê li ser peravê çem e ku Pira Delal a kevnare li ser Xabûra Dîcleyê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Zaxo]] sr8csvjgukc4cr32822fc8lzew0elt3 2031350 2031349 2026-05-26T06:47:49Z Penaber49 39672 /* Erdnîgarî */ 2031350 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê '''Xabûra Dîcleyê'' de ku nav navçeyên Silopî û Zaxo derbas bibe. Ji bo Xabûra Firatê ji kerema xwe li [[Xabûr (Firat)]] binêre}} {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 40-45 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = Khabur (Tigris) green 2.jpg | nexşe_sernav = {{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}} | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} '''Xabûra Dîcleyê''' çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe û li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. == Erdnîgarî == Xabûra Dîcleyê li navçeya Qilabanê dest pê dike û ji hejmarek çemên biçûk ên ku ji çiyayên Torosan derdikevin û ber bi başûrê rojhilatê Colemêrgê herikîne, derketiye holê. Çem ji cihê jêderka xwe ber bi başûr ve diherike ku derbasê Başûrê Kurdistanê dibe û li wir ber bi rojava dizivire û ber bi Dicleyê ve diçe. Zaxo bajarekî girîng ê li ser peravê çem e ku Pira Delal a kevnare li ser Xabûra Dîcleyê ye. Piştê çend kîlometreyan li rojavayê Zaxoyê, Xabûra Dîcleyê bi Ava Hêzilê re ku şaxa sereke ya çemê ye tê girêdan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Zaxo]] ocskezjusgmaridkehxxb4kd1wv854b 2031351 2031350 2026-05-26T06:52:25Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir, Valahiya agahîdankê standard kir, --Valahiyên nehewce.) 2031351 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 40-45 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = Khabur (Tigris) green 2.jpg | nexşe_sernav = {{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}} | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} {{Ev gotar|di derbarê '''Xabûra Dîcleyê'' de ku nav navçeyên Silopî û Zaxo derbas bibe. Ji bo Xabûra Firatê ji kerema xwe li [[Xabûr (Firat)]] binêre}} '''Xabûra Dîcleyê''' çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe û li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. == Erdnîgarî == Xabûra Dîcleyê li navçeya Qilabanê dest pê dike û ji hejmarek çemên biçûk ên ku ji çiyayên Torosan derdikevin û ber bi başûrê rojhilatê Colemêrgê herikîne, derketiye holê. Çem ji cihê jêderka xwe ber bi başûr ve diherike ku derbasê Başûrê Kurdistanê dibe û li wir ber bi rojava dizivire û ber bi Dicleyê ve diçe. Zaxo bajarekî girîng ê li ser peravê çem e ku Pira Delal a kevnare li ser Xabûra Dîcleyê ye. Piştê çend kîlometreyan li rojavayê Zaxoyê, Xabûra Dîcleyê bi Ava Hêzilê re ku şaxa sereke ya çemê ye tê girêdan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Iraqê]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çemên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Zaxo]] fgye4acrec9v998ulww0ypgpie74epr 2031352 2031351 2026-05-26T06:53:23Z Penaber49 39672 /* Erdnîgarî */ 2031352 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 40-45 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = Khabur (Tigris) green 2.jpg | nexşe_sernav = {{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}} | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} {{Ev gotar|di derbarê '''Xabûra Dîcleyê'' de ku nav navçeyên Silopî û Zaxo derbas bibe. Ji bo Xabûra Firatê ji kerema xwe li [[Xabûr (Firat)]] binêre}} '''Xabûra Dîcleyê''' çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe û li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. == Erdnîgarî == Xabûra Dîcleyê li navçeya Qilabanê dest pê dike û ji hejmarek çemên biçûk ên ku ji çiyayên Torosan derdikevin û ber bi başûrê rojhilatê Colemêrgê herikîne, derketiye holê. Çem ji cihê jêderka xwe ber bi başûr ve diherike ku derbasê Başûrê Kurdistanê dibe û li wir ber bi rojava dizivire û ber bi Dicleyê ve diçe. Zaxo bajarekî girîng ê li ser peravê çem e ku Pira Delal a kevnare li ser Xabûra Dîcleyê ye. Piştê çend kîlometreyan li rojavayê Zaxoyê, Xabûra Dîcleyê bi Ava Hêzilê re ku şaxa sereke ya çemê ye tê girêdan. Ji wir pê ve bi qasê 20 kîlometre diherike û tevlê çemê Dîcleyê dibe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Iraqê]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çemên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Zaxo]] stkrrkjmvl3kesvmdln7lrrqxds3fgp 2031353 2031352 2026-05-26T06:54:00Z Penaber49 39672 /* Erdnîgarî */ 2031353 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 40-45 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = Khabur (Tigris) green 2.jpg | nexşe_sernav = {{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}} | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} {{Ev gotar|di derbarê '''Xabûra Dîcleyê'' de ku nav navçeyên Silopî û Zaxo derbas bibe. Ji bo Xabûra Firatê ji kerema xwe li [[Xabûr (Firat)]] binêre}} '''Xabûra Dîcleyê''' çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe û li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. == Erdnîgarî == Xabûra Dîcleyê li navçeya Qilabanê dest pê dike û ji hejmarek çemên biçûk ên ku ji çiyayên Torosan derdikevin û ber bi başûrê rojhilatê Colemêrgê herikîne, derketiye holê. Çem ji cihê jêderka xwe ber bi başûr ve diherike ku derbasê Başûrê Kurdistanê dibe û li wir ber bi rojava dizivire û ber bi Dicleyê ve diçe. Zaxo bajarekî girîng ê li ser peravê çem e ku Pira Delal a kevnare li ser Xabûra Dîcleyê ye. Piştê çend kîlometreyan li rojavayê Zaxoyê, Xabûra Dîcleyê bi Ava Hêzilê re ku şaxa sereke ya çemê ye tê girêdan. Ji wir pê ve bi qasê 20 kîlometre diherike û tevlê çemê Dîcleyê dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making Mesopotamia: Geography and Empire in a Romano-Iranian Borderland |paşnav=Cameron |pêşnav=Hamish |weşanger=BRILL |tarîx=2018-12-24 |isbn=978-90-04-38863-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TMuDDwAAQBAJ&pg=PA221}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Iraqê]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çemên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Zaxo]] j28dlsoga1nddj1edvcv21xuzaimpy0 2031354 2031353 2026-05-26T06:55:52Z Penaber49 39672 /* Erdnîgarî */ 2031354 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 40-45 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = Khabur (Tigris) green 2.jpg | nexşe_sernav = {{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}} | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} {{Ev gotar|di derbarê '''Xabûra Dîcleyê'' de ku nav navçeyên Silopî û Zaxo derbas bibe. Ji bo Xabûra Firatê ji kerema xwe li [[Xabûr (Firat)]] binêre}} '''Xabûra Dîcleyê''' çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe û li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. == Erdnîgarî == Xabûra Dîcleyê li navçeya [[Qilaban|Qilabanê]] dest pê dike û ji hejmarek çemên biçûk ên ku ji çiyayên [[Toros|Torosan]] derdikevin û ber bi başûrê rojhilatê Colemêrgê herikîne, derketiye holê. Çem ji cihê jêderka xwe ber bi başûr ve diherike ku derbasê [[Başûrê Kurdistanê]] dibe û li wir ber bi rojava dizivire û ber bi Dicleyê ve diçe. [[Zaxo]] bajarekî girîng ê li ser peravê çem e ku [[Pira Delal]] a kevnare li ser Xabûra Dîcleyê ye. Piştê çend kîlometreyan li rojavayê Zaxoyê, Xabûra Dîcleyê bi [[Ava Hêzil|Ava Hêzilê]] re ku şaxa sereke ya çemê ye tê girêdan. Ji wir pê ve bi qasê 20 kîlometre diherike û tevlê çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making Mesopotamia: Geography and Empire in a Romano-Iranian Borderland |paşnav=Cameron |pêşnav=Hamish |weşanger=BRILL |tarîx=2018-12-24 |isbn=978-90-04-38863-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TMuDDwAAQBAJ&pg=PA221}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Iraqê]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çemên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Zaxo]] rgtbjn6xcbjyflz23ghng766frmaupd 2031355 2031354 2026-05-26T06:56:54Z Penaber49 39672 /* */ 2031355 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê '''Xabûra Dîcleyê'' de ku nav navçeyên Silopî û Zaxo derbas bibe. Ji bo Xabûra Firatê ji kerema xwe li [[Xabûr (Firat)]] binêre}} {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 40-45 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = Khabur (Tigris) green 2.jpg | nexşe_sernav = {{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}} | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} '''Xabûra Dîcleyê''' çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe û li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. == Erdnîgarî == Xabûra Dîcleyê li navçeya [[Qilaban|Qilabanê]] dest pê dike û ji hejmarek çemên biçûk ên ku ji çiyayên [[Toros|Torosan]] derdikevin û ber bi başûrê rojhilatê Colemêrgê herikîne, derketiye holê. Çem ji cihê jêderka xwe ber bi başûr ve diherike ku derbasê [[Başûrê Kurdistanê]] dibe û li wir ber bi rojava dizivire û ber bi Dicleyê ve diçe. [[Zaxo]] bajarekî girîng ê li ser peravê çem e ku [[Pira Delal]] a kevnare li ser Xabûra Dîcleyê ye. Piştê çend kîlometreyan li rojavayê Zaxoyê, Xabûra Dîcleyê bi [[Ava Hêzil|Ava Hêzilê]] re ku şaxa sereke ya çemê ye tê girêdan. Ji wir pê ve bi qasê 20 kîlometre diherike û tevlê çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making Mesopotamia: Geography and Empire in a Romano-Iranian Borderland |paşnav=Cameron |pêşnav=Hamish |weşanger=BRILL |tarîx=2018-12-24 |isbn=978-90-04-38863-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TMuDDwAAQBAJ&pg=PA221}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Iraqê]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çemên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Zaxo]] 5ocgtt1nys270jnffjgdtiq9os34cwp 2031356 2031355 2026-05-26T07:02:16Z Penaber49 39672 2031356 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê '''Xabûra Dîcleyê'' de ku nav navçeyên Silopî û Zaxo derbas bibe. Ji bo Xabûra Firatê ji kerema xwe li [[Xabûr (Firat)]] binêre}} {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 40-45 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = Khabur (Tigris) green 2.jpg | nexşe_sernav = {{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}} | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} '''Xabûra Dîcleyê''' çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe û li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. == Erdnîgarî == Xabûra Dîcleyê li navçeya [[Qilaban|Qilabanê]] dest pê dike û ji hejmarek çemên biçûk ên ku ji çiyayên [[Toros|Torosan]] derdikevin û ber bi başûrê rojhilatê Colemêrgê herikîne, derketiye holê. Çem ji cihê jêderka xwe ber bi başûr ve diherike ku derbasê [[Başûrê Kurdistanê]] dibe û li wir ber bi rojava dizivire û ber bi Dicleyê ve diçe. [[Zaxo]] bajarekî girîng ê li ser peravê çem e ku [[Pira Delal]] a kevnare li ser Xabûra Dîcleyê ye. Piştê çend kîlometreyan li rojavayê Zaxoyê, Xabûra Dîcleyê bi [[Ava Hêzil|Ava Hêzilê]] re (ku şaxa sereke ya çemê ye) tê girêdan. Ji wir pê ve bi qasê 20 kîlometre diherike û tevlê çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making Mesopotamia: Geography and Empire in a Romano-Iranian Borderland |paşnav=Cameron |pêşnav=Hamish |weşanger=BRILL |tarîx=2018-12-24 |isbn=978-90-04-38863-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TMuDDwAAQBAJ&pg=PA221}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Iraqê]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çemên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Zaxo]] 5mhyoxf3mjxbreygqlhbon3zspej147 2031357 2031356 2026-05-26T07:04:40Z Penaber49 39672 /* */ 2031357 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê '''Xabûra Dîcleyê'' de ku nav navçeyên Silopî û Zaxo derbas bibe. Ji bo Xabûra Firatê ji kerema xwe li [[Xabûr (Firat)]] binêre}} {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 40-45 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = Khabur (Tigris) green 2.jpg | nexşe_sernav = {{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}} | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} '''Xabûra Dîcleyê''' an jî '''xabûra kurt''' çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe û li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. == Erdnîgarî == Xabûra Dîcleyê li navçeya [[Qilaban|Qilabanê]] dest pê dike û ji hejmarek çemên biçûk ên ku ji çiyayên [[Toros|Torosan]] derdikevin û ber bi başûrê rojhilatê Colemêrgê herikîne, derketiye holê. Çem ji cihê jêderka xwe ber bi başûr ve diherike ku derbasê [[Başûrê Kurdistanê]] dibe û li wir ber bi rojava dizivire û ber bi Dicleyê ve diçe. [[Zaxo]] bajarekî girîng ê li ser peravê çem e ku [[Pira Delal]] a kevnare li ser Xabûra Dîcleyê ye. Piştê çend kîlometreyan li rojavayê Zaxoyê, Xabûra Dîcleyê bi [[Ava Hêzil|Ava Hêzilê]] re (ku şaxa sereke ya çemê ye) tê girêdan. Ji wir pê ve bi qasê 20 kîlometre diherike û tevlê çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making Mesopotamia: Geography and Empire in a Romano-Iranian Borderland |paşnav=Cameron |pêşnav=Hamish |weşanger=BRILL |tarîx=2018-12-24 |isbn=978-90-04-38863-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TMuDDwAAQBAJ&pg=PA221}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Iraqê]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çemên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Zaxo]] 0f5xyphc0ed3gh7lwnv9w2wtsztgm3o 2031358 2031357 2026-05-26T07:05:34Z Penaber49 39672 /* */ 2031358 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê '''Xabûra Dîcleyê'' de ku nav navçeyên Silopî û Zaxo derbas bibe. Ji bo Xabûra Firatê ji kerema xwe li [[Xabûr (Firat)]] binêre}} {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 40-45 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = Khabur (Tigris) green 2.jpg | nexşe_sernav = {{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}} | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} '''Xabûra Dîcleyê''' di heman demê wekê '''Xabûra Biçûk''' jî hatiye binavkirin çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe û li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. == Erdnîgarî == Xabûra Dîcleyê li navçeya [[Qilaban|Qilabanê]] dest pê dike û ji hejmarek çemên biçûk ên ku ji çiyayên [[Toros|Torosan]] derdikevin û ber bi başûrê rojhilatê Colemêrgê herikîne, derketiye holê. Çem ji cihê jêderka xwe ber bi başûr ve diherike ku derbasê [[Başûrê Kurdistanê]] dibe û li wir ber bi rojava dizivire û ber bi Dicleyê ve diçe. [[Zaxo]] bajarekî girîng ê li ser peravê çem e ku [[Pira Delal]] a kevnare li ser Xabûra Dîcleyê ye. Piştê çend kîlometreyan li rojavayê Zaxoyê, Xabûra Dîcleyê bi [[Ava Hêzil|Ava Hêzilê]] re (ku şaxa sereke ya çemê ye) tê girêdan. Ji wir pê ve bi qasê 20 kîlometre diherike û tevlê çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making Mesopotamia: Geography and Empire in a Romano-Iranian Borderland |paşnav=Cameron |pêşnav=Hamish |weşanger=BRILL |tarîx=2018-12-24 |isbn=978-90-04-38863-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TMuDDwAAQBAJ&pg=PA221}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Iraqê]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çemên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Zaxo]] tmbdkks2niphvikk4xybarypokbz3wz 2031359 2031358 2026-05-26T07:08:27Z Penaber49 39672 /* */ 2031359 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê '''Xabûra Dîcleyê'' de ku nav navçeyên Silopî û Zaxo derbas bibe. Ji bo Xabûra Firatê ji kerema xwe li [[Xabûr (Firat)]] binêre}} {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 40-45 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = Khabur (Tigris) green 2.jpg | nexşe_sernav = {{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}} | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} '''Xabûra Dîcleyê''' di heman demê wekê '''Xabûra Kurt''' jî hatiye binavkirin çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe û li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. == Erdnîgarî == Xabûra Dîcleyê li navçeya [[Qilaban|Qilabanê]] dest pê dike û ji hejmarek çemên biçûk ên ku ji çiyayên [[Toros|Torosan]] derdikevin û ber bi başûrê rojhilatê Colemêrgê herikîne, derketiye holê. Çem ji cihê jêderka xwe ber bi başûr ve diherike ku derbasê [[Başûrê Kurdistanê]] dibe û li wir ber bi rojava dizivire û ber bi Dicleyê ve diçe. [[Zaxo]] bajarekî girîng ê li ser peravê çem e ku [[Pira Delal]] a kevnare li ser Xabûra Dîcleyê ye. Piştê çend kîlometreyan li rojavayê Zaxoyê, Xabûra Dîcleyê bi [[Ava Hêzil|Ava Hêzilê]] re (ku şaxa sereke ya çemê ye) tê girêdan. Ji wir pê ve bi qasê 20 kîlometre diherike û tevlê çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making Mesopotamia: Geography and Empire in a Romano-Iranian Borderland |paşnav=Cameron |pêşnav=Hamish |weşanger=BRILL |tarîx=2018-12-24 |isbn=978-90-04-38863-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TMuDDwAAQBAJ&pg=PA221}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Iraqê]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çemên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Zaxo]] on8m8bjdqmin34f66bsygkok6v4ht3d 2031363 2031359 2026-05-26T07:32:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Lînk paqij kir.) 2031363 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 40-45 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = Khabur (Tigris) green 2.jpg | nexşe_sernav = {{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}} | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} {{Ev gotar|di derbarê '''Xabûra Dîcleyê'' de ku nav navçeyên Silopî û Zaxo derbas bibe. Ji bo Xabûra Firatê ji kerema xwe li [[Xabûr (Firat)]] binêre}} '''Xabûra Dîcleyê''' di heman demê wekê '''Xabûra Kurt''' jî hatiye binavkirin çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe û li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. == Erdnîgarî == Xabûra Dîcleyê li navçeya [[Qilaban]]ê dest pê dike û ji hejmarek çemên biçûk ên ku ji çiyayên [[Toros]]an derdikevin û ber bi başûrê rojhilatê Colemêrgê herikîne, derketiye holê. Çem ji cihê jêderka xwe ber bi başûr ve diherike ku derbasê [[Başûrê Kurdistanê]] dibe û li wir ber bi rojava dizivire û ber bi Dicleyê ve diçe. [[Zaxo]] bajarekî girîng ê li ser peravê çem e ku [[Pira Delal]] a kevnare li ser Xabûra Dîcleyê ye. Piştê çend kîlometreyan li rojavayê Zaxoyê, Xabûra Dîcleyê bi [[Ava Hêzil]]ê re (ku şaxa sereke ya çemê ye) tê girêdan. Ji wir pê ve bi qasê 20 kîlometre diherike û tevlê çemê [[Dîcle]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making Mesopotamia: Geography and Empire in a Romano-Iranian Borderland |paşnav=Cameron |pêşnav=Hamish |weşanger=BRILL |tarîx=2018-12-24 |isbn=978-90-04-38863-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TMuDDwAAQBAJ&pg=PA221}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Iraqê]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çemên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Zaxo]] iy8oqkityf3o1pieixcgo3ks5nbv18o 0 21899 2031284 2006211 2026-05-25T22:31:35Z Penaber49 39672 /* */ 2031284 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|der barê çemê [[Başûrê Rojavaya Kurdistanê]] ye. Ji bo Xabûrê din, binêre [[Xabûr (Dîcle)]]}} {{Agahîdanka giştî | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilatê Kurdistanê]] |}} '''Çemê Xabûrê''' yek ji mezintirîn şaxê çemê [[Firat]]ê ye û çemekî [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavaya Kurdistanê]] ye. Her çiqas çemê Xabûrê ji Kurdistanê derketibe jî, çavkaniyên karstîk ên li derdora [[Girê Spî]] çavkaniya sereke ya ava çem in. Çend çemên girîng li bakurê [[Hesîçe]]yê tevlê Xabûrê dibin ku bi hev re sêgoşeya Xabûrê an jî wekê devera Xabûra Jorîn tê zanîn, diafirînin. Ji bakur ber bi başûr ve, barîna baranê ya salane li baskê Xabûrê ji 400 mm kêmtir ê 200 mm dibe. Vê yekê çem di dirêjahiya dîrokê de ji bo çandiniyê kiriye çavkaniya avê ya girîng. Xabûr li nêzî bajarokê Buseyrayê dikeve nava Firatê. == Erdnîgarî == Rêça Xabûr dikare li ser du herêmên cuda were dabeş kirin. Yek devera Xabûr a Jorîn an Sêgoşeya Xabûrê ye ku li bakurê Hesîçeyê ye û rêça duyem jî Xabûra Navîn û Xabûra Jêrîn e ku di navbera Hesîçe û Buseyrayê de ye. == Dîrok == Ji salên 1930an vir ve li geliyê Xabûr gelek lêkolînên arkeolojîk hatine kirin û ev yek nîşan dide ku herêm ji serdema [[Paleolîtîk]] a jêrîn ve hatiye niştecihkirin.<ref name="Nishiaku">{{Jêder-kovar |paşnav=Nishiaki |pêşnav=Y. |sal=1992 |sernav=Preliminary results of the prehistoric survey in the Khabur Basin, Syria: 1990–91 seasons |url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/paleo_0153-9345_1992_num_18_1_4566 |kovar=Paléorient |cild=18 |hejmar=1 |rr=97–102 |doi=10.3406/paleo.1992.4566 |roja-gihiştinê=7 tîrmeh 2010 }}</ref> Cihên girîng ên ku hatine kolandin Tell Halaf, Tell Brak, Tell Leilan, Tell Maşnaqa, Tell Mozan û Tell Barri ne. Herêmê navê xwe daye eşyayê boyaxkirî yê taybet ku di destpêka hezarsala 2em a berî zayînê de li bakurê [[Mezopotamya]] û Kurdistanê hatiye dîtin. Herêma çemê Xabûr jî bi avabûna împeratoriya [[Mîtanî]] ve di çavkaniyan de hatiye dîtin.<ref name="Aborrhas">[[Strabo]], xvi; [[Zosimus (historian)|Zosimus]], ''Historia Nova'', 3.13; [[Ammianus Marcellinus]], ''Rerum Gestarum'', 14.3, 23.5.</ref> Projeya Çemê Xabûrê ku di sala 1960an de dest pê kir, bi çêkirina rêze bendav û kanalan ve girêdayî bû. Sê bendav li baskê Xabûr hatin çêkirin di çarçoveya planeke mezin a avdanê de ku Bendava Tebqa ya li ser Firatê jî vedihewîne. Du bendavên Hesîçe yên rojava û yên rojhilat li ser şaxên Xabûrê di navbera [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]] û Hesîçe de hatine çêkirin. Kapasîteya embara Hesîçe ya rojavayê 0,09 km³ e û di heman demê de dawiya başûrê rojhilatê herêma suryaniyan û kurdan e. Kapasîteya rojhilatê Hesîçe 0,2 km³ e. Bendava sêyem bi navê başûrê Hesîçe li ser Xabûrê 25 km li başûrê Hesîçe hatiye çêkirin. Kaniya vê bendavê 0,7 km³ e.<ref name="mutin">{{Jêder-kovar |paşnav=Mutin |pêşnav=Georges |sal=2003 |sernav=Le Tigre et l'Euphrate de la discorde |url=http://vertigo.revues.org/index3869.html |kovar=VertigO |ziman=fr |cild=4 |hejmar=3 |rr=1–10 |doi=10.4000/vertigo.3869 |roja-gihiştinê=18 kanûna pêşîn 2009 |doi-access=free }}</ref> Deşta Xabûr, ku niha nêzîkî çar milyon donim (16.000 km²) zeviyên çandiniyê hene ku devera sereke ya çandiniya genimê li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Xenophon's retreat : Greece, Persia, and the end of the Golden Age |paşnav1=Waterfield |pêşnav1=Robin |lînka-nivîskar1=Robin Waterfield |weşanger=Belknap Press of [[Harvard University Press]] |tarîx=2006 |isbn=9780674023567 |cih=Cambridge, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=jBoJfzXxeqIC&q=Khabur+mascas&pg=PA102 |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2017 }}</ref> Her wiha beşa bakurê rojhilat jî navenda berhemanîna petrolê ya Sûriyeyê ye. == Binere == * [[Çemê Nisêbînê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çemên Sûriyê]] [[Kategorî:Çemên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Firat]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Tor]] [[Kategorî:Xabûr (Firat)| ]] ssinhitkgv82df43dk27lx6y221kezb 2031286 2031284 2026-05-25T22:32:55Z Penaber49 39672 /* */ 2031286 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|der barê çemê [[Başûrê Rojavaya Kurdistanê]] ye. Ji bo Xabûrê din, binêre [[Xabûr (Dîcle)]]}} {{Agahîdanka giştî | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilatê Kurdistanê]] |}} '''Çemê Xabûrê''' yek ji mezintirîn şaxê çemê [[Firat]]ê ye û çemekî [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] ye. Her çiqas çemê Xabûrê ji Kurdistanê derketibe jî, çavkaniyên karstîk ên li derdora [[Girê Spî]] çavkaniya sereke ya ava çem in. Çend çemên girîng li bakurê [[Hesîçe]]yê tevlê Xabûrê dibin ku bi hev re sêgoşeya Xabûrê an jî wekê devera Xabûra Jorîn tê zanîn, diafirînin. Ji bakur ber bi başûr ve, barîna baranê ya salane li baskê Xabûrê ji 400 mm kêmtir ê 200 mm dibe. Vê yekê çem di dirêjahiya dîrokê de ji bo çandiniyê kiriye çavkaniya avê ya girîng. Xabûr li nêzî bajarokê Buseyrayê dikeve nava Firatê. == Erdnîgarî == Rêça Xabûr dikare li ser du herêmên cuda were dabeş kirin. Yek devera Xabûr a Jorîn an Sêgoşeya Xabûrê ye ku li bakurê Hesîçeyê ye û rêça duyem jî Xabûra Navîn û Xabûra Jêrîn e ku di navbera Hesîçe û Buseyrayê de ye. == Dîrok == Ji salên 1930an vir ve li geliyê Xabûr gelek lêkolînên arkeolojîk hatine kirin û ev yek nîşan dide ku herêm ji serdema [[Paleolîtîk]] a jêrîn ve hatiye niştecihkirin.<ref name="Nishiaku">{{Jêder-kovar |paşnav=Nishiaki |pêşnav=Y. |sal=1992 |sernav=Preliminary results of the prehistoric survey in the Khabur Basin, Syria: 1990–91 seasons |url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/paleo_0153-9345_1992_num_18_1_4566 |kovar=Paléorient |cild=18 |hejmar=1 |rr=97–102 |doi=10.3406/paleo.1992.4566 |roja-gihiştinê=7 tîrmeh 2010 }}</ref> Cihên girîng ên ku hatine kolandin Tell Halaf, Tell Brak, Tell Leilan, Tell Maşnaqa, Tell Mozan û Tell Barri ne. Herêmê navê xwe daye eşyayê boyaxkirî yê taybet ku di destpêka hezarsala 2em a berî zayînê de li bakurê [[Mezopotamya]] û Kurdistanê hatiye dîtin. Herêma çemê Xabûr jî bi avabûna împeratoriya [[Mîtanî]] ve di çavkaniyan de hatiye dîtin.<ref name="Aborrhas">[[Strabo]], xvi; [[Zosimus (historian)|Zosimus]], ''Historia Nova'', 3.13; [[Ammianus Marcellinus]], ''Rerum Gestarum'', 14.3, 23.5.</ref> Projeya Çemê Xabûrê ku di sala 1960an de dest pê kir, bi çêkirina rêze bendav û kanalan ve girêdayî bû. Sê bendav li baskê Xabûr hatin çêkirin di çarçoveya planeke mezin a avdanê de ku Bendava Tebqa ya li ser Firatê jî vedihewîne. Du bendavên Hesîçe yên rojava û yên rojhilat li ser şaxên Xabûrê di navbera [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]] û Hesîçe de hatine çêkirin. Kapasîteya embara Hesîçe ya rojavayê 0,09 km³ e û di heman demê de dawiya başûrê rojhilatê herêma suryaniyan û kurdan e. Kapasîteya rojhilatê Hesîçe 0,2 km³ e. Bendava sêyem bi navê başûrê Hesîçe li ser Xabûrê 25 km li başûrê Hesîçe hatiye çêkirin. Kaniya vê bendavê 0,7 km³ e.<ref name="mutin">{{Jêder-kovar |paşnav=Mutin |pêşnav=Georges |sal=2003 |sernav=Le Tigre et l'Euphrate de la discorde |url=http://vertigo.revues.org/index3869.html |kovar=VertigO |ziman=fr |cild=4 |hejmar=3 |rr=1–10 |doi=10.4000/vertigo.3869 |roja-gihiştinê=18 kanûna pêşîn 2009 |doi-access=free }}</ref> Deşta Xabûr, ku niha nêzîkî çar milyon donim (16.000 km²) zeviyên çandiniyê hene ku devera sereke ya çandiniya genimê li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Xenophon's retreat : Greece, Persia, and the end of the Golden Age |paşnav1=Waterfield |pêşnav1=Robin |lînka-nivîskar1=Robin Waterfield |weşanger=Belknap Press of [[Harvard University Press]] |tarîx=2006 |isbn=9780674023567 |cih=Cambridge, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=jBoJfzXxeqIC&q=Khabur+mascas&pg=PA102 |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2017 }}</ref> Her wiha beşa bakurê rojhilat jî navenda berhemanîna petrolê ya Sûriyeyê ye. == Binere == * [[Çemê Nisêbînê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çemên Sûriyê]] [[Kategorî:Çemên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Firat]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Tor]] [[Kategorî:Xabûr (Firat)| ]] 6n507a8obq9fniqhmoe47ppysw34rda 2031291 2031286 2026-05-25T22:37:17Z Penaber49 39672 /* Dîrok */ 2031291 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|der barê çemê [[Başûrê Rojavaya Kurdistanê]] ye. Ji bo Xabûrê din, binêre [[Xabûr (Dîcle)]]}} {{Agahîdanka giştî | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilatê Kurdistanê]] |}} '''Çemê Xabûrê''' yek ji mezintirîn şaxê çemê [[Firat]]ê ye û çemekî [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] ye. Her çiqas çemê Xabûrê ji Kurdistanê derketibe jî, çavkaniyên karstîk ên li derdora [[Girê Spî]] çavkaniya sereke ya ava çem in. Çend çemên girîng li bakurê [[Hesîçe]]yê tevlê Xabûrê dibin ku bi hev re sêgoşeya Xabûrê an jî wekê devera Xabûra Jorîn tê zanîn, diafirînin. Ji bakur ber bi başûr ve, barîna baranê ya salane li baskê Xabûrê ji 400 mm kêmtir ê 200 mm dibe. Vê yekê çem di dirêjahiya dîrokê de ji bo çandiniyê kiriye çavkaniya avê ya girîng. Xabûr li nêzî bajarokê Buseyrayê dikeve nava Firatê. == Erdnîgarî == Rêça Xabûr dikare li ser du herêmên cuda were dabeş kirin. Yek devera Xabûr a Jorîn an Sêgoşeya Xabûrê ye ku li bakurê Hesîçeyê ye û rêça duyem jî Xabûra Navîn û Xabûra Jêrîn e ku di navbera Hesîçe û Buseyrayê de ye. == Dîrok == Ji salên 1930an vir ve li geliyê çemê Xabûrê gelek lêkolînên arkeolojîk hatine kirin û ev yek nîşan dide ku herêm ji serdema [[Paleolîtîk]] a jêrîn ve hatiye niştecihkirin.<ref name="Nishiaku">{{Jêder-kovar |paşnav=Nishiaki |pêşnav=Y. |sal=1992 |sernav=Preliminary results of the prehistoric survey in the Khabur Basin, Syria: 1990–91 seasons |url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/paleo_0153-9345_1992_num_18_1_4566 |kovar=Paléorient |cild=18 |hejmar=1 |rr=97–102 |doi=10.3406/paleo.1992.4566 |roja-gihiştinê=7 tîrmeh 2010 }}</ref> Cihên girîng ên ku hatine kolandin Tell Xelef, Tell Brak, Tell Leilan, Tell Maşnaqa, Tell Mozan û Tell Barri ne. Herêmê navê xwe daye eşyayê boyaxkirî yê taybet ku di destpêka hezarsala 2em a berî zayînê de li bakurê [[Mezopotamya]] û Kurdistanê hatiye dîtin. Herêma çemê Xabûr jî bi avabûna împeratoriya [[Mîtanî]] ve di çavkaniyan de hatiye dîtin.<ref name="Aborrhas">[[Strabo]], xvi; [[Zosimus (historian)|Zosimus]], ''Historia Nova'', 3.13; [[Ammianus Marcellinus]], ''Rerum Gestarum'', 14.3, 23.5.</ref> Projeya Çemê Xabûrê ku di sala 1960an de dest pê kir, bi çêkirina rêze bendav û kanalan ve girêdayî bû. Sê bendav li baskê Xabûr hatin çêkirin di çarçoveya planeke mezin a avdanê de ku Bendava Tebqa ya li ser Firatê jî vedihewîne. Du bendavên Hesîçe yên rojava û yên rojhilat li ser şaxên Xabûrê di navbera [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]] û Hesîçe de hatine çêkirin. Kapasîteya embara Hesîçe ya rojavayê 0,09 km³ e û di heman demê de dawiya başûrê rojhilatê herêma suryaniyan û kurdan e. Kapasîteya rojhilatê Hesîçe 0,2 km³ e. Bendava sêyem bi navê başûrê Hesîçe li ser Xabûrê 25 km li başûrê Hesîçe hatiye çêkirin. Kaniya vê bendavê 0,7 km³ e.<ref name="mutin">{{Jêder-kovar |paşnav=Mutin |pêşnav=Georges |sal=2003 |sernav=Le Tigre et l'Euphrate de la discorde |url=http://vertigo.revues.org/index3869.html |kovar=VertigO |ziman=fr |cild=4 |hejmar=3 |rr=1–10 |doi=10.4000/vertigo.3869 |roja-gihiştinê=18 kanûna pêşîn 2009 |doi-access=free }}</ref> Deşta Xabûr, ku niha nêzîkî çar milyon donim (16.000 km²) zeviyên çandiniyê hene ku devera sereke ya çandiniya genimê li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Xenophon's retreat : Greece, Persia, and the end of the Golden Age |paşnav1=Waterfield |pêşnav1=Robin |lînka-nivîskar1=Robin Waterfield |weşanger=Belknap Press of [[Harvard University Press]] |tarîx=2006 |isbn=9780674023567 |cih=Cambridge, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=jBoJfzXxeqIC&q=Khabur+mascas&pg=PA102 |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2017 }}</ref> Her wiha beşa bakurê rojhilat jî navenda berhemanîna petrolê ya Sûriyeyê ye. == Binere == * [[Çemê Nisêbînê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çemên Sûriyê]] [[Kategorî:Çemên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Firat]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Tor]] [[Kategorî:Xabûr (Firat)| ]] 3v4zj27m6oze14hm990cgqv98drtq3m 2031292 2031291 2026-05-25T22:39:27Z Penaber49 39672 /* */ 2031292 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di der barê şaxa Xabûra Firatê ye ku ber bi [[Rojavaya Kurdistanê]] ve diherike. Ji bo şaxa din li [[Xabûr (Dîcle)]] binerin}} {{Agahîdanka giştî | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilatê Kurdistanê]] |}} '''Çemê Xabûrê''' yek ji mezintirîn şaxê çemê [[Firat]]ê ye û çemekî [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] ye. Her çiqas çemê Xabûrê ji Kurdistanê derketibe jî, çavkaniyên karstîk ên li derdora [[Girê Spî]] çavkaniya sereke ya ava çem in. Çend çemên girîng li bakurê [[Hesîçe]]yê tevlê Xabûrê dibin ku bi hev re sêgoşeya Xabûrê an jî wekê devera Xabûra Jorîn tê zanîn, diafirînin. Ji bakur ber bi başûr ve, barîna baranê ya salane li baskê Xabûrê ji 400 mm kêmtir ê 200 mm dibe. Vê yekê çem di dirêjahiya dîrokê de ji bo çandiniyê kiriye çavkaniya avê ya girîng. Xabûr li nêzî bajarokê Buseyrayê dikeve nava Firatê. == Erdnîgarî == Rêça Xabûr dikare li ser du herêmên cuda were dabeş kirin. Yek devera Xabûr a Jorîn an Sêgoşeya Xabûrê ye ku li bakurê Hesîçeyê ye û rêça duyem jî Xabûra Navîn û Xabûra Jêrîn e ku di navbera Hesîçe û Buseyrayê de ye. == Dîrok == Ji salên 1930an vir ve li geliyê çemê Xabûrê gelek lêkolînên arkeolojîk hatine kirin û ev yek nîşan dide ku herêm ji serdema [[Paleolîtîk]] a jêrîn ve hatiye niştecihkirin.<ref name="Nishiaku">{{Jêder-kovar |paşnav=Nishiaki |pêşnav=Y. |sal=1992 |sernav=Preliminary results of the prehistoric survey in the Khabur Basin, Syria: 1990–91 seasons |url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/paleo_0153-9345_1992_num_18_1_4566 |kovar=Paléorient |cild=18 |hejmar=1 |rr=97–102 |doi=10.3406/paleo.1992.4566 |roja-gihiştinê=7 tîrmeh 2010 }}</ref> Cihên girîng ên ku hatine kolandin Tell Xelef, Tell Brak, Tell Leilan, Tell Maşnaqa, Tell Mozan û Tell Barri ne. Herêmê navê xwe daye eşyayê boyaxkirî yê taybet ku di destpêka hezarsala 2em a berî zayînê de li bakurê [[Mezopotamya]] û Kurdistanê hatiye dîtin. Herêma çemê Xabûr jî bi avabûna împeratoriya [[Mîtanî]] ve di çavkaniyan de hatiye dîtin.<ref name="Aborrhas">[[Strabo]], xvi; [[Zosimus (historian)|Zosimus]], ''Historia Nova'', 3.13; [[Ammianus Marcellinus]], ''Rerum Gestarum'', 14.3, 23.5.</ref> Projeya Çemê Xabûrê ku di sala 1960an de dest pê kir, bi çêkirina rêze bendav û kanalan ve girêdayî bû. Sê bendav li baskê Xabûr hatin çêkirin di çarçoveya planeke mezin a avdanê de ku Bendava Tebqa ya li ser Firatê jî vedihewîne. Du bendavên Hesîçe yên rojava û yên rojhilat li ser şaxên Xabûrê di navbera [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]] û Hesîçe de hatine çêkirin. Kapasîteya embara Hesîçe ya rojavayê 0,09 km³ e û di heman demê de dawiya başûrê rojhilatê herêma suryaniyan û kurdan e. Kapasîteya rojhilatê Hesîçe 0,2 km³ e. Bendava sêyem bi navê başûrê Hesîçe li ser Xabûrê 25 km li başûrê Hesîçe hatiye çêkirin. Kaniya vê bendavê 0,7 km³ e.<ref name="mutin">{{Jêder-kovar |paşnav=Mutin |pêşnav=Georges |sal=2003 |sernav=Le Tigre et l'Euphrate de la discorde |url=http://vertigo.revues.org/index3869.html |kovar=VertigO |ziman=fr |cild=4 |hejmar=3 |rr=1–10 |doi=10.4000/vertigo.3869 |roja-gihiştinê=18 kanûna pêşîn 2009 |doi-access=free }}</ref> Deşta Xabûr, ku niha nêzîkî çar milyon donim (16.000 km²) zeviyên çandiniyê hene ku devera sereke ya çandiniya genimê li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Xenophon's retreat : Greece, Persia, and the end of the Golden Age |paşnav1=Waterfield |pêşnav1=Robin |lînka-nivîskar1=Robin Waterfield |weşanger=Belknap Press of [[Harvard University Press]] |tarîx=2006 |isbn=9780674023567 |cih=Cambridge, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=jBoJfzXxeqIC&q=Khabur+mascas&pg=PA102 |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2017 }}</ref> Her wiha beşa bakurê rojhilat jî navenda berhemanîna petrolê ya Sûriyeyê ye. == Binere == * [[Çemê Nisêbînê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çemên Sûriyê]] [[Kategorî:Çemên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Firat]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Tor]] [[Kategorî:Xabûr (Firat)| ]] oe3vtxy3xyybkizfou63yspw4bfjw9v 2031293 2031292 2026-05-25T22:40:01Z Penaber49 39672 /* */ 2031293 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di der barê şaxa Xabûra Firatê de ye ku ber bi [[Rojavaya Kurdistanê]] ve diherike. Ji bo şaxa din ji kerema xwe li [[Xabûr (Dîcle)]] binerin}} {{Agahîdanka giştî | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilatê Kurdistanê]] |}} '''Çemê Xabûrê''' yek ji mezintirîn şaxê çemê [[Firat]]ê ye û çemekî [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] ye. Her çiqas çemê Xabûrê ji Kurdistanê derketibe jî, çavkaniyên karstîk ên li derdora [[Girê Spî]] çavkaniya sereke ya ava çem in. Çend çemên girîng li bakurê [[Hesîçe]]yê tevlê Xabûrê dibin ku bi hev re sêgoşeya Xabûrê an jî wekê devera Xabûra Jorîn tê zanîn, diafirînin. Ji bakur ber bi başûr ve, barîna baranê ya salane li baskê Xabûrê ji 400 mm kêmtir ê 200 mm dibe. Vê yekê çem di dirêjahiya dîrokê de ji bo çandiniyê kiriye çavkaniya avê ya girîng. Xabûr li nêzî bajarokê Buseyrayê dikeve nava Firatê. == Erdnîgarî == Rêça Xabûr dikare li ser du herêmên cuda were dabeş kirin. Yek devera Xabûr a Jorîn an Sêgoşeya Xabûrê ye ku li bakurê Hesîçeyê ye û rêça duyem jî Xabûra Navîn û Xabûra Jêrîn e ku di navbera Hesîçe û Buseyrayê de ye. == Dîrok == Ji salên 1930an vir ve li geliyê çemê Xabûrê gelek lêkolînên arkeolojîk hatine kirin û ev yek nîşan dide ku herêm ji serdema [[Paleolîtîk]] a jêrîn ve hatiye niştecihkirin.<ref name="Nishiaku">{{Jêder-kovar |paşnav=Nishiaki |pêşnav=Y. |sal=1992 |sernav=Preliminary results of the prehistoric survey in the Khabur Basin, Syria: 1990–91 seasons |url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/paleo_0153-9345_1992_num_18_1_4566 |kovar=Paléorient |cild=18 |hejmar=1 |rr=97–102 |doi=10.3406/paleo.1992.4566 |roja-gihiştinê=7 tîrmeh 2010 }}</ref> Cihên girîng ên ku hatine kolandin Tell Xelef, Tell Brak, Tell Leilan, Tell Maşnaqa, Tell Mozan û Tell Barri ne. Herêmê navê xwe daye eşyayê boyaxkirî yê taybet ku di destpêka hezarsala 2em a berî zayînê de li bakurê [[Mezopotamya]] û Kurdistanê hatiye dîtin. Herêma çemê Xabûr jî bi avabûna împeratoriya [[Mîtanî]] ve di çavkaniyan de hatiye dîtin.<ref name="Aborrhas">[[Strabo]], xvi; [[Zosimus (historian)|Zosimus]], ''Historia Nova'', 3.13; [[Ammianus Marcellinus]], ''Rerum Gestarum'', 14.3, 23.5.</ref> Projeya Çemê Xabûrê ku di sala 1960an de dest pê kir, bi çêkirina rêze bendav û kanalan ve girêdayî bû. Sê bendav li baskê Xabûr hatin çêkirin di çarçoveya planeke mezin a avdanê de ku Bendava Tebqa ya li ser Firatê jî vedihewîne. Du bendavên Hesîçe yên rojava û yên rojhilat li ser şaxên Xabûrê di navbera [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]] û Hesîçe de hatine çêkirin. Kapasîteya embara Hesîçe ya rojavayê 0,09 km³ e û di heman demê de dawiya başûrê rojhilatê herêma suryaniyan û kurdan e. Kapasîteya rojhilatê Hesîçe 0,2 km³ e. Bendava sêyem bi navê başûrê Hesîçe li ser Xabûrê 25 km li başûrê Hesîçe hatiye çêkirin. Kaniya vê bendavê 0,7 km³ e.<ref name="mutin">{{Jêder-kovar |paşnav=Mutin |pêşnav=Georges |sal=2003 |sernav=Le Tigre et l'Euphrate de la discorde |url=http://vertigo.revues.org/index3869.html |kovar=VertigO |ziman=fr |cild=4 |hejmar=3 |rr=1–10 |doi=10.4000/vertigo.3869 |roja-gihiştinê=18 kanûna pêşîn 2009 |doi-access=free }}</ref> Deşta Xabûr, ku niha nêzîkî çar milyon donim (16.000 km²) zeviyên çandiniyê hene ku devera sereke ya çandiniya genimê li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Xenophon's retreat : Greece, Persia, and the end of the Golden Age |paşnav1=Waterfield |pêşnav1=Robin |lînka-nivîskar1=Robin Waterfield |weşanger=Belknap Press of [[Harvard University Press]] |tarîx=2006 |isbn=9780674023567 |cih=Cambridge, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=jBoJfzXxeqIC&q=Khabur+mascas&pg=PA102 |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2017 }}</ref> Her wiha beşa bakurê rojhilat jî navenda berhemanîna petrolê ya Sûriyeyê ye. == Binere == * [[Çemê Nisêbînê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çemên Sûriyê]] [[Kategorî:Çemên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Firat]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Tor]] [[Kategorî:Xabûr (Firat)| ]] 6qoqyv04qmyra2rnthjhcxhjd4gorf3 2031305 2031293 2026-05-25T22:57:59Z Penaber49 39672 /* */ 2031305 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di der barê şaxa Xabûra Firatê de ye ku ber bi [[Rojavaya Kurdistanê]] ve diherike. Ji bo şaxa din ji kerema xwe li [[Xabûr (Dîcle)]] binerin}} {{Agahîdanka giştî | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilatê Kurdistanê]] |}} '''Çemê Xabûrê''' yek ji mezintirîn şaxê çemê [[Firat]]ê ye û çemekî [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] ye. Her çiqas çemê Xabûrê ji Kurdistanê derketive jî, çavkaniyên karstîk ên li derdora [[Girê Spî]]yê, çavkaniya sereke ya ava çem in. Çend çemên girîng li bakurê [[Hesîçe]]yê tevlê Xabûrê dibin ku bi hev re sêgoşeya Xabûrê an jî wekê devera Xabûra Jorîn tê zanîn, diafirînin. Ji bakur ber bi başûr ve, barîna baranê ya salane li baskê Xabûrê ji 400 mm kêmtir ê 200 mm dibe. Vê yekê çem di dirêjahiya dîrokê de ji bo çandiniyê kiriye çavkaniya avê ya girîng. Di dawiyê çem de Xabûr li nêzî bajaroka Buseyrayê dikeve nava çemê Firatê. == Erdnîgarî == Rêça Xabûr dikare li ser du herêmên cuda were dabeş kirin. Yek devera Xabûr a Jorîn an Sêgoşeya Xabûrê ye ku li bakurê Hesîçeyê ye û rêça duyem jî Xabûra Navîn û Xabûra Jêrîn e ku di navbera Hesîçe û Buseyrayê de ye. == Dîrok == Ji salên 1930an vir ve li geliyê çemê Xabûrê gelek lêkolînên arkeolojîk hatine kirin û ev yek nîşan dide ku herêm ji serdema [[Paleolîtîk]] a jêrîn ve hatiye niştecihkirin.<ref name="Nishiaku">{{Jêder-kovar |paşnav=Nishiaki |pêşnav=Y. |sal=1992 |sernav=Preliminary results of the prehistoric survey in the Khabur Basin, Syria: 1990–91 seasons |url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/paleo_0153-9345_1992_num_18_1_4566 |kovar=Paléorient |cild=18 |hejmar=1 |rr=97–102 |doi=10.3406/paleo.1992.4566 |roja-gihiştinê=7 tîrmeh 2010 }}</ref> Cihên girîng ên ku hatine kolandin Tell Xelef, Tell Brak, Tell Leilan, Tell Maşnaqa, Tell Mozan û Tell Barri ne. Herêmê navê xwe daye eşyayê boyaxkirî yê taybet ku di destpêka hezarsala 2em a berî zayînê de li bakurê [[Mezopotamya]] û Kurdistanê hatiye dîtin. Herêma çemê Xabûr jî bi avabûna împeratoriya [[Mîtanî]] ve di çavkaniyan de hatiye dîtin.<ref name="Aborrhas">[[Strabo]], xvi; [[Zosimus (historian)|Zosimus]], ''Historia Nova'', 3.13; [[Ammianus Marcellinus]], ''Rerum Gestarum'', 14.3, 23.5.</ref> Projeya Çemê Xabûrê ku di sala 1960an de dest pê kir, bi çêkirina rêze bendav û kanalan ve girêdayî bû. Sê bendav li baskê Xabûr hatin çêkirin di çarçoveya planeke mezin a avdanê de ku Bendava Tebqa ya li ser Firatê jî vedihewîne. Du bendavên Hesîçe yên rojava û yên rojhilat li ser şaxên Xabûrê di navbera [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]] û Hesîçe de hatine çêkirin. Kapasîteya embara Hesîçe ya rojavayê 0,09 km³ e û di heman demê de dawiya başûrê rojhilatê herêma suryaniyan û kurdan e. Kapasîteya rojhilatê Hesîçe 0,2 km³ e. Bendava sêyem bi navê başûrê Hesîçe li ser Xabûrê 25 km li başûrê Hesîçe hatiye çêkirin. Kaniya vê bendavê 0,7 km³ e.<ref name="mutin">{{Jêder-kovar |paşnav=Mutin |pêşnav=Georges |sal=2003 |sernav=Le Tigre et l'Euphrate de la discorde |url=http://vertigo.revues.org/index3869.html |kovar=VertigO |ziman=fr |cild=4 |hejmar=3 |rr=1–10 |doi=10.4000/vertigo.3869 |roja-gihiştinê=18 kanûna pêşîn 2009 |doi-access=free }}</ref> Deşta Xabûr, ku niha nêzîkî çar milyon donim (16.000 km²) zeviyên çandiniyê hene ku devera sereke ya çandiniya genimê li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Xenophon's retreat : Greece, Persia, and the end of the Golden Age |paşnav1=Waterfield |pêşnav1=Robin |lînka-nivîskar1=Robin Waterfield |weşanger=Belknap Press of [[Harvard University Press]] |tarîx=2006 |isbn=9780674023567 |cih=Cambridge, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=jBoJfzXxeqIC&q=Khabur+mascas&pg=PA102 |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2017 }}</ref> Her wiha beşa bakurê rojhilat jî navenda berhemanîna petrolê ya Sûriyeyê ye. == Binere == * [[Çemê Nisêbînê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çemên Sûriyê]] [[Kategorî:Çemên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Firat]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Tor]] [[Kategorî:Xabûr (Firat)| ]] 7euthkc6wcbbjb8vt9g6711fagmzc0j 2031306 2031305 2026-05-25T23:04:29Z Penaber49 39672 2031306 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di der barê şaxa Xabûra Firatê de ye ku ber bi [[Rojavaya Kurdistanê]] ve diherike. Ji bo şaxa din ji kerema xwe li [[Xabûr (Dîcle)]] binerin}} {{Agahîdanka giştî | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilatê Kurdistanê]] |}} '''Çemê Xabûrê''' yek ji mezintirîn şaxê çemê [[Firat]]ê ye û çemekî [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] ye. Her çiqas çemê Xabûrê ji Kurdistanê derketive jî, çavkaniyên karstîk ên li derdora [[Girê Spî]]yê, çavkaniya sereke ya ava çem in. Çend çemên girîng li bakurê [[Hesîçe]]yê tevlê Xabûrê dibin ku bi hev re sêgoşeya Xabûrê an jî wekê devera Xabûra Jorîn tê zanîn, diafirînin. Ji bakur ber bi başûr ve, barîna baranê ya salane li baskê Xabûrê ji 400 mm kêmtir ê 200 mm dibe. Vê yekê çem di dirêjahiya dîrokê de ji bo çandiniyê kiriye çavkaniya avê ya girîng. Di dawiyê çem de Xabûr li nêzî bajaroka Buseyrayê dikeve nava çemê Firatê. == Erdnîgarî == Rêça Xabûr dikare li ser du herêmên cuda were dabeş kirin. Yek devera Xabûr a Jorîn an Sêgoşeya Xabûrê ye ku li bakurê Hesîçeyê ye û rêça duyem jî Xabûra Navîn û Xabûra Jêrîn e ku di navbera Hesîçe û Buseyrayê de ye. == Dîrok == Ji salên 1930an vir ve li geliyê çemê Xabûrê gelek lêkolînên arkeolojîk hatine kirin ku ev yek nîşan dide ku herêm ji serdema [[Paleolîtîk]] a jêrîn ve bûye wargeheke mirovan.<ref name="Nishiaku">{{Jêder-kovar |paşnav=Nishiaki |pêşnav=Y. |sal=1992 |sernav=Preliminary results of the prehistoric survey in the Khabur Basin, Syria: 1990–91 seasons |url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/paleo_0153-9345_1992_num_18_1_4566 |kovar=Paléorient |cild=18 |hejmar=1 |rr=97–102 |doi=10.3406/paleo.1992.4566 |roja-gihiştinê=7 tîrmeh 2010 }}</ref> Cihên girîng ên ku hatine kolandin Tell Xelef, Tell Brak, Tell Leilan, Tell Maşnaqa, Girê Mozan û Tell Barri ne. Herêmê navê xwe daye eşyayê rengekirî yê taybet ku di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê [[Mezopotamya]] û li Kurdistanê hatine dîtin. Herêma çemê Xabûr jî bi avabûna împeratoriya [[Mîtanî]] ve di çavkaniyên nivîskî de hatiye dîtin.<ref name="Aborrhas">[[Strabo]], xvi; [[Zosimus (historian)|Zosimus]], ''Historia Nova'', 3.13; [[Ammianus Marcellinus]], ''Rerum Gestarum'', 14.3, 23.5.</ref> Projeya Çemê Xabûrê ku di sala 1960an de dest pê kiriye, bi çêkirina rêze bendav û qenalên avê berdewam kiriye. Di çarçoveya planeke mezin a avdanê de sê bendav li ser Xabûrê hatine çêkirin ku Bendava Tebqa ya li ser Firatê jî di nav de bû. Du bendavên Hesîçe yên rojava û rojhilat li ser şaxên Xabûrê di navbera [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]] û Hesîçe de hatine çêkirin. Kapasîteya qebareya bendava li Hesîçe bi qasê 0,09 km³ e û di heman demê de dawiya başûrê rojhilatê herêma suryaniyan û kurdan e. Kapasîteya rojhilatê Hesîçe 0,2 km³ e. Bendava sêyem bi navê başûrê Hesîçe li ser Xabûrê 25 km li başûrê Hesîçe hatiye çêkirin. Kaniya vê bendavê 0,7 km³ e.<ref name="mutin">{{Jêder-kovar |paşnav=Mutin |pêşnav=Georges |sal=2003 |sernav=Le Tigre et l'Euphrate de la discorde |url=http://vertigo.revues.org/index3869.html |kovar=VertigO |ziman=fr |cild=4 |hejmar=3 |rr=1–10 |doi=10.4000/vertigo.3869 |roja-gihiştinê=18 kanûna pêşîn 2009 |doi-access=free }}</ref> Deşta Xabûr, ku niha nêzîkî çar milyon donim (16.000 km²) zeviyên çandiniyê hene ku devera sereke ya çandiniya genimê li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Xenophon's retreat : Greece, Persia, and the end of the Golden Age |paşnav1=Waterfield |pêşnav1=Robin |lînka-nivîskar1=Robin Waterfield |weşanger=Belknap Press of [[Harvard University Press]] |tarîx=2006 |isbn=9780674023567 |cih=Cambridge, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=jBoJfzXxeqIC&q=Khabur+mascas&pg=PA102 |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2017 }}</ref> Her wiha beşa bakurê rojhilat jî navenda berhemanîna petrolê ya Sûriyeyê ye. == Binere == * [[Çemê Nisêbînê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çemên Sûriyê]] [[Kategorî:Çemên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Firat]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Tor]] [[Kategorî:Xabûr (Firat)| ]] fnpfb8kzg4sujd0zx19vf264l3ap282 2031307 2031306 2026-05-25T23:07:52Z Penaber49 39672 2031307 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di der barê şaxa Xabûra Firatê de ye ku ber bi [[Rojavaya Kurdistanê]] ve diherike. Ji bo şaxa din ji kerema xwe li [[Xabûr (Dîcle)]] binerin}} {{Agahîdanka giştî | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilatê Kurdistanê]] |}} '''Çemê Xabûrê''' yek ji mezintirîn şaxê çemê [[Firat]]ê ye û çemekî [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] ye. Her çiqas çemê Xabûrê ji Kurdistanê derketive jî, çavkaniyên karstîk ên li derdora [[Girê Spî]]yê, çavkaniya sereke ya ava çem in. Çend çemên girîng li bakurê [[Hesîçe]]yê tevlê Xabûrê dibin ku bi hev re sêgoşeya Xabûrê an jî wekê devera Xabûra Jorîn tê zanîn, diafirînin. Ji bakur ber bi başûr ve, barîna baranê ya salane li baskê Xabûrê ji 400 mm kêmtir ê 200 mm dibe. Vê yekê çem di dirêjahiya dîrokê de ji bo çandiniyê kiriye çavkaniya avê ya girîng. Di dawiyê çem de Xabûr li nêzî bajaroka Buseyrayê dikeve nava çemê Firatê. == Erdnîgarî == Rêça Xabûr dikare li ser du herêmên cuda were dabeş kirin. Yek devera Xabûr a Jorîn an Sêgoşeya Xabûrê ye ku li bakurê Hesîçeyê ye û rêça duyem jî Xabûra Navîn û Xabûra Jêrîn e ku di navbera Hesîçe û Buseyrayê de ye. == Dîrok == Ji salên 1930an vir ve li geliyê çemê Xabûrê gelek lêkolînên arkeolojîk hatine kirin ku ev yek nîşan dide ku herêm ji serdema [[Paleolîtîk]] a jêrîn ve bûye wargeheke mirovan.<ref name="Nishiaku">{{Jêder-kovar |paşnav=Nishiaki |pêşnav=Y. |sal=1992 |sernav=Preliminary results of the prehistoric survey in the Khabur Basin, Syria: 1990–91 seasons |url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/paleo_0153-9345_1992_num_18_1_4566 |kovar=Paléorient |cild=18 |hejmar=1 |rr=97–102 |doi=10.3406/paleo.1992.4566 |roja-gihiştinê=7 tîrmeh 2010 }}</ref> Cihên girîng ên ku hatine kolandin Tell Xelef, Tell Brak, Tell Leilan, Tell Maşnaqa, Girê Mozan û Tell Barri ne. Herêmê navê xwe daye eşyayê rengekirî yê taybet ku di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê [[Mezopotamya]] û li Kurdistanê hatine dîtin. Herêma çemê Xabûr jî bi avabûna împeratoriya [[Mîtanî]] ve di çavkaniyên nivîskî de hatiye dîtin.<ref name="Aborrhas">[[Strabo]], xvi; [[Zosimus (historian)|Zosimus]], ''Historia Nova'', 3.13; [[Ammianus Marcellinus]], ''Rerum Gestarum'', 14.3, 23.5.</ref> Projeya Çemê Xabûrê ku di sala 1960an de dest pê kiriye, bi çêkirina rêze bendav û qenalên avê berdewam kiriye. Di çarçoveya planeke mezin a avdanê de sê bendav li ser Xabûrê hatine çêkirin ku Bendava Tebqa ya li ser Firatê jî di nav de bû. Du bendavên Hesîçe yên rojava û rojhilat li ser şaxên Xabûrê di navbera [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]] û Hesîçe de hatine çêkirin. Kapasîteya qebareya bendava rojavaya li Hesîçe bi qasê 0,09 km³ e û di heman demê de dawiya başûrê rojhilatê herêma suryaniyan û kurdan e. Kapasîteya bendava rojhilatê Hesîçe jî bi qasê 0,2 km³ e. Bendava sêyem bi navê bendava başûrê Hesîçe li ser Xabûrê 25 km li başûrê Hesîçe hatiye çêkirin ku qebareya vê bendavê bi qasê 0,7 km³ e.<ref name="mutin">{{Jêder-kovar |paşnav=Mutin |pêşnav=Georges |sal=2003 |sernav=Le Tigre et l'Euphrate de la discorde |url=http://vertigo.revues.org/index3869.html |kovar=VertigO |ziman=fr |cild=4 |hejmar=3 |rr=1–10 |doi=10.4000/vertigo.3869 |roja-gihiştinê=18 kanûna pêşîn 2009 |doi-access=free }}</ref> Deşta Xabûrê ku niha nêzîkî çar milyon donim (16.000 km²) zeviyên çandiniyê vedihewîne, devera sereke ya çandiniya genimên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Xenophon's retreat : Greece, Persia, and the end of the Golden Age |paşnav1=Waterfield |pêşnav1=Robin |lînka-nivîskar1=Robin Waterfield |weşanger=Belknap Press of [[Harvard University Press]] |tarîx=2006 |isbn=9780674023567 |cih=Cambridge, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=jBoJfzXxeqIC&q=Khabur+mascas&pg=PA102 |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2017 }}</ref> == Binere == * [[Çemê Nisêbînê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çemên Sûriyê]] [[Kategorî:Çemên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Firat]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Tor]] [[Kategorî:Xabûr (Firat)| ]] esydbalwy9aalklz9j3s6ntvzqd6my1 2031330 2031307 2026-05-26T05:58:19Z Penaber49 39672 /* */ 2031330 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di der barê şaxa Xabûra Firatê de ye ku ber bi [[Rojavaya Kurdistanê]] ve diherike. Ji bo şaxa din ji kerema xwe li [[Xabûr (Dîcle)]] binerin}} {{Agahîdanka giştî | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilatê Kurdistanê]] |}} '''Xabûra Firatê''' yek ji mezintirîn şaxê çemê [[Firat]]ê ye û çemekî [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] ye. Her çiqas çemê Xabûrê ji Kurdistanê derketive jî, çavkaniyên karstîk ên li derdora [[Girê Spî]]yê, çavkaniya sereke ya ava çem in. Çend çemên girîng li bakurê [[Hesîçe]]yê tevlê Xabûrê dibin ku bi hev re sêgoşeya Xabûrê an jî wekê devera Xabûra Jorîn tê zanîn, diafirînin. Ji bakur ber bi başûr ve, barîna baranê ya salane li baskê Xabûrê ji 400 mm kêmtir ê 200 mm dibe. Vê yekê çem di dirêjahiya dîrokê de ji bo çandiniyê kiriye çavkaniya avê ya girîng. Di dawiyê çem de Xabûr li nêzî bajaroka Buseyrayê dikeve nava çemê Firatê. == Erdnîgarî == Rêça Xabûr dikare li ser du herêmên cuda were dabeş kirin. Yek devera Xabûr a Jorîn an Sêgoşeya Xabûrê ye ku li bakurê Hesîçeyê ye û rêça duyem jî Xabûra Navîn û Xabûra Jêrîn e ku di navbera Hesîçe û Buseyrayê de ye. == Dîrok == Ji salên 1930an vir ve li geliyê çemê Xabûrê gelek lêkolînên arkeolojîk hatine kirin ku ev yek nîşan dide ku herêm ji serdema [[Paleolîtîk]] a jêrîn ve bûye wargeheke mirovan.<ref name="Nishiaku">{{Jêder-kovar |paşnav=Nishiaki |pêşnav=Y. |sal=1992 |sernav=Preliminary results of the prehistoric survey in the Khabur Basin, Syria: 1990–91 seasons |url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/paleo_0153-9345_1992_num_18_1_4566 |kovar=Paléorient |cild=18 |hejmar=1 |rr=97–102 |doi=10.3406/paleo.1992.4566 |roja-gihiştinê=7 tîrmeh 2010 }}</ref> Cihên girîng ên ku hatine kolandin Tell Xelef, Tell Brak, Tell Leilan, Tell Maşnaqa, Girê Mozan û Tell Barri ne. Herêmê navê xwe daye eşyayê rengekirî yê taybet ku di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê [[Mezopotamya]] û li Kurdistanê hatine dîtin. Herêma çemê Xabûr jî bi avabûna împeratoriya [[Mîtanî]] ve di çavkaniyên nivîskî de hatiye dîtin.<ref name="Aborrhas">[[Strabo]], xvi; [[Zosimus (historian)|Zosimus]], ''Historia Nova'', 3.13; [[Ammianus Marcellinus]], ''Rerum Gestarum'', 14.3, 23.5.</ref> Projeya Çemê Xabûrê ku di sala 1960an de dest pê kiriye, bi çêkirina rêze bendav û qenalên avê berdewam kiriye. Di çarçoveya planeke mezin a avdanê de sê bendav li ser Xabûrê hatine çêkirin ku Bendava Tebqa ya li ser Firatê jî di nav de bû. Du bendavên Hesîçe yên rojava û rojhilat li ser şaxên Xabûrê di navbera [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]] û Hesîçe de hatine çêkirin. Kapasîteya qebareya bendava rojavaya li Hesîçe bi qasê 0,09 km³ e û di heman demê de dawiya başûrê rojhilatê herêma suryaniyan û kurdan e. Kapasîteya bendava rojhilatê Hesîçe jî bi qasê 0,2 km³ e. Bendava sêyem bi navê bendava başûrê Hesîçe li ser Xabûrê 25 km li başûrê Hesîçe hatiye çêkirin ku qebareya vê bendavê bi qasê 0,7 km³ e.<ref name="mutin">{{Jêder-kovar |paşnav=Mutin |pêşnav=Georges |sal=2003 |sernav=Le Tigre et l'Euphrate de la discorde |url=http://vertigo.revues.org/index3869.html |kovar=VertigO |ziman=fr |cild=4 |hejmar=3 |rr=1–10 |doi=10.4000/vertigo.3869 |roja-gihiştinê=18 kanûna pêşîn 2009 |doi-access=free }}</ref> Deşta Xabûrê ku niha nêzîkî çar milyon donim (16.000 km²) zeviyên çandiniyê vedihewîne, devera sereke ya çandiniya genimên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Xenophon's retreat : Greece, Persia, and the end of the Golden Age |paşnav1=Waterfield |pêşnav1=Robin |lînka-nivîskar1=Robin Waterfield |weşanger=Belknap Press of [[Harvard University Press]] |tarîx=2006 |isbn=9780674023567 |cih=Cambridge, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=jBoJfzXxeqIC&q=Khabur+mascas&pg=PA102 |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2017 }}</ref> == Binere == * [[Çemê Nisêbînê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çemên Sûriyê]] [[Kategorî:Çemên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Firat]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Tor]] [[Kategorî:Xabûr (Firat)| ]] gzzysz4yoo8zx7m1ua9fjom2re4kh0v 2031331 2031330 2026-05-26T05:59:24Z Penaber49 39672 /* */ 2031331 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di der barê şaxa Xabûra Firatê de ye ku ber bi [[Rojavaya Kurdistanê]] ve diherike. Ji bo şaxa din ji kerema xwe li [[Xabûr (Dîcle)]] binerin}} {{Agahîdanka giştî | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilatê Kurdistanê]] |}} '''Xabûra Firatê''' yek ji mezintirîn şaxê çemê [[Firat]]ê ye û çemekî [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] ye. Her çiqas çemê Xabûrê ji Bakurê Kurdistanê derketibe jî, çavkaniyên karstîk ên li derdora [[Girê Spî]]yê, çavkaniya sereke ya ava çem in. Çend çemên girîng li bakurê [[Hesîçe]]yê tevlê Xabûrê dibin ku bi hev re sêgoşeya Xabûrê an jî wekê devera Xabûra Jorîn tê zanîn, diafirînin. Ji bakur ber bi başûr ve, barîna baranê ya salane li baskê Xabûrê ji 400 mm kêmtir ê 200 mm dibe. Vê yekê çem di dirêjahiya dîrokê de ji bo çandiniyê kiriye çavkaniya avê ya girîng. Di dawiyê çem de Xabûr li nêzî bajaroka Buseyrayê dikeve nava çemê Firatê. == Erdnîgarî == Rêça Xabûr dikare li ser du herêmên cuda were dabeş kirin. Yek devera Xabûr a Jorîn an Sêgoşeya Xabûrê ye ku li bakurê Hesîçeyê ye û rêça duyem jî Xabûra Navîn û Xabûra Jêrîn e ku di navbera Hesîçe û Buseyrayê de ye. == Dîrok == Ji salên 1930an vir ve li geliyê çemê Xabûrê gelek lêkolînên arkeolojîk hatine kirin ku ev yek nîşan dide ku herêm ji serdema [[Paleolîtîk]] a jêrîn ve bûye wargeheke mirovan.<ref name="Nishiaku">{{Jêder-kovar |paşnav=Nishiaki |pêşnav=Y. |sal=1992 |sernav=Preliminary results of the prehistoric survey in the Khabur Basin, Syria: 1990–91 seasons |url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/paleo_0153-9345_1992_num_18_1_4566 |kovar=Paléorient |cild=18 |hejmar=1 |rr=97–102 |doi=10.3406/paleo.1992.4566 |roja-gihiştinê=7 tîrmeh 2010 }}</ref> Cihên girîng ên ku hatine kolandin Tell Xelef, Tell Brak, Tell Leilan, Tell Maşnaqa, Girê Mozan û Tell Barri ne. Herêmê navê xwe daye eşyayê rengekirî yê taybet ku di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê [[Mezopotamya]] û li Kurdistanê hatine dîtin. Herêma çemê Xabûr jî bi avabûna împeratoriya [[Mîtanî]] ve di çavkaniyên nivîskî de hatiye dîtin.<ref name="Aborrhas">[[Strabo]], xvi; [[Zosimus (historian)|Zosimus]], ''Historia Nova'', 3.13; [[Ammianus Marcellinus]], ''Rerum Gestarum'', 14.3, 23.5.</ref> Projeya Çemê Xabûrê ku di sala 1960an de dest pê kiriye, bi çêkirina rêze bendav û qenalên avê berdewam kiriye. Di çarçoveya planeke mezin a avdanê de sê bendav li ser Xabûrê hatine çêkirin ku Bendava Tebqa ya li ser Firatê jî di nav de bû. Du bendavên Hesîçe yên rojava û rojhilat li ser şaxên Xabûrê di navbera [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]] û Hesîçe de hatine çêkirin. Kapasîteya qebareya bendava rojavaya li Hesîçe bi qasê 0,09 km³ e û di heman demê de dawiya başûrê rojhilatê herêma suryaniyan û kurdan e. Kapasîteya bendava rojhilatê Hesîçe jî bi qasê 0,2 km³ e. Bendava sêyem bi navê bendava başûrê Hesîçe li ser Xabûrê 25 km li başûrê Hesîçe hatiye çêkirin ku qebareya vê bendavê bi qasê 0,7 km³ e.<ref name="mutin">{{Jêder-kovar |paşnav=Mutin |pêşnav=Georges |sal=2003 |sernav=Le Tigre et l'Euphrate de la discorde |url=http://vertigo.revues.org/index3869.html |kovar=VertigO |ziman=fr |cild=4 |hejmar=3 |rr=1–10 |doi=10.4000/vertigo.3869 |roja-gihiştinê=18 kanûna pêşîn 2009 |doi-access=free }}</ref> Deşta Xabûrê ku niha nêzîkî çar milyon donim (16.000 km²) zeviyên çandiniyê vedihewîne, devera sereke ya çandiniya genimên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Xenophon's retreat : Greece, Persia, and the end of the Golden Age |paşnav1=Waterfield |pêşnav1=Robin |lînka-nivîskar1=Robin Waterfield |weşanger=Belknap Press of [[Harvard University Press]] |tarîx=2006 |isbn=9780674023567 |cih=Cambridge, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=jBoJfzXxeqIC&q=Khabur+mascas&pg=PA102 |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2017 }}</ref> == Binere == * [[Çemê Nisêbînê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çemên Sûriyê]] [[Kategorî:Çemên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Firat]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Tor]] [[Kategorî:Xabûr (Firat)| ]] 1vo60d7008i32exbxjxefhkutkkiy3l 2031332 2031331 2026-05-26T06:06:06Z Penaber49 39672 /* */ 2031332 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di der barê şaxa Xabûra Firatê de ye ku ber bi [[Rojavaya Kurdistanê]] ve diherike. Ji bo şaxa din ji kerema xwe li [[Xabûr (Dîcle)]] binerin}} {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur,SheikhHamad.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji rêça Xabûra Firatê, Hesekê, Rojavayê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Rihayê, Parêzgeha Hesîçeyê | bajar = | dirêjayî = 486 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} '''Xabûra Firatê''' yek ji mezintirîn şaxê çemê [[Firat]]ê ye û çemekî [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] ye. Her çiqas çemê Xabûrê ji Bakurê Kurdistanê derketibe jî, çavkaniyên karstîk ên li derdora [[Girê Spî]]yê, çavkaniya sereke ya ava çem in. Çend çemên girîng li bakurê [[Hesîçe]]yê tevlê Xabûrê dibin ku bi hev re sêgoşeya Xabûrê an jî wekê devera Xabûra Jorîn tê zanîn, diafirînin. Ji bakur ber bi başûr ve, barîna baranê ya salane li baskê Xabûrê ji 400 mm kêmtir ê 200 mm dibe. Vê yekê çem di dirêjahiya dîrokê de ji bo çandiniyê kiriye çavkaniya avê ya girîng. Di dawiyê çem de Xabûr li nêzî bajaroka Buseyrayê dikeve nava çemê Firatê. == Erdnîgarî == Rêça Xabûr dikare li ser du herêmên cuda were dabeş kirin. Yek devera Xabûr a Jorîn an Sêgoşeya Xabûrê ye ku li bakurê Hesîçeyê ye û rêça duyem jî Xabûra Navîn û Xabûra Jêrîn e ku di navbera Hesîçe û Buseyrayê de ye. == Dîrok == Ji salên 1930an vir ve li geliyê çemê Xabûrê gelek lêkolînên arkeolojîk hatine kirin ku ev yek nîşan dide ku herêm ji serdema [[Paleolîtîk]] a jêrîn ve bûye wargeheke mirovan.<ref name="Nishiaku">{{Jêder-kovar |paşnav=Nishiaki |pêşnav=Y. |sal=1992 |sernav=Preliminary results of the prehistoric survey in the Khabur Basin, Syria: 1990–91 seasons |url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/paleo_0153-9345_1992_num_18_1_4566 |kovar=Paléorient |cild=18 |hejmar=1 |rr=97–102 |doi=10.3406/paleo.1992.4566 |roja-gihiştinê=7 tîrmeh 2010 }}</ref> Cihên girîng ên ku hatine kolandin Tell Xelef, Tell Brak, Tell Leilan, Tell Maşnaqa, Girê Mozan û Tell Barri ne. Herêmê navê xwe daye eşyayê rengekirî yê taybet ku di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê [[Mezopotamya]] û li Kurdistanê hatine dîtin. Herêma çemê Xabûr jî bi avabûna împeratoriya [[Mîtanî]] ve di çavkaniyên nivîskî de hatiye dîtin.<ref name="Aborrhas">[[Strabo]], xvi; [[Zosimus (historian)|Zosimus]], ''Historia Nova'', 3.13; [[Ammianus Marcellinus]], ''Rerum Gestarum'', 14.3, 23.5.</ref> Projeya Çemê Xabûrê ku di sala 1960an de dest pê kiriye, bi çêkirina rêze bendav û qenalên avê berdewam kiriye. Di çarçoveya planeke mezin a avdanê de sê bendav li ser Xabûrê hatine çêkirin ku Bendava Tebqa ya li ser Firatê jî di nav de bû. Du bendavên Hesîçe yên rojava û rojhilat li ser şaxên Xabûrê di navbera [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]] û Hesîçe de hatine çêkirin. Kapasîteya qebareya bendava rojavaya li Hesîçe bi qasê 0,09 km³ e û di heman demê de dawiya başûrê rojhilatê herêma suryaniyan û kurdan e. Kapasîteya bendava rojhilatê Hesîçe jî bi qasê 0,2 km³ e. Bendava sêyem bi navê bendava başûrê Hesîçe li ser Xabûrê 25 km li başûrê Hesîçe hatiye çêkirin ku qebareya vê bendavê bi qasê 0,7 km³ e.<ref name="mutin">{{Jêder-kovar |paşnav=Mutin |pêşnav=Georges |sal=2003 |sernav=Le Tigre et l'Euphrate de la discorde |url=http://vertigo.revues.org/index3869.html |kovar=VertigO |ziman=fr |cild=4 |hejmar=3 |rr=1–10 |doi=10.4000/vertigo.3869 |roja-gihiştinê=18 kanûna pêşîn 2009 |doi-access=free }}</ref> Deşta Xabûrê ku niha nêzîkî çar milyon donim (16.000 km²) zeviyên çandiniyê vedihewîne, devera sereke ya çandiniya genimên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Xenophon's retreat : Greece, Persia, and the end of the Golden Age |paşnav1=Waterfield |pêşnav1=Robin |lînka-nivîskar1=Robin Waterfield |weşanger=Belknap Press of [[Harvard University Press]] |tarîx=2006 |isbn=9780674023567 |cih=Cambridge, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=jBoJfzXxeqIC&q=Khabur+mascas&pg=PA102 |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2017 }}</ref> == Binere == * [[Çemê Nisêbînê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çemên Sûriyê]] [[Kategorî:Çemên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Firat]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Tor]] [[Kategorî:Xabûr (Firat)| ]] byvc1k2oiqbj40xrg23gxoa9wggd0kj 0 24939 2030992 1821808 2026-05-25T12:30:39Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2030992 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = Adolfo Pérez Esquivel | wêne = Adolfo Pérez Esquivel agosto 2011.jpg | sernavê_wêne = Adolfo Pérez Esquivel, 2011 | şanenav = Firma Pérez Esquivel.PNG | roja_jidayikbûnê = [[26ê çiriya paşîn]] [[1931]] | cihê_jidayikbûnê = [[Buenos Aires]], [[Arjentîn]] | hevwelatî = [[Arjentîn]]î | xelat = [[Xelata Nobel a aşitiyê]] ([[1980]]) }} '''Adolfo Maria Pérez Esquivel''' (jdb. [[26ê çiriya paşîn]] a [[1931]]an li [[Buenos Aires]]) avahîsaz, peykervan, wênesaz û çalakvanê [[mafên mirovan]] ê [[arjentîn]]î ye. [[Sala]] [[1980]]î ji ber têkoşînên xwe yên bo aştiyê guncavê [[Xelata Nobel a aşitiyê]] tê dîtin. Di bin bandora [[Mahatma Gandî]] de xebatên xwe dike. Bi taybetî bo zarokan jî dixebite. {{Kontrola otorîteyê}} {{Jînenîgarî-şitil}} [[Kategorî:Çalakvanên arjentînî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1931]] [[Kategorî:Mafê mirovan]] [[Kategorî:Mêrên arjentînî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Wênesazên arjentînî yên mêr]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê]] bfr7zsjkwi5hml6qlvm5juthxp8m1m8 4 43672 2031320 2004158 2026-05-25T23:37:55Z -Haryad 43742 Daxwazek ji wîkîpediyaya kurdiya soranî 2031320 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}</noinclude> {{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig |archive = Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv %(counter)d |algo = old(90d) |counter = 6 |maxarchivesize = 70K |archiveheader = {{Arşîvkirin}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 5 }}<!-- Template:Setup auto archiving --> {{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}} }}{{clear}} <!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Bikarhêner:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MediaWiki message delivery|gotûbêj]]) 13:21, 18 kanûna paşîn 2026 (UTC) (This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Support WMF's Lingua Libre in Kurdish == Hello everyone, May I ask your help to [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=lingua-libre&language=ku&filter=%21translated&action=translate expand Kurdish support on Lingua Libre next release] ? We don't have Kurdish translations at the moment, but we would like to support Kurdish culture and language. These translations will allow Kurds from all regions to use [[Lingua Libre]] ([[:en:Lingua Libre|en]]) in Kurdish to document Kurdish language and their regional variations. [[Bikarhêner:Yug|Yug]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yug|gotûbêj]]) 16:07, 5 sibat 2026 (UTC) :Please note, there are ~180 sentences or words to translate, so it may be more confortable to just do the bit you want and let the rest for others. But little by little that can be done. [[Bikarhêner:Yug|Yug]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yug|gotûbêj]]) 16:13, 5 sibat 2026 (UTC) == Newroz û cejna we pîroz be == Newroz û cejna we pîroz be @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:40, 20 adar 2026 (UTC) :Gelek sipas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û ez jî dibêjim ji bo wê cejna wê û li hemî Kurdistanê pîroz be! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:44, 20 adar 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], hevalê hêja, eyd û cejna we ya Newrozê jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:17, 20 adar 2026 (UTC) :Spas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], cejna we ya û ji hemî Kurdan pîroz be! [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:24, 20 adar 2026 (UTC) ::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] cejna we ya [[Newroz]] û [[Cejna Remezanê]] pîroz be ! [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 20 adar 2026 (UTC) :::Eyda me tevan bimbarek be. Eydên bi xêr û xweşî hêvî dikim ji bo we. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:08, 20 adar 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)</bdi> 16:48, 18 nîsan 2026 (UTC) (This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-20_Wikipedias&oldid=30424286 --> == Consensus for Kurdish (ckb) descriptions of provinces in the Kurdistan region == {{r|Ghybu|Gomada|Penaber49|Wikihez|Kawarizgar1|VikiAzad}} Silav hevalên hêja, li Wikidata arîşeyek çêbûye li ser wesfê zimanê kurdî (ckb) bo parêzgehên Bakûrê Kurdistanê. Bikarhênerekî tirk bi berdewamî destkariyên me [[wikidata:special:diff/2496392553|vedigerîne]] û bêrêziyê li hemberî rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dike. Piştî gilîkirina fermî, bi rênimayiyên rêveberên Wikidata daxwazeke fermî li Project Chat hatiye destpêkirin da ku em wek civaka Wîkîpediyaya kurdî «kodengî» (Consensus) ya xwe nîşan bidin û rêgirtiyê li van destwerdanên derveyî bikin. Ji kerema xwe hûn hemû herin vî lînkî û li xwarê ya babetî dengê xwe bidin: Lînka gotûbêjê li [[wikidata:Wikidata:Project_chat#Consensus_for_Kurdish_(ckb)_descriptions_of_provinces_in_the_Kurdistan_region|Wikidata]]. lînka daxwazê li dîwana [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%95%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86)&diff=prev&oldid=1586907&diffonly=1 wîkîpediyaya kurdiya soranî]. tlpndxcxqz6uuljjg1j0u0nweviclwv 2031321 2031320 2026-05-25T23:40:55Z -Haryad 43742 /* Consensus for Kurdish (ckb) descriptions of provinces in the Kurdistan region */ 2031321 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}</noinclude> {{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig |archive = Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv %(counter)d |algo = old(90d) |counter = 6 |maxarchivesize = 70K |archiveheader = {{Arşîvkirin}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 5 }}<!-- Template:Setup auto archiving --> {{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}} }}{{clear}} <!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Bikarhêner:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MediaWiki message delivery|gotûbêj]]) 13:21, 18 kanûna paşîn 2026 (UTC) (This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Support WMF's Lingua Libre in Kurdish == Hello everyone, May I ask your help to [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=lingua-libre&language=ku&filter=%21translated&action=translate expand Kurdish support on Lingua Libre next release] ? We don't have Kurdish translations at the moment, but we would like to support Kurdish culture and language. These translations will allow Kurds from all regions to use [[Lingua Libre]] ([[:en:Lingua Libre|en]]) in Kurdish to document Kurdish language and their regional variations. [[Bikarhêner:Yug|Yug]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yug|gotûbêj]]) 16:07, 5 sibat 2026 (UTC) :Please note, there are ~180 sentences or words to translate, so it may be more confortable to just do the bit you want and let the rest for others. But little by little that can be done. [[Bikarhêner:Yug|Yug]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yug|gotûbêj]]) 16:13, 5 sibat 2026 (UTC) == Newroz û cejna we pîroz be == Newroz û cejna we pîroz be @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:40, 20 adar 2026 (UTC) :Gelek sipas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û ez jî dibêjim ji bo wê cejna wê û li hemî Kurdistanê pîroz be! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:44, 20 adar 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], hevalê hêja, eyd û cejna we ya Newrozê jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:17, 20 adar 2026 (UTC) :Spas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], cejna we ya û ji hemî Kurdan pîroz be! [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:24, 20 adar 2026 (UTC) ::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] cejna we ya [[Newroz]] û [[Cejna Remezanê]] pîroz be ! [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 20 adar 2026 (UTC) :::Eyda me tevan bimbarek be. Eydên bi xêr û xweşî hêvî dikim ji bo we. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:08, 20 adar 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)</bdi> 16:48, 18 nîsan 2026 (UTC) (This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-20_Wikipedias&oldid=30424286 --> == Consensus for Kurdish (ckb) descriptions of provinces in the Kurdistan region == {{r|Ghybu|Gomada|Penaber49|Wikihez|Kawarizgar1|VikiAzad}} {{r|MikaelF}} Silav hevalên hêja, li Wikidata arîşeyek çêbûye li ser wesfê zimanê kurdî (ckb) bo parêzgehên Bakûrê Kurdistanê. Bikarhênerekî tirk bi berdewamî destkariyên me [[wikidata:special:diff/2496392553|vedigerîne]] û bêrêziyê li hemberî rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dike. Piştî gilîkirina fermî, bi rênimayiyên rêveberên Wikidata daxwazeke fermî li Project Chat hatiye destpêkirin da ku em wek civaka Wîkîpediyaya kurdî «kodengî» (Consensus) ya xwe nîşan bidin û rêgirtiyê li van destwerdanên derveyî bikin. Ji kerema xwe hûn hemû herin vî lînkî û li xwarê ya babetî dengê xwe bidin: Lînka gotûbêjê li [[wikidata:Wikidata:Project_chat#Consensus_for_Kurdish_(ckb)_descriptions_of_provinces_in_the_Kurdistan_region|Wikidata]]. lînka daxwazê li dîwana [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%95%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86)&diff=prev&oldid=1586907&diffonly=1 wîkîpediyaya kurdiya soranî]. leyln43gri1tdaggqif8vby2tmq5svb 2031322 2031321 2026-05-25T23:52:56Z -Haryad 43742 2031322 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}</noinclude> {{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig |archive = Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv %(counter)d |algo = old(90d) |counter = 6 |maxarchivesize = 70K |archiveheader = {{Arşîvkirin}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 5 }}<!-- Template:Setup auto archiving --> {{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}} }}{{clear}} <!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Bikarhêner:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MediaWiki message delivery|gotûbêj]]) 13:21, 18 kanûna paşîn 2026 (UTC) (This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Support WMF's Lingua Libre in Kurdish == Hello everyone, May I ask your help to [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=lingua-libre&language=ku&filter=%21translated&action=translate expand Kurdish support on Lingua Libre next release] ? We don't have Kurdish translations at the moment, but we would like to support Kurdish culture and language. These translations will allow Kurds from all regions to use [[Lingua Libre]] ([[:en:Lingua Libre|en]]) in Kurdish to document Kurdish language and their regional variations. [[Bikarhêner:Yug|Yug]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yug|gotûbêj]]) 16:07, 5 sibat 2026 (UTC) :Please note, there are ~180 sentences or words to translate, so it may be more confortable to just do the bit you want and let the rest for others. But little by little that can be done. [[Bikarhêner:Yug|Yug]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yug|gotûbêj]]) 16:13, 5 sibat 2026 (UTC) == Newroz û cejna we pîroz be == Newroz û cejna we pîroz be @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:40, 20 adar 2026 (UTC) :Gelek sipas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û ez jî dibêjim ji bo wê cejna wê û li hemî Kurdistanê pîroz be! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:44, 20 adar 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], hevalê hêja, eyd û cejna we ya Newrozê jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:17, 20 adar 2026 (UTC) :Spas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], cejna we ya û ji hemî Kurdan pîroz be! [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:24, 20 adar 2026 (UTC) ::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] cejna we ya [[Newroz]] û [[Cejna Remezanê]] pîroz be ! [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 20 adar 2026 (UTC) :::Eyda me tevan bimbarek be. Eydên bi xêr û xweşî hêvî dikim ji bo we. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:08, 20 adar 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)</bdi> 16:48, 18 nîsan 2026 (UTC) (This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-20_Wikipedias&oldid=30424286 --> == Consensus for Kurdish (ckb) descriptions of provinces in the Kurdistan region == {{r|Ghybu|Gomada|Penaber49|Wikihez|Kawarizgar1|VikiAzad}} {{r|MikaelF}} Silav hevalên hêja, li Wikidata arîşeyek çêbûye li ser wesfê zimanê kurdî (ckb) bo parêzgehên Bakûrê Kurdistanê. Bikarhênerekî tirk bi berdewamî destkariyên me [[wikidata:special:diff/2496392553|vedigerîne]] û bêrêziyê li hemberî rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dike. Piştî gilîkirina fermî, bi rênimayiyên rêveberên Wikidata daxwazeke fermî li Project Chat hatiye destpêkirin da ku em wek civaka Wîkîpediyaya kurdî «kodengî» (Consensus) ya xwe nîşan bidin û rêgirtiyê li van destwerdanên derveyî bikin. Ji kerema xwe hûn hemû herin vî lînkî û li xwarê ya babetî dengê xwe bidin: Lînka gotûbêjê li [[wikidata:Wikidata:Project_chat#Consensus_for_Kurdish_(ckb)_descriptions_of_provinces_in_the_Kurdistan_region|Wikidata]]. lînka daxwazê li dîwana [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%95%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86)&diff=prev&oldid=1586907&diffonly=1 wîkîpediyaya kurdiya soranî]. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} 23:52, 25 gulan 2026 (UTC) iwlqho8qaf1agl1r700vjbr3ophx5z5 2031328 2031322 2026-05-26T05:44:03Z Penaber49 39672 2031328 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}</noinclude> {{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig |archive = Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv %(counter)d |algo = old(90d) |counter = 6 |maxarchivesize = 70K |archiveheader = {{Arşîvkirin}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 5 }}<!-- Template:Setup auto archiving --> {{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}} }}{{clear}} <!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Bikarhêner:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MediaWiki message delivery|gotûbêj]]) 13:21, 18 kanûna paşîn 2026 (UTC) (This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Support WMF's Lingua Libre in Kurdish == Hello everyone, May I ask your help to [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=lingua-libre&language=ku&filter=%21translated&action=translate expand Kurdish support on Lingua Libre next release] ? We don't have Kurdish translations at the moment, but we would like to support Kurdish culture and language. These translations will allow Kurds from all regions to use [[Lingua Libre]] ([[:en:Lingua Libre|en]]) in Kurdish to document Kurdish language and their regional variations. [[Bikarhêner:Yug|Yug]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yug|gotûbêj]]) 16:07, 5 sibat 2026 (UTC) :Please note, there are ~180 sentences or words to translate, so it may be more confortable to just do the bit you want and let the rest for others. But little by little that can be done. [[Bikarhêner:Yug|Yug]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yug|gotûbêj]]) 16:13, 5 sibat 2026 (UTC) == Newroz û cejna we pîroz be == Newroz û cejna we pîroz be @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:40, 20 adar 2026 (UTC) :Gelek sipas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û ez jî dibêjim ji bo wê cejna wê û li hemî Kurdistanê pîroz be! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:44, 20 adar 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], hevalê hêja, eyd û cejna we ya Newrozê jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:17, 20 adar 2026 (UTC) :Spas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], cejna we ya û ji hemî Kurdan pîroz be! [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:24, 20 adar 2026 (UTC) ::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] cejna we ya [[Newroz]] û [[Cejna Remezanê]] pîroz be ! [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 20 adar 2026 (UTC) :::Eyda me tevan bimbarek be. Eydên bi xêr û xweşî hêvî dikim ji bo we. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:08, 20 adar 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)</bdi> 16:48, 18 nîsan 2026 (UTC) (This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-20_Wikipedias&oldid=30424286 --> == Lihevkirina ji bo danasînên kurdî (ckb) yên parêzgehên herêmên Kurdistanê == {{r|Ghybu|Gomada|Penaber49|Wikihez|Kawarizgar1|VikiAzad}} {{r|MikaelF}} Silav hevalên hêja, li Wikidata nîqaşek çêbûye li ser wesfê zimanê kurdî (ckb) bo parêzgehên Bakûrê Kurdistanê. Bikarhênerekî tirk bi berdewamî destkariyên me [[wikidata:special:diff/2496392553|vedigerîne]] û bêrêziyê li hemberî rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dike. Piştî gilîkirina fermî, bi rênimayiyên rêveberên Wikidata daxwazeke fermî li Project Chat hatiye destpêkirin da ku em wek civaka Wîkîpediyaya kurdî «kodengî» (Consensus) ya xwe nîşan bidin û rêgirtiyê li van destwerdanên derveyî bikin. Ji kerema xwe hûn hemû herin vî lînkî û li xwarê ya babetî dengê xwe bidin: Lînka gotûbêjê li [[wikidata:Wikidata:Project_chat#Consensus_for_Kurdish_(ckb)_descriptions_of_provinces_in_the_Kurdistan_region|Wikidata]]. lînka daxwazê li dîwana [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%95%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86)&diff=prev&oldid=1586907&diffonly=1 wîkîpediyaya kurdiya soranî]. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} 23:52, 25 gulan 2026 (UTC) 352kglrjeec5dkw9948tjd9muqwmk0f 0 67363 2031323 1918308 2026-05-25T23:58:07Z ҆ 156265 logo 2031323 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Gmail | logo = [[Wêne:Gmail icon (2026).svg|center|120px]] | screenshot = | binnivîs = Gmail | ziman = 71 Ziman<ref>{{Jêder-malper |url=http://support.google.com/mail/bin/answer.py?hl=en&answer=17091 |sernav=Available interface languages - Gmail Help |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2012-04-13 |malper=Support.google.com |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2012-08-18 }}</ref> | avabûn = {{Dîrok|1|4|2004}} | avaker = [[Paul Buchheit]] | gerû = | xwedî = [[Google]] | hejmara_karkêran = 425 Milyon (hezîran 2012)<ref name="theverge"/> | dirûşm = | malper = [https://www.gmail.com Gmail] }} '''Gmail''' (bixwîne: ''Gmail'') xizmetekê [[e-peyam]]ê ye. Ji aliyê [[Google]] ve hatiye çêkirin. == Binêre == * [[Nivîsbariya kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Google}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Teknolojî-şitil}} [[Kategorî:Gmail| ]] [[Kategorî:Google]] [[Kategorî:Malper]] [[Kategorî:Nivîsbariya 2004an]] [[Kategorî:Servîsên Google]] [[Kategorî:Wergerandin]] oen5cq6schy5b5hz3c43jrcl804z3k3 4 70679 2031380 2030937 2026-05-26T08:39:05Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên bikarhêneran hat rojanekirin 2031380 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Penaber49}} | 108379 |- | 2 | {{b|MikaelF}} | 85384 |- | 3 | {{b|Avestaboy}} | 83176 |- | 4 | {{b|Wikihez}} | 73847 |- | 5 | {{b|Ghybu}} | 57398 |- | 6 | {{b|Erdal Ronahi}} | 21894 |- | 7 | {{b|Gomada}} | 16454 |- | 8 | {{b|Xwedêda}} | 12196 |- | 9 | {{b|Sayit25}} | 9905 |- | 10 | {{b|Bablekan}} | 9690 |- | 11 | {{b|Luqman}} | 9281 |- | 12 | {{b|Kurê Acemî}} | 9215 |- | 13 | {{b|Mohajeer}} | 8746 |- | 14 | {{b|Mors maku}} | 7848 |- | 15 | {{b|Baran Agir}} | 7542 |- | 16 | {{b|Bangin}} | 7395 |- | 17 | {{b|Şêr}} | 7348 |- | 18 | {{b|GPinkerton}} | 6523 |- | 19 | {{b|Ramikurd}} | 6298 |- | 20 | {{b|Takabeg}} | 5720 |- | 21 | {{b|Ferrus}} | 5671 |- | 22 | {{b|Alkd}} | 4570 |- | 23 | {{b|Dilovan Gervan}} | 3949 |- | 24 | {{b|Biyolojiyabikurdi}} | 3651 |- | 25 | {{b|Kurdodino}} | 3563 |- | 26 | {{b|Baran Ruciyar}} | 3123 |- | 27 | {{b|Cyrus the virus}} | 2994 |- | 28 | {{b|Bikarhêner}} | 2573 |- | 29 | {{b|Ahmetbeg}} | 2464 |- | 30 | {{b|Têmavo}} | 2174 |- | 31 | {{b|Guherto}} | 1888 |- | 32 | {{b|Rasti}} | 1853 |- | 33 | {{b|Mehk63}} | 1758 |- | 34 | {{b|Diyako~kuwiki}} | 1725 |- | 35 | {{b|Cirano}} | 1689 |- | 36 | {{b|ئاسۆ}} | 1685 |- | 37 | {{b|Haco}} | 1654 |- | 38 | {{b|VikiAzad}} | 1527 |- | 39 | {{b|Bibliophile}} | 1464 |- | 40 | {{b|Cuneytewrares}} | 1458 |- | 41 | {{b|Purbo T}} | 1435 |- | 42 | {{b|QazîKurd}} | 1423 |- | 43 | {{b|Xani~kuwiki}} | 1420 |- | 44 | {{b|Merivan}} | 1333 |- | 45 | {{b|Klk737dldj636do377eki3737}} | 1328 |- | 46 | {{b|KurdoChali}} | 1325 |- | 47 | {{b|Ilamxan}} | 1179 |- | 48 | {{b|Xweka}} | 1078 |- | 49 | {{b|Jiju}} | 1045 |- | 50 | {{b|Aras-real}} | 966 |- | 51 | {{b|Calak}} | 947 |- | 52 | {{b|Dilo2121}} | 937 |- | 53 | {{b|Zanistvan}} | 876 |- | 54 | {{b|Zeki}} | 851 |- | 55 | {{b|Piling}} | 749 |- | 56 | {{b|Cyrus abdi}} | 734 |- | 57 | {{b|RewşenBaran}} | 689 |- | 58 | {{b|Thothr}} | 671 |- | 59 | {{b|KureCewlik81}} | 663 |- | 60 | {{b|RezanTovjin}} | 660 |- | 61 | {{b|Makenzis}} | 654 |- | 62 | {{b|Bûraẍ Derdilî}} | 633 |- | 63 | {{b|KurdîmHeval}} | 605 |- | 64 | {{b|Silêman}} | 596 |- | 65 | {{b|Hamid}} | 591 |- | 66 | {{b|Sebriko}} | 587 |- | 67 | {{b|PanchoS}} | 573 |- | 68 | {{b|Ehmedbeg}} | 561 |- | 69 | {{b|Alsace38}} | 552 |- | 70 | {{b|Reality006}} | 541 |- | 71 | {{b|Talizok}} | 538 |- | 72 | {{b|EmrahÖ}} | 521 |- | 73 | {{b|Webmaster}} | 520 |- | 74 | {{b|Baaqo92}} | 503 |- | 75 | {{b|Key Mîrza}} | 496 |- | 76 | {{b|Welat}} | 484 |- | 77 | {{b|Benyadem}} | 478 |- | 78 | {{b|Ternarius}} | 475 |- | 79 | {{b|Zêtkar}} | 466 |- | 80 | {{b|Ferhad y}} | 459 |- | 81 | {{b|Aza}} | 450 |- | 83 | {{b|Khoshhat}} | 437 |- | 82 | {{b|Wejevan}} | 437 |- | 84 | {{b|MIKAEELL}} | 425 |- | 85 | {{b|Pathoschild}} | 416 |- | 86 | {{b|PowerBUL}} | 410 |- | 87 | {{b|Kurdî27}} | 409 |- | 88 | {{b|Pill}} | 407 |- | 89 | {{b|Irecmehrbexs}} | 399 |- | 90 | {{b|Sakura emad}} | 397 |- | 91 | {{b|Cobar~kuwiki}} | 393 |- | 92 | {{b|Jiyanalpirani}} | 363 |- | 93 | {{b|E2m}} | 360 |- | 94 | {{b|Bohater~kuwiki}} | 323 |- | 95 | {{b|Mêzgir}} | 320 |- | 96 | {{b|Paraw}} | 312 |- | 97 | {{b|Derbaz}} | 302 |- | 98 | {{b|LA2}} | 302 |- | 99 | {{b|Rokarali}} | 300 |- | 100 | {{b|Nesimis}} | 297 |} 54n7kv5h4uqugs84q6m2mvx2fdaj18m 0 77252 2031303 1956662 2026-05-25T22:55:27Z Wikihez 39702 2031303 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî | sernav = Serpêhatiyên Tom Sawyer | sernavê xwemalî = The Adventures of Tom Sawyer | wergêr = [[Ergin Öpengin]] | wêne = Adventure of Tom Sawyer-pg014.png | weşanxane = Hêlîn ([[Weşanên Avesta]]) | rûpel = 144 }} '''''Serpêhatiyên Tom Sawyer''''' (sernavê resen {{ziman-en|The Adventures of Tom Sawyer}}) [[roman]]eke [[nivîskar]]ê [[amerîkan]] [[Mark Twain]] e. Ew pirtûk ji wek klasîkên wêjeya ciwanan tê hesibandin. Helbet ew roman ji heta îro jî bala kesên salmezin jî dikişand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://diyarname.com/news.php?Idx=2182 |sernav=Bi kurdî Serpêhatiyên Tom Sawyer bixwînin |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2009-05-01 |malper=diyarname.com |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> == Naverok == [[Wêne:Tom_Sawyer_-_18-156.jpg|thumb|Tom Sawyer û Becky Thatcher, Xêzkarî ji çapa 1876]] Serpêhatiyên Tom Sawyer çîrokeke belhizokî ye û li cihê aşopî yê St. Petersburg li Missouri ji keviyê [[Mîsîsîpî (cudakirin)|Mîsîsîpiyê]] di nîvê [[sedsala 19an]] de derbas dibe. Tomê sêwî digel meta xwe Polly re, digel biramakê xwe Sid, dotmama xwe Mary û xulamê reş Jim dijî. Sid hişmend e û her carê giliya Tom dike. Tom, ji hêla din ve, ew hez dike ku li dibistanê skip bike, şer bike û bi hevalê xwe yê herî baş Huckleberry Finn re dorpêç bike. Ev rûniştinê daîmî tune; diya wî mirî ye, bavê wî li barbarê de alkolîkek navdar e. Li jêr çend serpêhatîyên ku Tom û hevalên wî li St.Petersburgê bi çavên xwe dibînin. [[Wêne:Tom_Sawyer_-_12-108.jpg|thumb|Meta Polly, Xêzkariya çapa 1876]] Gava ku Tom piştî pevçûnê bi kirasê qelişandî tê malê, ew neçar e ku çeperê meta Polly wek ceza roja îniyê de boyax bike. Her cara ku kurikek tê ser cezayê darvekirinê û kêfê dike, Tom bi rûyê rast jê re dibêje ka çiqas zehmet e ku meriv rengê kilsî rast serda ke û ku ji herkesê dûr e ku meriv dikare vê peywira zor çareser bike. Kuran mereqdar bûne û jê dipirsin gelo ewana gerek ew ceribandinê nekin, û tenê piştî demeke dirêj bi dudilî û di dawiyê de li dijî destmêza bi madeyên guheztinê, Tom destûrê dide wan ku ji bo wî çeperê boyax bike. Demek şûn da Tom bi şev Huck re diçe goristanê ji ber ku efsûnekî xweşiyê biceribinin . Vê demê de sê mêr têne li cem goristanê: Joe'yê çermsor, durehekî ku gundî jê ditirsin, Muff Potter, berdoşekî bêhişek û bijîşkê ciwan ê gund Robinson. Joeyê çermsor û Muff Potter gorek vedikin û leşê dadînin li ser destgerê. Doktor dixwaze ku ew zilamê mirî bînin mala xwe, lê Joeyê çermsor ji bo wê zêde pere dixwaze. Cengekî diqewime û Joeyê çermsor doktorê ciwan bi kêrê Muff Potter ku ew jî bêhiş hatiye kutandin, kêr dike. Gava ku ew hişyar e, Joe bi wî dike ku ew bifikire ku ew kujerê doktorê ciwan e. Ji tirsa tolhildana Joeyê çermsor, Tom û Huck ji hevdu sond dixwin ku çu carî li ser tiştên ku wan dîtine eşkere nekin. Dotira rojê kuştinê tê vedîtin û Muff Potter paşê li girtîgehê de girtî ye. Tom û Huck biryar didin ku bi hevalek din, Joe Harper re bibin korsan. Hêwir giravek li jêr St. Petersburg di navîna Mississippi de ye. Li wir ew ji jiyana korsanî kêfê digirin dema ku her kesê li gund li çem wan digerin, û xizmên wan bawer dikin ku ew xeniqî bûn e. Tom yek şev şûnda xwe vedişêre li cem mala meta Polly û bi dizî guh dide li ser meta Polly, diya Joe Harper, Sid û Mary. Piştî bagerek Huck û Joe biryar didin ku dev ji korsaniyê berdin. Tom dikare ji wan re razî bike ku ew bimînin û ji wan re di derbarê serdana xwe ya dizîka de li ser axa sereke, jivana ku ew di derbarê karûbarê cenazeyê wan de hebû, û ramana wî di wê demê de vedigere. Ewna wisa li ser galeriya dêrê guh didin ser cenazeya xwe û di dawiyê de ewna xwe eşkere dikin. Tevî belhizokîyên wan, mirovên li ser cenazeyê di dêrê de ji zindîbûna wan kêfxweşin û Tom bi temenên din re ji bo serpêhatiyên wî tê dexisîn. Di darizandina Muff Potter de, Joeyê çermsor, Tom û Huck jî amade ne. Tom sonda xwe ku ti tiştî ne bibêje û Muff Potter ji dardakirinê difilitîn e. Joeyê çermsor dikare bireve, û Tom niha ditirse ku Joe wî wekî govanê tawanê bikuje. Di hilweşînê de, Tom û Huck biryar didin ku bibin gencîneger. Ew di heman demê de li xaniyek hilweşandî ya ku tê texmîn kirin ku li vir spêle he jî digerin. Dema ku herdu li tebeqa yekem e, Joeyê çermsor û hevkariyê wî tên malê ku pere veşêrin. Ew sinderûke kevnar tijî hûrdeyên zêr ku di taqekî dîwarê de hatine veşartin, vedişêrin, ku ew bi xwe re hildigirin da ku wan li ciheke din veşêrin. Çend roj şûnda, Huck li dû du tawankaran digere da ku cîhê veşartinê gencîneyê bibîne. Ew li ser axaftinê guhdarî dike û fêr dibe ku Joeyê çermsor dixwaze êrîş bike jinebiya dadger Douglas li xaniyê wê û wê kût bike. Huck dikare ji cîranê xwe alîkariyê bistîne, lê tawankaran direvin. Di heman demê de, hin zarok - tevî Tom û hevala wî Becky - diçin li şikefta McDouglas. Tom û Becky di pergala şikefta mezin de winda dibin. Tom bi Joeyê çermsor re hevdîtin dike, ku ew di tariyê de Tom nabîne. Di dawiyê de, Tom derçûnek din, ya ku berê nenas bû û dikare wisa Becky û bifilitîn e. Tom paşê fêr dibe ku bavê Becky, dadger Thatcher, piştî ku winda wiya bû ket hundirê şikeftê û bi deriyekî darî ya giran re girtî bû da ku pêşî li qezayên din bigire. Tom niha eşkere dike ku ew Joeyê çermsor di şikeftê de dîtiye. Tawankar di şikeftê de mirî tê dîtin, ew nikaribû derî veke, û ji ber birçê mirî bû. [[Wêne:Tom_Sawyer_-_33-261.jpg|thumb|Tom gencîneyê vedibîne , Xêzkariya çapa 1876ê]]Tom di heman demê de xezîneya zêrîn a ku Joe Indian di şikeftê de veşartibû didît. Tom û Huck bi rehetî parve dikin, û Huck li mala jinebî Douglas tê hildan. Lêbelê, piştî demekê ew ji mala hişk bitertîb e û biterbiye ye de direve, ku li wê derê jî nahêle ku qelûnek vexwe, li ser kolanê vedigere û biryar dide ku dîsa jiyanek azadiyê bijî. Tom diqewime ku Huck qane bike ku bi jinebî re dîsa biceribîne, ji ber ku Tom plan dike ku paşê komek talanker û şantajker peyda bike, û tenê endamên baş-xwedan "bi şêwaz" divê werin pejirandin. Huck vê yekê dibîne û vedigere jinebiya. == Adaptasyonên fîlmî == Çîrokên li ser Tom Sawyer û Huckleberry Finn bi gelemperî ji sala 1917 ve ji bo sînema û televîzyonê têne edîtandin. Fîlmên sînemayî bi gelemperî bi mijara gencînegerî û serpêhatiyên bi keleş Joeyê çermsor re bi sînor in. Yek ji adaptasyonên bêkêmasî di rêzefîlmê pêşêvarê ''[[Huckleberry Finn and His Friends (rêzefîlm)|Huckleberry Finn and His Friends]]'' ji sala 1979 de pêkhat. * ''[[Tom Sawyer (1917 fîlm)|Tom Sawyer]]'' (DYA 1917) bi [[Jack Pickford]] (Tom) û [[Robert Gordon (Schauspieler, 1895)|Robert Gordon]] (Huck) * ''[[Tom Sawyer (1930)|Tom Sawyer]]'' (DYA 1930) ya [[John Cromwell]], bi [[Jackie Coogan]] (Tom) û [[Junior Durkin]] (Huck) * [[The Adventures of Tom Sawyer ( fîlm 1938)|The Adventures of Tom Sawyer]] (DYA 1938), ya [[Norman Taurog]], bi [[Tommy Kelly]] (Tom), [[Jackie Moran]] (Huck) û [[May Robson]] (Meta Polly) * ''[[Les Aventures de Tom Sawyer]]'' (1968), çarîneya serpêhatiyê [[ZDF]]- bi [[Roland Demongeot]] (Tom), [[Marc di Napoli]] (Huck) û [[Lina Carstens]] (Meta Polly) * ''[[Tom Sawyer (1973 film)|Tom Sawyer]]'' (DYA 1973) bi [[Johnny Whitaker]] (Tom) û [[Jodie Foster]] (Becky) * ''[[Huckleberry Finn and His Friends ( rêzefîlm)|Huckleberry Finn and His Friends]]'' (1979, Rêzefîlm bi 26 beş) bi [[Brigitte Horney]] wek meta Polly * 1982, ''Приключения Тома Сойера и Гекльберри Финна bi tîpên latînî [[Priklyucheniya Toma Soyera i Geklberri Finna]]'' ) ya [[Stanislaw Sergejewitsch Goworuchin|Stanislaw Goworuchin]], bi [[Fjodor Wiktorowitsch Stukow|Fjodor Stukow]] (Tom), [[Wladislaw Borissowitsch Galkin|Wladislaw Galkin]] (Huck) û [[Marija Andrejewna Mironowa|Marija Mironowa]] (Becky) * ''[[Sawyer and Finn]]'' (1983), bi [[Peter Horton]] wek Tom, fîlm li ser Tomê salmezin e. * ''[[Back to Hannibal: The Return of Tom Sawyer and Huckleberry Finn]]'' (1990), ew fîlm Tom, Becky û Huck wek salmezinan nîşan dide . * ''[[Hakkuruberī Fin Monogatari]]'' (1994) ([[Anîme]]) * ''[[Tom und Huck]]'' (DYA 1995) li gorî fîlmnameya [[Stephen Sommers]], bi [[Jonathan Taylor Thomas]] (Tom), [[Brad Renfro]] (Huck) û [[Rachael Leigh Cook]] (Becky) * ''[[Tom Sawyer (2011)|Tom Sawyer]]'' (2011), fîlmeke alman ê [[Hermine Huntgeburth]] * ''[[Tom und Hacke]]'' (2012), fîlmeke alman û awistiryayî yê [[Rudolf Lechner (Verleger)|Rudolf Lechner]] * ''[[Tom Sawyer & Huckleberry Finn ( fîlm 2014)|Tom Sawyer & Huckleberry Finn]]'' (DYA 2014), bi [[Joel Courtney]] (Tom), [[Jake T. Austin]] (Huck) û [[Christine Kaufmann]] (Meta Polly) == Agahiyên din == Yek ji ferîbotên gerîdokê ku xeta TT di navbera Almanya û Swêdê de tê bikaranîn bi navê Tom Sawyer e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.faktaomfartyg.se/robin_hood_1989.htm |sernav= |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=www.faktaomfartyg.se |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200926174712/http://www.faktaomfartyg.se/robin_hood_1989.htm |tarîxa-arşîvê=2020-09-26 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Yek ji stranên herî naskirî yên ji hêla koma rockê kanadayî [[Rush]] ve ji albûma [[Moving Pictures]] ve tête Tom Sawyer navandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://classicrock.net/rueckblende-rush-tom-sawyer/ |sernav=Rückblende: Rush – ›Tom Sawyer‹ |paşnav=Elliott |pêşnav=Paul |tarîx=2020-04-11 |malper=classicrock.net |ziman=de |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230926231553/https://classicrock.net/rueckblende-rush-tom-sawyer/ |tarîxa-arşîvê=2023-09-26 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûk]] [[Kategorî:Roman]] [[Kategorî:Romanên klasîk]] [[Kategorî:Romanên li ser sêwiyan]] [[Kategorî:Romanên zarokan ên amerîkî]] [[Kategorî:Romanên Mark Twain]] [[Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan]] osr77mxxndks0xi0eru3j26b2lzw9q4 2031304 2031303 2026-05-25T22:56:01Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: −[[Kategorî:Pirtûk]]; −[[Kategorî:Roman]] 2031304 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî | sernav = Serpêhatiyên Tom Sawyer | sernavê xwemalî = The Adventures of Tom Sawyer | wergêr = [[Ergin Öpengin]] | wêne = Adventure of Tom Sawyer-pg014.png | weşanxane = Hêlîn ([[Weşanên Avesta]]) | rûpel = 144 }} '''''Serpêhatiyên Tom Sawyer''''' (sernavê resen {{ziman-en|The Adventures of Tom Sawyer}}) [[roman]]eke [[nivîskar]]ê [[amerîkan]] [[Mark Twain]] e. Ew pirtûk ji wek klasîkên wêjeya ciwanan tê hesibandin. Helbet ew roman ji heta îro jî bala kesên salmezin jî dikişand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://diyarname.com/news.php?Idx=2182 |sernav=Bi kurdî Serpêhatiyên Tom Sawyer bixwînin |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2009-05-01 |malper=diyarname.com |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> == Naverok == [[Wêne:Tom_Sawyer_-_18-156.jpg|thumb|Tom Sawyer û Becky Thatcher, Xêzkarî ji çapa 1876]] Serpêhatiyên Tom Sawyer çîrokeke belhizokî ye û li cihê aşopî yê St. Petersburg li Missouri ji keviyê [[Mîsîsîpî (cudakirin)|Mîsîsîpiyê]] di nîvê [[sedsala 19an]] de derbas dibe. Tomê sêwî digel meta xwe Polly re, digel biramakê xwe Sid, dotmama xwe Mary û xulamê reş Jim dijî. Sid hişmend e û her carê giliya Tom dike. Tom, ji hêla din ve, ew hez dike ku li dibistanê skip bike, şer bike û bi hevalê xwe yê herî baş Huckleberry Finn re dorpêç bike. Ev rûniştinê daîmî tune; diya wî mirî ye, bavê wî li barbarê de alkolîkek navdar e. Li jêr çend serpêhatîyên ku Tom û hevalên wî li St.Petersburgê bi çavên xwe dibînin. [[Wêne:Tom_Sawyer_-_12-108.jpg|thumb|Meta Polly, Xêzkariya çapa 1876]] Gava ku Tom piştî pevçûnê bi kirasê qelişandî tê malê, ew neçar e ku çeperê meta Polly wek ceza roja îniyê de boyax bike. Her cara ku kurikek tê ser cezayê darvekirinê û kêfê dike, Tom bi rûyê rast jê re dibêje ka çiqas zehmet e ku meriv rengê kilsî rast serda ke û ku ji herkesê dûr e ku meriv dikare vê peywira zor çareser bike. Kuran mereqdar bûne û jê dipirsin gelo ewana gerek ew ceribandinê nekin, û tenê piştî demeke dirêj bi dudilî û di dawiyê de li dijî destmêza bi madeyên guheztinê, Tom destûrê dide wan ku ji bo wî çeperê boyax bike. Demek şûn da Tom bi şev Huck re diçe goristanê ji ber ku efsûnekî xweşiyê biceribinin . Vê demê de sê mêr têne li cem goristanê: Joe'yê çermsor, durehekî ku gundî jê ditirsin, Muff Potter, berdoşekî bêhişek û bijîşkê ciwan ê gund Robinson. Joeyê çermsor û Muff Potter gorek vedikin û leşê dadînin li ser destgerê. Doktor dixwaze ku ew zilamê mirî bînin mala xwe, lê Joeyê çermsor ji bo wê zêde pere dixwaze. Cengekî diqewime û Joeyê çermsor doktorê ciwan bi kêrê Muff Potter ku ew jî bêhiş hatiye kutandin, kêr dike. Gava ku ew hişyar e, Joe bi wî dike ku ew bifikire ku ew kujerê doktorê ciwan e. Ji tirsa tolhildana Joeyê çermsor, Tom û Huck ji hevdu sond dixwin ku çu carî li ser tiştên ku wan dîtine eşkere nekin. Dotira rojê kuştinê tê vedîtin û Muff Potter paşê li girtîgehê de girtî ye. Tom û Huck biryar didin ku bi hevalek din, Joe Harper re bibin korsan. Hêwir giravek li jêr St. Petersburg di navîna Mississippi de ye. Li wir ew ji jiyana korsanî kêfê digirin dema ku her kesê li gund li çem wan digerin, û xizmên wan bawer dikin ku ew xeniqî bûn e. Tom yek şev şûnda xwe vedişêre li cem mala meta Polly û bi dizî guh dide li ser meta Polly, diya Joe Harper, Sid û Mary. Piştî bagerek Huck û Joe biryar didin ku dev ji korsaniyê berdin. Tom dikare ji wan re razî bike ku ew bimînin û ji wan re di derbarê serdana xwe ya dizîka de li ser axa sereke, jivana ku ew di derbarê karûbarê cenazeyê wan de hebû, û ramana wî di wê demê de vedigere. Ewna wisa li ser galeriya dêrê guh didin ser cenazeya xwe û di dawiyê de ewna xwe eşkere dikin. Tevî belhizokîyên wan, mirovên li ser cenazeyê di dêrê de ji zindîbûna wan kêfxweşin û Tom bi temenên din re ji bo serpêhatiyên wî tê dexisîn. Di darizandina Muff Potter de, Joeyê çermsor, Tom û Huck jî amade ne. Tom sonda xwe ku ti tiştî ne bibêje û Muff Potter ji dardakirinê difilitîn e. Joeyê çermsor dikare bireve, û Tom niha ditirse ku Joe wî wekî govanê tawanê bikuje. Di hilweşînê de, Tom û Huck biryar didin ku bibin gencîneger. Ew di heman demê de li xaniyek hilweşandî ya ku tê texmîn kirin ku li vir spêle he jî digerin. Dema ku herdu li tebeqa yekem e, Joeyê çermsor û hevkariyê wî tên malê ku pere veşêrin. Ew sinderûke kevnar tijî hûrdeyên zêr ku di taqekî dîwarê de hatine veşartin, vedişêrin, ku ew bi xwe re hildigirin da ku wan li ciheke din veşêrin. Çend roj şûnda, Huck li dû du tawankaran digere da ku cîhê veşartinê gencîneyê bibîne. Ew li ser axaftinê guhdarî dike û fêr dibe ku Joeyê çermsor dixwaze êrîş bike jinebiya dadger Douglas li xaniyê wê û wê kût bike. Huck dikare ji cîranê xwe alîkariyê bistîne, lê tawankaran direvin. Di heman demê de, hin zarok - tevî Tom û hevala wî Becky - diçin li şikefta McDouglas. Tom û Becky di pergala şikefta mezin de winda dibin. Tom bi Joeyê çermsor re hevdîtin dike, ku ew di tariyê de Tom nabîne. Di dawiyê de, Tom derçûnek din, ya ku berê nenas bû û dikare wisa Becky û bifilitîn e. Tom paşê fêr dibe ku bavê Becky, dadger Thatcher, piştî ku winda wiya bû ket hundirê şikeftê û bi deriyekî darî ya giran re girtî bû da ku pêşî li qezayên din bigire. Tom niha eşkere dike ku ew Joeyê çermsor di şikeftê de dîtiye. Tawankar di şikeftê de mirî tê dîtin, ew nikaribû derî veke, û ji ber birçê mirî bû. [[Wêne:Tom_Sawyer_-_33-261.jpg|thumb|Tom gencîneyê vedibîne , Xêzkariya çapa 1876ê]]Tom di heman demê de xezîneya zêrîn a ku Joe Indian di şikeftê de veşartibû didît. Tom û Huck bi rehetî parve dikin, û Huck li mala jinebî Douglas tê hildan. Lêbelê, piştî demekê ew ji mala hişk bitertîb e û biterbiye ye de direve, ku li wê derê jî nahêle ku qelûnek vexwe, li ser kolanê vedigere û biryar dide ku dîsa jiyanek azadiyê bijî. Tom diqewime ku Huck qane bike ku bi jinebî re dîsa biceribîne, ji ber ku Tom plan dike ku paşê komek talanker û şantajker peyda bike, û tenê endamên baş-xwedan "bi şêwaz" divê werin pejirandin. Huck vê yekê dibîne û vedigere jinebiya. == Adaptasyonên fîlmî == Çîrokên li ser Tom Sawyer û Huckleberry Finn bi gelemperî ji sala 1917 ve ji bo sînema û televîzyonê têne edîtandin. Fîlmên sînemayî bi gelemperî bi mijara gencînegerî û serpêhatiyên bi keleş Joeyê çermsor re bi sînor in. Yek ji adaptasyonên bêkêmasî di rêzefîlmê pêşêvarê ''[[Huckleberry Finn and His Friends (rêzefîlm)|Huckleberry Finn and His Friends]]'' ji sala 1979 de pêkhat. * ''[[Tom Sawyer (1917 fîlm)|Tom Sawyer]]'' (DYA 1917) bi [[Jack Pickford]] (Tom) û [[Robert Gordon (Schauspieler, 1895)|Robert Gordon]] (Huck) * ''[[Tom Sawyer (1930)|Tom Sawyer]]'' (DYA 1930) ya [[John Cromwell]], bi [[Jackie Coogan]] (Tom) û [[Junior Durkin]] (Huck) * [[The Adventures of Tom Sawyer ( fîlm 1938)|The Adventures of Tom Sawyer]] (DYA 1938), ya [[Norman Taurog]], bi [[Tommy Kelly]] (Tom), [[Jackie Moran]] (Huck) û [[May Robson]] (Meta Polly) * ''[[Les Aventures de Tom Sawyer]]'' (1968), çarîneya serpêhatiyê [[ZDF]]- bi [[Roland Demongeot]] (Tom), [[Marc di Napoli]] (Huck) û [[Lina Carstens]] (Meta Polly) * ''[[Tom Sawyer (1973 film)|Tom Sawyer]]'' (DYA 1973) bi [[Johnny Whitaker]] (Tom) û [[Jodie Foster]] (Becky) * ''[[Huckleberry Finn and His Friends ( rêzefîlm)|Huckleberry Finn and His Friends]]'' (1979, Rêzefîlm bi 26 beş) bi [[Brigitte Horney]] wek meta Polly * 1982, ''Приключения Тома Сойера и Гекльберри Финна bi tîpên latînî [[Priklyucheniya Toma Soyera i Geklberri Finna]]'' ) ya [[Stanislaw Sergejewitsch Goworuchin|Stanislaw Goworuchin]], bi [[Fjodor Wiktorowitsch Stukow|Fjodor Stukow]] (Tom), [[Wladislaw Borissowitsch Galkin|Wladislaw Galkin]] (Huck) û [[Marija Andrejewna Mironowa|Marija Mironowa]] (Becky) * ''[[Sawyer and Finn]]'' (1983), bi [[Peter Horton]] wek Tom, fîlm li ser Tomê salmezin e. * ''[[Back to Hannibal: The Return of Tom Sawyer and Huckleberry Finn]]'' (1990), ew fîlm Tom, Becky û Huck wek salmezinan nîşan dide . * ''[[Hakkuruberī Fin Monogatari]]'' (1994) ([[Anîme]]) * ''[[Tom und Huck]]'' (DYA 1995) li gorî fîlmnameya [[Stephen Sommers]], bi [[Jonathan Taylor Thomas]] (Tom), [[Brad Renfro]] (Huck) û [[Rachael Leigh Cook]] (Becky) * ''[[Tom Sawyer (2011)|Tom Sawyer]]'' (2011), fîlmeke alman ê [[Hermine Huntgeburth]] * ''[[Tom und Hacke]]'' (2012), fîlmeke alman û awistiryayî yê [[Rudolf Lechner (Verleger)|Rudolf Lechner]] * ''[[Tom Sawyer & Huckleberry Finn ( fîlm 2014)|Tom Sawyer & Huckleberry Finn]]'' (DYA 2014), bi [[Joel Courtney]] (Tom), [[Jake T. Austin]] (Huck) û [[Christine Kaufmann]] (Meta Polly) == Agahiyên din == Yek ji ferîbotên gerîdokê ku xeta TT di navbera Almanya û Swêdê de tê bikaranîn bi navê Tom Sawyer e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.faktaomfartyg.se/robin_hood_1989.htm |sernav= |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=www.faktaomfartyg.se |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200926174712/http://www.faktaomfartyg.se/robin_hood_1989.htm |tarîxa-arşîvê=2020-09-26 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Yek ji stranên herî naskirî yên ji hêla koma rockê kanadayî [[Rush]] ve ji albûma [[Moving Pictures]] ve tête Tom Sawyer navandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://classicrock.net/rueckblende-rush-tom-sawyer/ |sernav=Rückblende: Rush – ›Tom Sawyer‹ |paşnav=Elliott |pêşnav=Paul |tarîx=2020-04-11 |malper=classicrock.net |ziman=de |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230926231553/https://classicrock.net/rueckblende-rush-tom-sawyer/ |tarîxa-arşîvê=2023-09-26 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Romanên klasîk]] [[Kategorî:Romanên li ser sêwiyan]] [[Kategorî:Romanên zarokan ên amerîkî]] [[Kategorî:Romanên Mark Twain]] [[Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan]] a9ygltp512gv2kshcrj5ya9g524srnk 2031324 2031304 2026-05-26T00:32:33Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031324 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî | sernav = Serpêhatiyên Tom Sawyer | sernavê xwemalî = The Adventures of Tom Sawyer | wergêr = [[Ergin Öpengin]] | wêne = Adventure of Tom Sawyer-pg014.png | weşanxane = Hêlîn ([[Weşanên Avesta]]) | rûpel = 144 }} '''''Serpêhatiyên Tom Sawyer''''' (sernavê resen {{ziman-en|The Adventures of Tom Sawyer}}) [[roman]]eke [[nivîskar]]ê [[amerîkan]] [[Mark Twain]] e. Ew pirtûk ji wek klasîkên wêjeya ciwanan tê hesibandin. Helbet ew roman ji heta îro jî bala kesên salmezin jî dikişand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://diyarname.com/news.php?Idx=2182 |sernav=Bi kurdî Serpêhatiyên Tom Sawyer bixwînin |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2009-05-01 |malper=diyarname.com |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> == Naverok == [[Wêne:Tom_Sawyer_-_18-156.jpg|thumb|Tom Sawyer û Becky Thatcher, Xêzkarî ji çapa 1876]] Serpêhatiyên Tom Sawyer çîrokeke belhizokî ye û li cihê aşopî yê St. Petersburg li Missouri ji keviyê [[Mîsîsîpî (cudakirin)|Mîsîsîpiyê]] di nîvê [[sedsala 19an]] de derbas dibe. Tomê sêwî digel meta xwe Polly re, digel biramakê xwe Sid, dotmama xwe Mary û xulamê reş Jim dijî. Sid hişmend e û her carê giliya Tom dike. Tom, ji hêla din ve, ew hez dike ku li dibistanê skip bike, şer bike û bi hevalê xwe yê herî baş Huckleberry Finn re dorpêç bike. Ev rûniştinê daîmî tune; diya wî mirî ye, bavê wî li barbarê de alkolîkek navdar e. Li jêr çend serpêhatîyên ku Tom û hevalên wî li St.Petersburgê bi çavên xwe dibînin. [[Wêne:Tom_Sawyer_-_12-108.jpg|thumb|Meta Polly, Xêzkariya çapa 1876]] Gava ku Tom piştî pevçûnê bi kirasê qelişandî tê malê, ew neçar e ku çeperê meta Polly wek ceza roja îniyê de boyax bike. Her cara ku kurikek tê ser cezayê darvekirinê û kêfê dike, Tom bi rûyê rast jê re dibêje ka çiqas zehmet e ku meriv rengê kilsî rast serda ke û ku ji herkesê dûr e ku meriv dikare vê peywira zor çareser bike. Kuran mereqdar bûne û jê dipirsin gelo ewana gerek ew ceribandinê nekin, û tenê piştî demeke dirêj bi dudilî û di dawiyê de li dijî destmêza bi madeyên guheztinê, Tom destûrê dide wan ku ji bo wî çeperê boyax bike. Demek şûn da Tom bi şev Huck re diçe goristanê ji ber ku efsûnekî xweşiyê biceribinin . Vê demê de sê mêr têne li cem goristanê: Joe'yê çermsor, durehekî ku gundî jê ditirsin, Muff Potter, berdoşekî bêhişek û bijîşkê ciwan ê gund Robinson. Joeyê çermsor û Muff Potter gorek vedikin û leşê dadînin li ser destgerê. Doktor dixwaze ku ew zilamê mirî bînin mala xwe, lê Joeyê çermsor ji bo wê zêde pere dixwaze. Cengekî diqewime û Joeyê çermsor doktorê ciwan bi kêrê Muff Potter ku ew jî bêhiş hatiye kutandin, kêr dike. Gava ku ew hişyar e, Joe bi wî dike ku ew bifikire ku ew kujerê doktorê ciwan e. Ji tirsa tolhildana Joeyê çermsor, Tom û Huck ji hevdu sond dixwin ku çu carî li ser tiştên ku wan dîtine eşkere nekin. Dotira rojê kuştinê tê vedîtin û Muff Potter paşê li girtîgehê de girtî ye. Tom û Huck biryar didin ku bi hevalek din, Joe Harper re bibin korsan. Hêwir giravek li jêr St. Petersburg di navîna Mississippi de ye. Li wir ew ji jiyana korsanî kêfê digirin dema ku her kesê li gund li çem wan digerin, û xizmên wan bawer dikin ku ew xeniqî bûn e. Tom yek şev şûnda xwe vedişêre li cem mala meta Polly û bi dizî guh dide li ser meta Polly, diya Joe Harper, Sid û Mary. Piştî bagerek Huck û Joe biryar didin ku dev ji korsaniyê berdin. Tom dikare ji wan re razî bike ku ew bimînin û ji wan re di derbarê serdana xwe ya dizîka de li ser axa sereke, jivana ku ew di derbarê karûbarê cenazeyê wan de hebû, û ramana wî di wê demê de vedigere. Ewna wisa li ser galeriya dêrê guh didin ser cenazeya xwe û di dawiyê de ewna xwe eşkere dikin. Tevî belhizokîyên wan, mirovên li ser cenazeyê di dêrê de ji zindîbûna wan kêfxweşin û Tom bi temenên din re ji bo serpêhatiyên wî tê dexisîn. Di darizandina Muff Potter de, Joeyê çermsor, Tom û Huck jî amade ne. Tom sonda xwe ku ti tiştî ne bibêje û Muff Potter ji dardakirinê difilitîn e. Joeyê çermsor dikare bireve, û Tom niha ditirse ku Joe wî wekî govanê tawanê bikuje. Di hilweşînê de, Tom û Huck biryar didin ku bibin gencîneger. Ew di heman demê de li xaniyek hilweşandî ya ku tê texmîn kirin ku li vir spêle he jî digerin. Dema ku herdu li tebeqa yekem e, Joeyê çermsor û hevkariyê wî tên malê ku pere veşêrin. Ew sinderûke kevnar tijî hûrdeyên zêr ku di taqekî dîwarê de hatine veşartin, vedişêrin, ku ew bi xwe re hildigirin da ku wan li ciheke din veşêrin. Çend roj şûnda, Huck li dû du tawankaran digere da ku cîhê veşartinê gencîneyê bibîne. Ew li ser axaftinê guhdarî dike û fêr dibe ku Joeyê çermsor dixwaze êrîş bike jinebiya dadger Douglas li xaniyê wê û wê kût bike. Huck dikare ji cîranê xwe alîkariyê bistîne, lê tawankaran direvin. Di heman demê de, hin zarok - tevî Tom û hevala wî Becky - diçin li şikefta McDouglas. Tom û Becky di pergala şikefta mezin de winda dibin. Tom bi Joeyê çermsor re hevdîtin dike, ku ew di tariyê de Tom nabîne. Di dawiyê de, Tom derçûnek din, ya ku berê nenas bû û dikare wisa Becky û bifilitîn e. Tom paşê fêr dibe ku bavê Becky, dadger Thatcher, piştî ku winda wiya bû ket hundirê şikeftê û bi deriyekî darî ya giran re girtî bû da ku pêşî li qezayên din bigire. Tom niha eşkere dike ku ew Joeyê çermsor di şikeftê de dîtiye. Tawankar di şikeftê de mirî tê dîtin, ew nikaribû derî veke, û ji ber birçê mirî bû. [[Wêne:Tom_Sawyer_-_33-261.jpg|thumb|Tom gencîneyê vedibîne , Xêzkariya çapa 1876ê]]Tom di heman demê de xezîneya zêrîn a ku Joe Indian di şikeftê de veşartibû didît. Tom û Huck bi rehetî parve dikin, û Huck li mala jinebî Douglas tê hildan. Lêbelê, piştî demekê ew ji mala hişk bitertîb e û biterbiye ye de direve, ku li wê derê jî nahêle ku qelûnek vexwe, li ser kolanê vedigere û biryar dide ku dîsa jiyanek azadiyê bijî. Tom diqewime ku Huck qane bike ku bi jinebî re dîsa biceribîne, ji ber ku Tom plan dike ku paşê komek talanker û şantajker peyda bike, û tenê endamên baş-xwedan "bi şêwaz" divê werin pejirandin. Huck vê yekê dibîne û vedigere jinebiya. == Adaptasyonên fîlmî == Çîrokên li ser Tom Sawyer û Huckleberry Finn bi gelemperî ji sala 1917 ve ji bo sînema û televîzyonê têne edîtandin. Fîlmên sînemayî bi gelemperî bi mijara gencînegerî û serpêhatiyên bi keleş Joeyê çermsor re bi sînor in. Yek ji adaptasyonên bêkêmasî di rêzefîlmê pêşêvarê ''[[Huckleberry Finn and His Friends (rêzefîlm)|Huckleberry Finn and His Friends]]'' ji sala 1979 de pêkhat. * ''[[Tom Sawyer (1917 fîlm)|Tom Sawyer]]'' (DYA 1917) bi [[Jack Pickford]] (Tom) û [[Robert Gordon (Schauspieler, 1895)|Robert Gordon]] (Huck) * ''[[Tom Sawyer (1930)|Tom Sawyer]]'' (DYA 1930) ya [[John Cromwell]], bi [[Jackie Coogan]] (Tom) û [[Junior Durkin]] (Huck) * [[The Adventures of Tom Sawyer ( fîlm 1938)|The Adventures of Tom Sawyer]] (DYA 1938), ya [[Norman Taurog]], bi [[Tommy Kelly]] (Tom), [[Jackie Moran]] (Huck) û [[May Robson]] (Meta Polly) * ''[[Les Aventures de Tom Sawyer]]'' (1968), çarîneya serpêhatiyê [[ZDF]]- bi [[Roland Demongeot]] (Tom), [[Marc di Napoli]] (Huck) û [[Lina Carstens]] (Meta Polly) * ''[[Tom Sawyer (1973 film)|Tom Sawyer]]'' (DYA 1973) bi [[Johnny Whitaker]] (Tom) û [[Jodie Foster]] (Becky) * ''[[Huckleberry Finn and His Friends ( rêzefîlm)|Huckleberry Finn and His Friends]]'' (1979, Rêzefîlm bi 26 beş) bi [[Brigitte Horney]] wek meta Polly * 1982, ''Приключения Тома Сойера и Гекльберри Финна bi tîpên latînî [[Priklyucheniya Toma Soyera i Geklberri Finna]]'' ) ya [[Stanislaw Sergejewitsch Goworuchin|Stanislaw Goworuchin]], bi [[Fjodor Wiktorowitsch Stukow|Fjodor Stukow]] (Tom), [[Wladislaw Borissowitsch Galkin|Wladislaw Galkin]] (Huck) û [[Marija Andrejewna Mironowa|Marija Mironowa]] (Becky) * ''[[Sawyer and Finn]]'' (1983), bi [[Peter Horton]] wek Tom, fîlm li ser Tomê salmezin e. * ''[[Back to Hannibal: The Return of Tom Sawyer and Huckleberry Finn]]'' (1990), ew fîlm Tom, Becky û Huck wek salmezinan nîşan dide . * ''[[Hakkuruberī Fin Monogatari]]'' (1994) ([[Anîme]]) * ''[[Tom und Huck]]'' (DYA 1995) li gorî fîlmnameya [[Stephen Sommers]], bi [[Jonathan Taylor Thomas]] (Tom), [[Brad Renfro]] (Huck) û [[Rachael Leigh Cook]] (Becky) * ''[[Tom Sawyer (2011)|Tom Sawyer]]'' (2011), fîlmeke alman ê [[Hermine Huntgeburth]] * ''[[Tom und Hacke]]'' (2012), fîlmeke alman û awistiryayî yê [[Rudolf Lechner (Verleger)|Rudolf Lechner]] * ''[[Tom Sawyer & Huckleberry Finn ( fîlm 2014)|Tom Sawyer & Huckleberry Finn]]'' (DYA 2014), bi [[Joel Courtney]] (Tom), [[Jake T. Austin]] (Huck) û [[Christine Kaufmann]] (Meta Polly) == Agahiyên din == Yek ji ferîbotên gerîdokê ku xeta TT di navbera Almanya û Swêdê de tê bikaranîn bi navê Tom Sawyer e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.faktaomfartyg.se/robin_hood_1989.htm |sernav= |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=www.faktaomfartyg.se |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200926174712/http://www.faktaomfartyg.se/robin_hood_1989.htm |tarîxa-arşîvê=2020-09-26 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Yek ji stranên herî naskirî yên ji hêla koma rockê kanadayî [[Rush]] ve ji albûma [[Moving Pictures]] ve tête Tom Sawyer navandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://classicrock.net/rueckblende-rush-tom-sawyer/ |sernav=Rückblende: Rush – ›Tom Sawyer‹ |paşnav=Elliott |pêşnav=Paul |tarîx=2020-04-11 |malper=classicrock.net |ziman=de |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230926231553/https://classicrock.net/rueckblende-rush-tom-sawyer/ |tarîxa-arşîvê=2023-09-26 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Romanên klasîk]] [[Kategorî:Romanên li ser sêwiyan]] [[Kategorî:Romanên Mark Twain]] [[Kategorî:Romanên zarokan ên amerîkî]] [[Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan]] a88u0j3mrg3r1lrx6059glkxchrqmwd 0 89771 2031362 1547852 2026-05-26T07:22:55Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2031362 wikitext text/x-wiki '''Fîlmçêker''' an jî '''hilberînerê fîlman''' kesek e ku çavdêriya hilberîna fîlman dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.producersguild.org/?page=faq |sernav=Frequently Asked Questions - Producers Guild of America |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=producersguild.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100407054558/http://www.producersguild.org/?page=faq |tarîxa-arşîvê=2010-04-07 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hilberîner ji hêla pargîdaniyek hilberîner ve an jî bi serbixwe dixebitin, hilberîneran plan dikin û dîmenên cihêreng ên hilberîna fîlimê, wekî hilbijartina [[fîlmname]]yê; koordînekirina nivîsandin, derhêneriyê û sererastkirinê; û sazkirina fînanse.<ref>{{Jêder-malper |url=http://lfs.org.uk/full-time-study/ma-filmmaking/areas-study/producing |sernav=Producing |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=lfs.org.uk |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507223520/https://lfs.org.uk/full-time-study/ma-filmmaking/areas-study/producing |tarîxa-arşîvê=2021-05-07 |rewşa-urlyê=dead |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Di dema "faza vedîtinê" de, derhêner ji bo pêşveçûnê materyalek sozdar dibîne û hilbijart. Heya ku fîlm li ser bingeha fîlmnameya heyî nîn be, derhêner divê senarîstek binirxînin û çavdêriyê li pêşkeftina fîlmnameyê bikin.Carekê fîlmname amade be, hilberîner dê axaftina firotinê pêşde bike da ku piştgiriya darayî bide ("" roniya kesk ") da ku hilberîn dest pê bike. Hilberîner di heman fazên pêşhilberîn, hilberandin û paşhilberîna fîlmçêkirinê jî çavdêriyê dike. Yek ji karên herî girîng kirêkirina derhêner û endamên [[key]] crewên din e. Gava ku derhêner di dema hilberînê de biryarên afirîner digire, hilberîner bi gelemperî rêveberiya lojîstîkê û karsaziyê dike, her çend hin derhêneran jî fîlmên xwe hilberînin. [[Derhêner]] berpirsyar e ku fîlm bi demê û di nav budceyê de were pêşkêş kirin, û gotinên dawî li ser biryarên afirîner e. Di dawiyê de, hilberîner dê çavdêriya bazarkirinê û belavkirinê bike. Hilberîner her gav nikare ji ber sedemên cûda çavdêriya tevahiya hilberînê bike. Di vê rewşê de, hilberînerê sereke an rêveberê hilberînê dikare kar rawestîne û ew bi hilberînerên têkildar, hilberînerên alîkar, hilberînerên xeta an rêveberên hilberînê re têkildar bike. == Cureyên hilberîner == Cûreyên cûda hilberîner û rola wan di hundurê pîşesaziyê de îro ev in: === Hilberînerê rêvebir === Hilberînerê rêvebir çavdêriyê dide hemû hilberînerên din ên ku li ser heman projeyê dixebitin. Ewna piştrast dikin ku hilberîner rola xwe ya li ser hilberîna diyarkirî bicîh dikin. Ewna jî bi gelemperî ji birêvebirina darayî ya fîlimê û birêvebirina hemî aliyên karsaziya din ên fîlimê ne. Di rêzefîlmekî de hilberîner rêvebir an Hev-hilberînerê rêvebir e ku bi gelemperî nivîskarek e rêzdarî di xuyê afirîner de distîn e. Li ser fîlmê mijardar an Fîlm Hilberînerê rêvebir pir caran ew kes e ku rasterast fîlmê fînanse dike an kesê ku veberhênêr an pargîdaniya ku fînanse peyda kiriye dît. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlmçêker| ]] shzjrry8qela490m135mh5e62x45773 2031369 2031362 2026-05-26T08:12:08Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031369 wikitext text/x-wiki '''Fîlmçêker''' an jî '''hilberînerê fîlman''' kesek e ku çavdêriya hilberîna fîlman dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.producersguild.org/?page=faq |sernav=Frequently Asked Questions - Producers Guild of America |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=producersguild.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100407054558/http://www.producersguild.org/?page=faq |tarîxa-arşîvê=2010-04-07 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hilberîner ji hêla pargîdaniyek hilberîner ve an jî bi serbixwe dixebitin, hilberîneran plan dikin û dîmenên cihêreng ên hilberîna fîlimê, wekî hilbijartina [[fîlmname]]yê; koordînekirina nivîsandin, derhêneriyê û sererastkirinê; û sazkirina fînanse.<ref>{{Jêder-malper |url=http://lfs.org.uk/full-time-study/ma-filmmaking/areas-study/producing |sernav=Producing |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=lfs.org.uk |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507223520/https://lfs.org.uk/full-time-study/ma-filmmaking/areas-study/producing |tarîxa-arşîvê=2021-05-07 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Di dema "faza vedîtinê" de, derhêner ji bo pêşveçûnê materyalek sozdar dibîne û hilbijart. Heya ku fîlm li ser bingeha fîlmnameya heyî nîn be, derhêner divê senarîstek binirxînin û çavdêriyê li pêşkeftina fîlmnameyê bikin.Carekê fîlmname amade be, hilberîner dê axaftina firotinê pêşde bike da ku piştgiriya darayî bide ("" roniya kesk ") da ku hilberîn dest pê bike. Hilberîner di heman fazên pêşhilberîn, hilberandin û paşhilberîna fîlmçêkirinê jî çavdêriyê dike. Yek ji karên herî girîng kirêkirina derhêner û endamên [[key]] crewên din e. Gava ku derhêner di dema hilberînê de biryarên afirîner digire, hilberîner bi gelemperî rêveberiya lojîstîkê û karsaziyê dike, her çend hin derhêneran jî fîlmên xwe hilberînin. [[Derhêner]] berpirsyar e ku fîlm bi demê û di nav budceyê de were pêşkêş kirin, û gotinên dawî li ser biryarên afirîner e. Di dawiyê de, hilberîner dê çavdêriya bazarkirinê û belavkirinê bike. Hilberîner her gav nikare ji ber sedemên cûda çavdêriya tevahiya hilberînê bike. Di vê rewşê de, hilberînerê sereke an rêveberê hilberînê dikare kar rawestîne û ew bi hilberînerên têkildar, hilberînerên alîkar, hilberînerên xeta an rêveberên hilberînê re têkildar bike. == Cureyên hilberîner == Cûreyên cûda hilberîner û rola wan di hundurê pîşesaziyê de îro ev in: === Hilberînerê rêvebir === Hilberînerê rêvebir çavdêriyê dide hemû hilberînerên din ên ku li ser heman projeyê dixebitin. Ewna piştrast dikin ku hilberîner rola xwe ya li ser hilberîna diyarkirî bicîh dikin. Ewna jî bi gelemperî ji birêvebirina darayî ya fîlimê û birêvebirina hemî aliyên karsaziya din ên fîlimê ne. Di rêzefîlmekî de hilberîner rêvebir an Hev-hilberînerê rêvebir e ku bi gelemperî nivîskarek e rêzdarî di xuyê afirîner de distîn e. Li ser fîlmê mijardar an Fîlm Hilberînerê rêvebir pir caran ew kes e ku rasterast fîlmê fînanse dike an kesê ku veberhênêr an pargîdaniya ku fînanse peyda kiriye dît. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlmçêker| ]] m0vukhief9axxbatm5edps4q3jm6ruj 0 123529 2031160 1876382 2026-05-25T17:45:21Z Avestaboy 34898 2031160 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | wêne = Anna Falchi 2007 cropped.jpg | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|22|4|1972|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Tampere]], [[Fînlenda]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | netewe = | hevwelatî = {{Ala|Îtalya}} | pîşe = [[Lîstikvan|Aktrîs]], [[model]] | tê_nasîn = | televîzyon = | salên_çalak = 1089–niha | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = [http://annafalchi.net/ annafalchi.net] | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Anna Kristiina Palomäki''', ({{Jidayikbûn|22|4|1972|j=1}}; li [[Tampere]], [[Fînlenda]]), aktrîs û modeleke îtalî-fînlendî ye ku bi navê '''Anna Falchi''' tê naskirin. == Jînenîgarî == Anna Falchi li bajarê [[Tampere]] ya [[Fînlenda]]yê bi navê Anna Kristiina Palomäki jidayik bûye. Anna, keça bavekî [[îtalyan]] Benito (Tito) Falchi û dayikeke fînlendî Kaarina ye. Di sala 1978an de di şeş saliya xwe de tevî malbata xwe koçî [[Îtalya]]yê dibe û li [[Îtalya]]yê weke model dest bi karê xwe dike. Cara yekem di sala 1992an de di reklamekê de, ji bo bankeke Îtalî derdikeve televîzyonên îtalyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.federicofellini.it/filmografiaScheda.asp?cmd_search=Anni8090&cmd_pg=1&compSheet=1&id=66 |sernav=Federico Fellini |tarîx=2007-09-27 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2021-10-06 |roja-arşîvê=2007-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927222742/http://www.federicofellini.it/filmografiaScheda.asp?cmd_search=Anni8090&cmd_pg=1&compSheet=1&id=66 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bi alikariya derhêner [[Paolo Villaggio]], dest bi kariyera xwe ya fîlmê kir û di sala 1993an de bi filmê ''[[Nel Continente Neroyê]]'' (Parzemîna reş) rola xwe ya yekem a fîlmê wergirt. == Fîlmografî == * ''[[Nel continente nero]]'' (1993) * ''[[Anni 90: Parte II]]'' (1993) * ''[[S.P.Q.R.: 2,000 and a Half Years Ago]]'' (1994) * ''[[Miracolo italiano]]'' (1994) * ''[[C'è Kim Novak al telefono]]'' (1994) * ''[[Cemetery Man]]'' (1994) * ''[[L'affaire]]'' (1994) * ''[[Palla di neve (film)|Palla di neve]]'' (1995) * ''[[Celluloide (film)|Celluloide]]'' (1995) * ''[[Giovani e belli]]'' (1996) * ''[[Paparazzi (1998 Italian film)|Paparazzi]]'' (1998) * ''[[Body Guards]]'' (2000) * ''[[Gli occhi dell'amore (film)|Gli occhi dell'amore]]'' (2001) * ''[[Operazione Rosmarino]]'' (2001) * ''[[Nessun messaggio in segreteria]]'' (2005) * ''[[Bambini (film)|Bambini]]'' (2006) * ''[[L'allenatore nel pallone 2]]'' (2008) * ''[[Un'estate al mare (film)|Un'estate al mare]]'' (2008) * ''[[Ce n'è per tutti]]'' (2009) * ''[[L'uomo nero (film 2009)|L'uomo nero]]'' (2009) * ''[[Box Office 3D: The Filmest of Films]]'' (2011) * ''[[I milionari]]'' (2013) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên îtalî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên fînlendî yên jin]] [[Kategorî:Modelên îtalî yên jin]] mqvfybg7lj9zu01eaok5xkgx3ukup3q 0 128678 2031421 1941128 2026-05-26T09:52:54Z Penaber49 39672 2031421 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank şûnwara kevnare | name = Eridû | native_name = | alternate_name = | image = CBS10673 Sumerian Flood Story Penn Museum.jpg | alt = | caption = Tableta Çîroka Tofana Sumeran (yan Erîdû Genesis). Nippur, sedsala 17an ê {{bz}} | map_type = Rojhilata Nêzîk#Iraq | map_alt = | map_size = | relief = yes | mapframe = yes | mapframe-point = on | mapframe-zoom = 6 | mapframe-marker = monument | coordinates = {{Koord|30|48|57|N|45|59|46|E|dim:250000|display=inline,title}} | location = Tell Abu Shahrain, [[Zîqar (parêzgeh)|Zîqar]], [[Iraq]] | region = [[Mezopotamya]] | type = | part_of = | length = | width = | area = | height = | builder = | material = | built = Texmînî 5400 {{bz}} | abandoned = Texmînî 600 {{bz}} | epochs = <!-- actually displays as "Periods" --> | cultures = | dependency_of = | occupants = | event = | excavations = | archaeologists = | condition = | ownership = | management = | public_access = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | notes = }} '''Erîdû''' an '''Erîdo''' (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒉣𒆠, ''eridug''; [[akadî]]: ''irîtu''; bi erebiya îro: تل أبو شهرين; ''Tell Abu Shahrain''), cihwarekî [[arkeolojî]]k<nowiki/>ê li başûrê [[Mezopotamya]]yê ye ku li gorî delîlên [[arkeolojî]]kên îro wekî bajarê herî kevnê [[Mezopotamya]]yê hatiye pejirandin. (cihwarê arkeolojîk li parêzgeha [[Zîqar (parêzgeh)|Zîqar]] a îro ya [[Iraq]]ê ye). Erîdû bi awayekî demdirêj ve wekî bajarê herî pêşîn ê başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye pejirandin û di roja îro de ji bo bajarê herî kevnê cihanê nîqaşek li ser vê cihwarê arkeolojîk de heye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=HUFdfwRpDykC&printsec=frontcover#v=onepage&q=eridu&f=false |sernav=Mesopotamia: The Invention of the City |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |tarîx=2002-08-29 |weşanger=Penguin UK |isbn=978-0-14-192711-4 |ziman=en }}</ref> Bajêr 12ê kîlomêtre li başûrê rojavayê bajarê [[Ur]]ê ye. Erîdû yek ji bajarên herî başûrê Mezopotamyayê ye û komek bajarên [[sumer]]an e ku li dora perestgehan, bi awayekî ku ji hev ve xûya dibin berfireh bûye. Avahiyên bajêr ji heriyê hatine çêkirin û li ser hev hatine avakirin. Bi mezinbûna perestgehan re û mezinbûna gund li derve, bajarekî mezintir hatiye avakirin. Perestgeh bi navê E-Abzu hatiye binavkirin û tê bawer kirin ku [[Enkî]] li Abzu jiyan kiriye ku perestgeh xwedî avhewayeke wisa ye ku tê bawer kirin ku hemî jiyana [[Ea|Enkî]] jê vî avhewayê çêbûye. == Dîroka lêkolînê == Di qada lêkolînê de 8 girên arkeolojîk hene: * Girê 1 - Qada Pîroz a Ziggurat * Girê 2 - Qesra Xanedaniya Destpêkê * Girê 3 - 300 × 150 mêtre li herêmê, 2.5 mêtre bilind, 2.2 kîlometre NSW ji Ebû Šahreyn, kûşxaneyên Isin-Larsayê hatin dîtin. * Girê 4 - 600 × 300 mêtre li herêmê, 2.5 kîlomêtran li başûrê rojavayê Ebû Şehreynê, kelûpelên Kasît hatin dîtin. * Girê 5 - 500 × 300 mêtre li herêmê, 3 mêtre bilind, 1.5 kîlomêtre li rojhilatê Ebû Şehreyn, serdema Nû-Babilî û Axamenîsiyan. * Girê 6 - 300 × 200 metre li herêmê, 2 mêtre bilind, 2.5 li kîlomêtre başûrê rojavayê Ebû Şehreyn e. * Girê 7 - 400 × 200 mêtre li herêmê, 1.5 mêtre bilind, 3 kîlomêtre li rojhilatê Ebû Šehrayî ye. * Girê 8 - Usalla [[Wêne:Eridu mound4c.8.png|thumb|Sêwirana Perestgeha E-abzu ya Erîdû]] [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Mezopotamyaya kevnar. Bajarên Eridu û Ur li herî başûrê herêmê ye.]] Cihê li Tel Ebû Şehreyn ku li nêzîkî Besrayê ye, çar caran hatiye kolandin. Wargeh di destpêkê de ji aliyê [[John George Taylor]] ve di sala 1855an de, ji aliyê [[R. Campbell Thompson]] ve di sala 1918an de û ji aliyê [[H. R. Hall]] ve di 1919an de hatiye kolandin. Vedîtinek balkêş ji hêla Hall ve perçeyek ji cama şîn a çêkirî bû ku serdema wî li dora sala 2000ên {{bz}}ê bû. Rengê şînê ku bi kobaltê hatiye çêkirin, sedsal beriya ku ev teknîk li [[Misira kevnare|Misirê]] hatiye bikaranîn, bi dest ketiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garner |pêşnav=Harry |tarîx=1956 |sernav=An Early Piece of Glass from Eridu |url=https://www.jstor.org/stable/4199608 |kovar=Iraq |cild=18 |hejmar=2 |rr=147–149 |doi=10.2307/4199608 |issn=0021-0889 }}</ref> Kolandinên li wir ji sala 1946an heta 1949an ji nû ve ji aliyê Fuad Safar û Seton Lloyd ji aliyê [[Midûriyeta Giştî ya Îraqî ya Kevnar û Mîrateyê]] ve destpêkir. Bi van kolandinan rêzek ji 14e perestgehên li ser hev û goristanek [[Serdema Ubaid]] bi 1000 gorên ji kerpîçan ber bi başûrrojhilat ve hatine dîtin. Li gorî [[A. Leo Oppenheim]], ev vekolînên arkeolojîk destnîşan dikin ku "di dawiyê de tevahiya başûr ket nav rawestandinê û dest ji înîsiyatîfa siyasî berdaye ji serwerên bajarên bakur re". Dibe ku ji ber zêdebûna şorbûna domdara ava avdaniya hilberandina çandiniyê û bajar di sala 600ê {{bz}}ê de hatiye terikandin. Di cotmeha sal 2014an de [[Franco D'Agostino]] ji bo amadekariyên ji nû ve destpêkirina kolandinê de seredana wargehê kir û bal kişand li ser hejmarek perçeyên kerpîç ên Amar-Sin ên li ser rûkalê hatine nivîsandin. Di sala 2019an de, kolandinên li Erîdûyê bi xebateke hevpar ên [[Îtalya]], [[Fransa]] û [[Îraq]]ê, ji nû ve da destpêkirin. == Efsaneyên Erîdûyê == Di hinek guhertoyên [[Lîsteya Qiralên Sumeran]] de, berî ku lehiyek bi ser axê de were, Eridu yekem ji pênc bajarên ku qeraltî lê hatiye lê hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Marchesi |pêşnav=Gianni |tarîx=2010-01-01 |sernav=The Sumerian King List and the Early History of Mesopotamia |url=https://www.academia.edu/10052536/The_Sumerian_King_List_and_the_Early_History_of_Mesopotamia |kovar=in M. G. Biga - M. Liverani (eds.), ana turri gimilli: Studi dedicati al Padre Werner R. Mayer, S. J., da amici e allievi (Vicino Oriente - Quaderno 5; Roma), pp. 231-248 }}</ref> Lîsteya Qiralên Sumeran behsa du qiraltiyên Erîdû dike: Alulim, 28.800 sal serweriyê kiriye û Alalngar, 36.000 serweriyê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/section2/tr211.htm |sernav=The Sumerian king list: translation |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2022-06-18 |roja-arşîvê=2021-11-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211108182335/https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/section2/tr211.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Adapa]], ku kesekî ji Erîdû ye, wekî lehengek çanda pêşîn tê destnîşan kirin. Tê pêşbînîkirin ku di dema [[Qiraltiya Alulimê]] de şaristanî hatiye bajêr. Di mîtolojiya [[Sumer]]an de, Erîdû mala perestgeha Abzu ya xwedawend [[Ea|Enkî]] bû ku hevtayê sumeriyê xwedawendê akadî Ea ye ku xwedayê avên kûr, aqil û efsûnê ye. Wekî hemû xwedawendên [[Sumer]] û [[Babîl (bajar)|Babîl]], [[Ea|Enkî/Ea]] jî wekî xwedawendekî herêmî dest pê kir ku li gorî kozmolojiya paşerojê, bi [[Anu]] û [[Enlîl]] re desthilatdariya kozmosê parve kiriye. Padîşahiya wî avên şîrîn ên li binê erdê bûn (Sumerî ab=av; zu=dûr). Çîrokên Înanna, xwedawenda [[Urûk]]ê, diyar dikin ji bo ku diyariyên şaristaniyê werbigire, wê çawa biçî Erîdûyê. Di destpêkê de Enkî, xwedawendê Erîdû, hewl da ku van çavkaniyên hêza xwe vegerîne lê paşê bi dilxwazî ​​qebûl kir ku [[Urûk]] niha navenda axê ye. Wisa dixuye ku ev referansekî efsaneyî ye ji bo veguheztina hêzê ber bi bakur ve. Nivîsarên [[Babîl (bajar)|Babîlî]] behsa damezrandina Erîdûyê ji aliyê xwedawend [[Marduk]] ve wekî bajarê yekem, "bajarê pîroz, rûniştina kêfa wan [xwedayên din]" dikin. Li dîwana [[Suryanî|Asuriyan]], nojdarên taybetî yên ku li ser edetên kevnar Erîdû, li başûr, hatine perwerde kirin, ji nîşan û nîşaneyên li ser laşê nexweş pêşbîniya nexweşiyê kirin û şîretên guncav û çavkaniyên efsûnî wekî derman pêşkêş kirin. === Şîna ji bo Erîdû === Hilweşîna bajar û împeratoriyên Mezopotamya yên destpêkê bi gelemperî tê bawer kirin ku jiber encama têkçûna xwedawendan qewimiye. Cureyek bi navê Şînên Bajêr di serdema Îsîn-Larsayê de pêşketiye ku şîna herî navdar Şîna ji bo Ûrê ye. Di van girînan de çend beş (kirugu) hebûn ku tenê perçeyên wan hatine bidestxistin. Berevajî Ur yan Akad, baş nayê zanîn ka Erîdû çawa têk çûye yan jî kengê, ji xeynî serdema xanedaniya destpêkê. Lîsteya Qiralê Sumeran bi tenê dibêje: "Piştre Erîdûg ket û qiral birin Bad-tibira.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vincente |pêşnav=Claudine-Adrienne |tarîx=1995-01-01 |sernav=The Tall Leilãn Recension of the Sumerian King List |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zava.1995.85.2.234/html |ziman=de |cild=85 |hejmar=2 |rr=234–270 |doi=10.1515/zava.1995.85.2.234 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peled |pêşnav=Ilan |tarîx=2015-01-01 |sernav=A New Manuscript of the Lament for Eridu |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.5615/jcunestud.67.2015.0039 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=67 |rr=39–43 |doi=10.5615/jcunestud.67.2015.0039 |issn=0022-0256 }}</ref> <blockquote>"Qiral li derveyî bajarê xwe ma, mîna ku bajarekî xerîb be. Bi hêsirên xemgîn girî. Bav Enkî wek bajarekî biyaniyan li derveyî bajarê xwe ma. Bi hêsirên xemgîn girî. Ji bo xatirê bajarê xwe yê zerardîtî, bi hêsirê xemgîn girî. Hevjîna wî, wek ku çivîkekî difire, bajarê xwe terikand. Dayika E-maḫ, Damgalnuna pîroz, ji bajarê xwe derket. Hêzên xwedayî yên bajarê hêzên xwedayiyên herî pîroz hatin hilweşandin. Bi awayekî tevlêhev li Erîdûgê her tişt wêran bûn."</blockquote> == Dîrok == Erîdû yek ji niştecîhên pêşîn ên li herêma [[Mezopotamya]]yê ye ku 5400 sal berî zayînê, nêzîkî [[Kendava Besreyê|Kendava Besra]], li nêzîkî devê çemê Firatê ye. Ji ber kombûna aluvyonên li peravê bi hezar salan, bermahiyên Erîdû niha hinek dûrî kendava [[Ebû Şehreyn]] li [[Iraq]]ê ye. Di kolandinan de derketiye holê ku bajar li ser deverek qûmê berê kes ku ti niştecîh li wê derê tinebune hatiye damezrandin. [[Piotr Steinkeller]] hîpotez kiriye ku xwedatiya herî pêşîn li Erîdû Xwedawendek bû ku paşê wekî xwedawenda erdê [[Ninhursag]] derketiye holê, (Nîn=Xanim, Hur=Çiya, Sag=Pîroz), bi paşerojê re [[Ea]] de wekî xwedawendiya mêran, encama hieros gamos, bi xwedawendiyek mêr yan karmendê perestgehê mezin bû. Li gorî [[Gwendolyn Leick]], Erîdû li navenda sê ekosîstemên cihê ku piştgirîya sê şêwazên jiyanê yên cihêreng ên ku bi gihîştina ava şirînê li hawîrdora çolê de digihîjin hev, hatiye avakirin. Wisa dixuye ku niştecîhiya çandiniyê ya herî kevn, li ser bingeha çandiniya avdaniyê ku ji çanda Samarra ber bi bakur ve hatiye wergirtin bi avakirina cihûkên avê û avahiyên ji kerpîçan, hatiye avakirin. Çandên nêçîrvan-masîgir ên peravên ereban berpirsiyarê naverokên berfireh ên li ser peravê ereban bûn û dibe ku sumeriyên resen bin. Çanda sêyemînê ku beşdarî avakirina Erîdûyê bûye, koçerên Semîtî ye ku xwedî keriyên pez û bizinan bûn û di konan de li herêmên nîv-çolê jiyan kirine. Her sê çand bandorê li avakirinên pêşîn ên bajêr kirine. Niştecihbûna bajarî li ser kompleksek perestgehek mezin a ku ji heriyê hatiye çêkirin û di hundurê depreşek piçûk de bû ku av li dorê perestgehê dorpêç dike. [[Kate Fielden]] radigihîne ku "niştecihbûna gundê herî pêşîn (5000 sal berê zayînê) di derdora salên 2900 bz de bûye bajarekî girîng ê ji malên heriyê û qamîşan ku 8–10 hektar û 20–25 hektar rûerd digire." [[Mallowan]] di nivîsên xwe de diyar kiriye ku di heyama [[Ubaid]] de bajêr wekî "bajarek ne asayî mezin" bajêr xwedî qadek bi kêmerdî bû. Rûerda bajêr 20–25 hektar bû "4 hezar niştecihên bajêr" hebûn. Her çend cihwar ji aliyê Xanedaniya Destpêkê II ve hatibe vegerandin jî, Jacobsen diyar dike ku "Eridu ji bo hemî armancên pratîkî piştî serdema [[Ubaid]] de hatiye terikandin." Ruth Whitehouse Erîdû wekê "Bajarek Destpêka Xanedaniya Mezin" diyar kiriye. Hijdeh perestgehên li ser hev li cîhê [[Zîgurat]] a neqediyayî ya Amar-Sin ku serdema 2047 û 2039 salên {{bz}} de ne hatine dîtin. [[Zîgurat]] li ser nivîsa ku li ser kerpîçekî hatiye nivîsandin, dîroka wî bi dîroka [[Amar-Sîn]] re hatiye tomarkirin. == Avahîsazî == [[Wêne:Eridu temple 7.png|thumb|Avahiya navendî ya hikûmeta Erîdûyê]] Navenda bajarî ya Erîdû perestgeha [[Ea]]yê ye ku jê re Xaniya Avhewayê dihate gotin. Navê perestgehê bi sumerî: 𒂍𒍪 𒀊 E₂.ZU.AB, [[É (temple)|e₂]]-abzu; bi akadî: ''bītu apsû'') ye. Piştre jî ku di dîroka paşerojê de bi navê Mala Avê hatiye binavkirin, bi sumerî: {{Script/Cuneiform|𒂍}}{{Script/Cuneiform|𒇉}}, E₂.LAGAB×HAL; [[É (temple)|e₂]]-engur; bi akadî: ''bītu engurru'') ye. Di serdema Ur III de li Ur-Nammu zîguratek li ser bermayiyên perestgehên berê hatiye çêkirin. Ji xeynî Enmerkarê Urukê (wek ku di destanên Aratta de tê gotin), çend qiralên Sumer ên paşerojê yên dîrokî, di nivîsarên ku li vir hatine dîtin de têne behskirin ku ev qeral li ser perestgeha e-abzu xebitîne yan jî perestgehê nû kirine. Di nav qiralan de Elîliyê Ur; Ur-Nammu, Shulgi û Amar-Sin ên Ur-III, û Nur-Adad ên Larsa heye. === Mala Avhewayê (E-Abzu) === {| class="wikitable" |- ! Serrast !! Dîrok (BZ) !! Serdem !! Pîvan (m) !! Nîşe |- | XVIII || 5300 || - || 3×0.3 || Dîwarên xewê |- | XVII || 5300–5000 || - || 2.8×2.8 || Cella yekem |- | XVI || 5300–4500 || Early Ubaid || 3.5×3.5 || |- | XV || 5000–4500 || Early Ubaid || 7.3×8.4 || |- | XIV || 5000–4500 || Early Ubaid || - || Tu avahî nehatine dîtin |- | XIII || 5000–4500 || Early Ubaid || - || Tu avahî nehatine dîtin |- | XII || 5000–4500 || Early Ubaid || - || Tu avahî nehatine dîtin |- | XI || 4500–4000 || Ubaid || 4.5×12.6 || Platforma yekem |- | X || 4500–4000 || Ubaid || 5×13 || |- | IX || 4500–4000 || Ubaid || 4×10 || |- | VIII || 4500–4000 || Ubaid || 18×11 || |- | VII || 4000–3800 || Ubaid || 17×12 || |- | VI || 4000–3800 || Ubaid || 22×9 || |- | V || 3800–3500|| Early Uruk || - || Tenê platform dimîne |- | IV || 3800–3500 || Early Uruk || - || Tenê platform dimîne |- | III || 3800–3500 || Early Uruk || - || Tenê platform dimîne |- | II || 3500–3200 || Early Uruk || - || Tenê platform dimîne |- | I || 3200 || Early Uruk || - || Tenê platform dimîne |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cihên arkeolojîk]] [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Iraqê]] [[Kategorî:Keleporên cîhanê]] [[Kategorî:Mezopotamya]] jpq7e5curzmeiiz8hoiwje2ntlz6mu5 0 129007 2031414 1787553 2026-05-26T09:40:44Z Penaber49 39672 2031414 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Gudea of Lagash Girsu.jpg|thumb|Gudea ya Lagaşê, dora 2100 {{bz}}.]] [[Wêne:Relief Im-dugud Louvre AO2783.jpg|thumb|Rolyeya dengdanê ya Ur-Nanshe, qeralê Lagaşê ye ku xwedaya çûk Anzu (an Im-dugud) wekî ajelekî serê şêr temsîl dike. Alabaster, Early Dynastic III (2550–2500 b.z.); li Telloh, bajarê kevnar ê Girsu hatiye dîtin.]] '''Dîroka sumeran''', dîrokekî mirovahiyê ye ku di hezarsala 5 û 3ê {{bz}} li [[Başûrê Mezopotamyayê]] qewimiye û serdemên [[Ubaîd]] û [[Urûk]]ê ya pêşdîrokî vedigire. Şaristaniya sumeriyan, şaristaniya herî kevn ê herêmê yê ku bi hilweşîna [[Xanedaniya Sêyem a Ûrê]] re li dora sala 2004 {{bz}} de bi dawî bûye. Piştî heyama sumeriyan, heyamek veguhêz a dewletên Amorî yên beriya geşedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]], di sedsala 18an a {{bz}} de derketine holê. Li [[Başûrê Mezopotamyayê]] rûniştgeha herî kevn a naskirî [[Tell el-'Oueili]] ye. Sumeriyan îdia kirine ku şaristaniya wan ji aliyê xwedawendê wan [[Ea]] yan jî şêwirmendê wî (an Abgallu ji ab=av, gal=mezin, lu=mirov) [[Adapa]] U-an (Oannes a Berossus) ve hatiye avakirin. Kesên pêşî yên li [[Erîdû]]yê çanda Samarrayê ji [[Bakurê Mezopotamyayê]] bi xwe re anîne û bi serdema [[Ubaîd]] re têne naskirin lê nayê zanîn ka ev [[Sumer]]î ne (paşê bi serdema [[Urûk]]ê ve hatine girêdan) yan na. == Demname == <center> <timeline> ImageSize = width:800 height:75 PlotArea = left:25 right:15 bottom:20 top:25 AlignBars = justify Colors = id:time value:rgb(0.7,0.7,1) # id:period value:rgb(1,0.7,0.5) # id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) # id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # id:eon value:rgb(1,0.85,0.7) # id:filler value:gray(0.8) # background bar id:black value:black Period = from:-5300 till:-1940 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:200 start:-5300 ScaleMinor = unit:year increment:50 start:-5300 PlotData = align:center textcolor:black fontsize:10 mark:(line,black) width:15 shift:(0,-5) bar:&nbsp; color:era from:-5300 till:-4100 shift:(0,0) text:[[Serdema Ubeid]]~[[Kalkolîtîk|(Kalkolîtîk)]] from:-4100 till:-2900 shift:(-20,0) text:[[Serdema Urûk]]~[[Kalkolîtîka Dereng|(Kalkolîtîka Dereng)]] from:-4100 till:-3300 shift:(-20,10) text:[[Uruk|Uruk XIV-V]] from:-3300 till:-3000 shift:(0,5) text:[[Uruk|Uruk IV]] from:-3100 till:-2900 shift:(0,-7) text: [[Uruk|Uruk III]] from:-2334 till:-2218 shift:(0,-7) text:[[Akadî]] from:-2218 till:-2047 shift:(0,5) text:[[Gutî]] from:-2047 till:-1940 shift:(7,-7) text:[[Ur III period|Ur III]] bar:&nbsp; color:eon from:-2900 till:-2334 shift:(0,17) text:"[[Xanedaniya Destpêkê]]" from:-2900 till:-2800 shift:(0,7) text:I from:-2800 till:-2600 shift:(0,7) text:II from:-2600 till:-2500 shift:(0,7) text:IIIa from:-2500 till:-2334 shift:(0,7) text:IIIb </timeline> </center> == Bajar-xanedanên pêşîn == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên sumeriyan.]] Dibe ku jiyana bajarî ya daîmî yên li seranserê salê, bi pratîkên çandiniyê yên zexm ve derketiye holê. Xebatên ku jibo cihûkên avdanê hatiye kirin, dibe sedema xwarin û çandiniya zêde û di vê encamê de jî nifus ên bajarî yên daîmî her ku diçe zêde bûne. Navendên [[Erîdû]] û [[Urûk]], ku du ji bajarên herî pêşîn in, li pey hev kompleksên perestgehan ên mezin ên ku ji kerpîçan hatine çêkirin, hatine avakirin. Wekê perestgehên piçûk ên bi niştecîhên herî pêşîn ve, di heyama [[Xanedaniya Destpêka I]] de, bûne avahiyên herî bi heybet li bajarên xwe yên pîroz ku her yek ji xwedawendê xwe re hatiye bijartin. Ji başûr ber bi bakur ve, perestgeh-bajarên sereke, kompleksa perestgeha wan ên sereke û xwedawendên ku ji wan re xizmet dihate kirin ev in: * [[Erîdû]], [[E-Abzu]], [[Ea]] * [[Ur]], [[E-kishnugal]], [[Şîn (mythology)|Nanna]] (heyv) * [[Larsa]], [[E-babbar]], [[Utu]] (roj) * [[Urûk]], [[E-anna]], [[Inana]] and [[An (goddess)|An]] * [[Bad-tibira]], [[E-mush]], [[Tammuz (deity)|Dumuzi]] û [[Inana]] * [[Gîrsû]], [[E-ninnu]], [[Ningirsu]] * [[Umma]], [[E-mah]], [[Shara (god)|Shara (son of Inana)]] * [[Nîbûr]], [[E-kur]], [[Enlil]] * [[Shuruppak]], [[E-dimgalanna]], Sud (guhertoya Nînlîl, jina Enlîl) * [[Marad]], [[E-igikalamma]], Lugal-Marada (variant a [[Ninurta|Nînurta]]) * [[Kîş]], ?, [[Ninhursag]] * [[Sîppar]], [[E-babbar]], [[Utu]] (roj) * [[Kutha]], [[E-meslam]], [[Nergal]] Beriya 3000 salên {{bz}}ê jiyana siyasî ya bajêr ji aliyê padîşah (ensî) ve bi alîkariya meclîsa rûspiyan û li ser bingeha van perestgehan dihat meşandin lê nayê zanîn ku li bajaran çawa di demên despêkê de mîrên sekuler bi navûdeng bûne. Pêşveçûn û pergala rêvebirinê dibe sedem ku tabletên arkaîk li dora 3500 û 3200 salên {{bz}}ê de û nivîsandina îdeografî (jdb. 3100 {{bz}}) li dora 2500 salên {{bz}}ê de di nivîsandina logografî de hatiye pêşve xistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www-personal.umich.edu/~piotrm/WRISYRRE.htm |sernav=WRISYRRE |malper=www-personal.umich.edu |roja-gihiştinê=2022-07-23 }}</ref> Wekî ku sumerolog (sumernas) [[Christopher Woods]] di Nivîsara Mezopotamya ya Destpêkê de destnîşan dike: "Dîroka rastîn a nivîsarên kevnar ên kunîfîk ne diyar e, ji ber ku hema hema hemî tablet di çarçoveyek arkeolojîk a duyemîn de, bi taybetî, di nav hemberiyên ku analîzên stratîgrafîk ên rast red dikin, hatine keşfkirin. Tabloyên axê yên ku bi tava rojê hatine hişkkirin ku bi eşkereyî ji kêrhatina xwe derbas bûne, digel bermayiyên din, wek çîpên kerpîç, moriyên ax û kerpîçên heriyê yên şikestî, hatine bikar anîn, ji bo ku bingehên avakirina nû dagirtin - ji ber vê yekê, nayê zanîn ku were destnîşankirin ka tablet kengî hatine nivîsandin û hatine bikaranîn."<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/664327312 |sernav=Visible language : inventions of writing in the ancient Middle East and beyond |tarîx=2010 |weşanger=Oriental Institute of the University of Chicago |kesên-din=Christopher Woods, Geoff Emberling, Emily Teeter, University of Chicago. Oriental Institute |isbn=978-1-885923-76-9 |cih=Chicago, Ill. |oclc=664327312 }}</ref> Bi vê yekê re, tê pêşniyar kirin ku ramanên nivîsandinê li seranserê deverê pêşkeftî, li gorî [[Theo J. H. Krispijn]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.universiteitleiden.nl/en/staffmembers/theo-krispijn |sernav=Theo Krispijn |malper=Leiden University |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-07-23 }}</ref> di çarçoveya dema jêrîn de ye:<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2015-08-16 |sernav=Dietrich Sürenhagen |url=https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Dietrich_S%C3%BCrenhagen&oldid=145100950 |kovar=Wikipedia |ziman=de }}</ref> ''Kronolojiya stratîgrafiya têkildar'' <timeline> ImageSize = width:555 height:75 PlotArea = left:25 right:15 bottom:20 top:25 AlignBars = justify Colors = id:time value:rgb(0.7,0.7,1) # id:period value:rgb(1,0.7,0.5) # id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) # id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # id:eon value:rgb(1,0.85,0.7) # id:filler value:gray(0.8) # background bar id:black value:black Period = from:-5300 till:-1940 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:200 start:-5300 ScaleMinor = unit:year increment:50 start:-5300 PlotData = align:center textcolor:black fontsize:10 mark:(line,black) mark:(line,black) textcolor:black fontsize:M bar:&nbsp; mark:(line,black) align:center shift:(0,15) at:-3400 text:A width:20 at:-3300 text:B width:20 at:-3240 text:C width:20 at:-3000 text:D width:20 bar:&nbsp; color:era mark:(line,black) width:10 from:-4100 till:-3300 shift:(0,0) text:[[Uruk|Uruk XIV-V]] from:-3300 till:-3000 shift:(0,0) text:[[Uruk|Uruk IV]] from:-3100 till:-2900 shift:(0,-10) text: [[Uruk|Uruk III]] </timeline> <br /> :::<small>'''A''' : c. 3400 {{bz}}: Tableta jimareyî; '''B''': c. 3300 {{bz}}: Tableta jimareyî bi [[Logogram]]man;<br />'''C''': c. 3240 {{bz}}: Nivîsar (Phonogram); '''D''': c. 3000 {{bz}}: Nivîsara ferhengî</small> == Dîrok == === Despêk û pêşdîrok === Dîroka destpêkê û protodîroka [[Başûrê Mezopotamya]] di serdemên [[Ubaid]] (6500–3800 {{bz}}), Urûk (nêz. 4000 heta 3100 salên {{bz}}) û [[Serdema Jemdet Nasr]] de (3100 heta 2900 {{bz}}) tê dabeş kirin. Di warê zanistiye de li ser kengî hebûna [[Sumer]]an li herêmê dest pê kiriye, her çend bi gelemperî tê pêşbînîkirin kirin ku [[Zimanê sumerî|zimanê Sumerî]] di dawiya serdema [[Urûk]]ê de li [[Başûrê Mezopotamyayê]] hatiye bikar anîn, nakokî hene. Hinek lêkolîner di wê baweriyê de ne ku Sumerî heta 3600 salên {{bz}}ê diçe lê hinek lêkolîner ên din bawer dikin ku hebûna [[Sumer]]an vedigere serdema [[Ubaid]] a pêşîn yan jî berî wî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=DoyTDAAAQBAJ&dq=ubaid+uruk+%2522jemdet+nasr%2522+sumerian&pg=PA40&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=Ancient Near Eastern History and Culture |paşnav=Jr |pêşnav=William H. Stiebing |tarîx=2016 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-315-51116-0 |ziman=en }}</ref> === Serdema Xanedaniyên Destpêkê === Serdema Xanedaniya Destpêkê piştî veqetînek çandî bi serdema pêşîn a Jemdet Nasr re dest pê kir ku bi radyo-karbonê ve bi qasî 2900 salên {{bz}}ê di destpêka Serdema Destpêka Xanedaniya I de hatiye damezrandin. Hêj ti nivîsar nehatine dîtin ku tu navên padîşahan ku dikarin bi serdema Xanedaniya Destpêka I-ê re têkildar bin, verast bikin. Serdema ED I ji heyama ED II bi morên silindir ên teng ên serdema ED I û morên firehtir ên ED II yên ku bi dîmenên ziyafetê an dîmenên pêşbaziya heywanan hatine xemilandin ji heyama ED II tê cûda kirin. Serdema Destpêka Xanedaniya II-yê dema ku [[Gilgamêş]], padîşahê navdar ê Uruk, tê bawer kirin ku padîşah bûye. Nivîsên ji serdema ED II hêj jî nehatine fêm kirin. Nivîsên paşerojê ku hatine dîtin hinek navên Xanedaniya Destpêkê II ji Lîsteya Qeralên Sumeran hildigirin. Serdema Destpêka Xanedaniya IIIa, ku wekî serdema Fara jî tê zanîn, di dema nivîsandina sîllabî de dest pê kiriye. Tomarên hesabkirinê û nivîsarek logografî ya ku nehatiye eşkerekirin, berî [[Serdema Fara]] hebûn, lê herikîna tevahî ya axaftina mirovan yekem car li ser 2600 sala {{bz}}ê de, di destpêka [[Serdema Fara]] de hatiye tomar kirin. Serdema Destpêka Xanedaniya IIIb wekî serdema Pêş-Sargonîk jî tê zanîn. Hegemonyaya ku ji aliyê kahniya Nippur ve hat dayîn, di nav çend xanedanên hevrik de cih girtiye, ku ji bajarên-dewletên Sumeran ên kevneşopî Kîş, Ûrûk, Ûr, Adab û Akshak û her weha hinek ji derveyî [[Başûrê Mezopotamyayê]], mîna [[Awan]], [[Hemazî]] û [[Marî]], heta ku Akadiyan, di bin Sargonê Akkadî de, bi ser herêmê de girtine dewam dike. ==== Xanedaniya yekem a Kîş ==== [[Wêne:Tableta con trillo.png|thumb|Tabloya Kiş, tableta kevirê kisil a ji Kişê ya bi piktografik ku bi tîpên cûnî yên destpêkê (nêzîkî 3350–3200 {{bz}}ê) hatiye nivîsandin.]] Dibe ku mînaka herî kevn a nivîsandinê ya naskirî ye. Navê Xanedaniya herî kevn a di navnîşê de ku ji çavkaniyên din ên efsanewî tê zanîn [[Etana]] ye, ku jê re dibêjin "şivanê ku hilkişiyaye ezman û hemî welatên biyanî hevgirtî". Ew ji hêla Roux ve tê pêşbînîkirin ku nêzîkî 3000 salê {{bz}}ê jiyaye. Di nav 11e padîşahên ku li pey wan hatine, çend navên [[Akadî]] yên [[Semîtîk]] hatine tomar kirin, ku destnîşan dike ku van kesan rêjeyek mezin a nifûsa vî bajarê bakur pêk tînin. Di lîsteyê de padîşahê herî pêşîn ê ku hebûna wî ya dîrokî bi rengekî serbixwe bi nivîsên arkeolojîk ve hatî pejirandin, En-me-barage-si yê Kîş e (2600 salê {{bz}}), tê gotin ku [[Elam]] têk biriye û perestgeha [[Enlîl]] li [[Nîppurê]] ava kiriye. Tê gotin ku cîgirê Enmebaragesi, Aga, bi [[Gilgamêş]]ê Urûk, padîşahê pêncemîn ê wî bajarî re şer kiriye. Ji vê demê û vir ve, ji bo demekê [[Urûk]] li [[Sumer]]ê bûye xwedî hegemonyayeke. Ev qelsiya lîsteya padîşahên Sumeran nîşan dide, ji ber ku hevdem pir caran di xanedanên li pey hev de têne bicîh kirin, ji nû ve avakirinê dijwar dike. ==== Yekemîn Xanedaniya Urûkê ==== [[Mesh-ki-ang-gasher]] wekî yekem Padîşahê [[Urûk]]ê tê navnîş kirin. Li pey wî jî [[Enmerkar]]. [[Destana Enmerkar]] û Xudanê [[Aratta]] behsa sefera wî ya bi çem ber bi [[Aratta]], welatekî çiyayî, dewlemend-mêneral ji [[Sumer]]ê ve, dike. Piştê wî efsaneya Lugalbanda, ku ji yek efsaneyên perçekirî jî tê zanîn û piştre re jî efsaneyên [[Dumuzid]] û [[Masîgir]], dişopîne. Padîşahê herî navdar ê vê xanedanê cîgirê [[Dumuzid]] [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] bû, lehengê [[Gilgamêş (destan)|Destana Gilgamêş]] ku jê re kurê [[Lugalbanda]] dihate gotin. Kopiyên kevnar, perçebûyî yên vê nivîsê li cihên ji hev dûr wek [[Hattusas]] li [[Anatolya Navîn|Anatolyayê]], [[Megiddo]] li [[Îsraêl|Îsraîlê]] û [[Tell el Amarna]] li [[Misir]]ê hatine dîtin. ==== Xanedaniya yekem a Urê ==== [[Wêne:Golden helmet of Meskalamdug in the British Museum.jpg|thumb|Helmeta zêrîn ya Meskalamdug, hikumdarê Xanedaniya Yekemîn a Ur, di sedsala 26an ê {{bz}}ê.]] Xanedaniya yekem a [[Ur]]ê di beriya zayînê di sedsala 26an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/cambridgeancient0001unse |sernav=The Cambridge ancient history |tarîx=1970 |weşanger=Cambridge [England] ; New York : Cambridge University Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-521-85073-5 }}</ref> [[Meskalamdug]] yekem padîşahê arkeolojîk (Lugal ji lu=man, gal=mezin) a bajarê Urê ye. Di cihî wî de kurê wî [[Akalamdug]] û di cihî [[Akalamdug]] de jî kurê wî [[Mesh-Ane-pada]] bûye padîşah. [[Mesh-Ane-pada]] yekem padîşahê [[Ur]] e ku di navnîşa padîşah de tê navnîş kirin û dibêje ku wî [[Lugalkildu]] yê [[Urûk]]ê têk biriye. Her weha dixuye ku wî [[Kîş]] xistiye bin fermana padîşahiya xwe, paşê ji bo xwe sernavê "Padîşahê Kiş" wergirtiye. Ev sernav ji hêla gelek padîşahên xanedanên seretayî ve piştî demek şûnda hatiye bikaranîn. Qeralê Kîş [[Mesilim]] ji nivîsarên [[Lagaş]] û [[Adab]] tê zanîn ku wî li wan bajaran perestgehan çêkiriye, dixuye ku wî hinek bandor li wan kiriye. Her weha ew di hinek bîranînên pêşîn ên Lagaş de tê gotin ku ew wekî kesê navberdîtina nakokiyek sinorî di navbera [[Lugal-sha-engur]], ensi (serokkahîn an parêzgar) [[Lagaş]] û ensi dijberê wan ê sereke, bajarokê cîran a [[Umma]]yê ye. Ji ber nebûna navên hevdem ên din di nivîsan de û nebûna wî ji lîsteya padîşah, cihgirtina [[Mesilim]] berî, di dema, an jî piştî serdestiya [[Mesannepada]] li [[Ûr]]ê ne diyar e. ==== Xanedaniya Awan ==== Dîroka vê xanedaniyê di sedsala 26an ê berî zayînê de ye û di heman demê de di dîroka vî xanedanê de bi awayekî zelal behsa [[Elam]] jî tê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.ca/books?id=WE62CgAAQBAJ&pg=PA79 |sernav=The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State |paşnav=Potts |pêşnav=D. T. |tarîx=2016 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-09469-7 |ziman=en }}</ref> Li gorî lîsteya şahên [[Sumer]]an, Elam, cîranê [[Sumer]] li rojhilat, li [[Sumer]]ê ji bo demeke kurt padîşahiyê kir û navenda xanedaniyê li bajarê [[Awan]]ê bû. ==== Xanedaniya duyem a Urûkê ==== [[Enshakushanna]] padîşahê [[Urûk]]ê bû ku di hezarsala 3an a {{bz}}ê de ye, ku navê wî di lîsteya padîşahên [[Sumer]]an de ye û tê gotin ku emrê wî 60 sal bûye. Li [[Urûk]]ê [[Lugal-kinishe-dudu]] hatiye cihî wî lê dixuyê ku hegemonya jibo demekê kurt derbasî [[Eannatum]]ê [[Lagaş]]ê bûye. ==== Împeratoriya Lugal-Ane-mundu ya Adab ==== Piştî vê serdemê, herêma [[Mezopotamya]] dixuye ku ketiye bin sîwana dagîrkerekî [[Sumer]]î yê ji [[Adab]], [[Lugal-Ane-mundu]] ku li ser [[Urûk]], [[Ur]] û [[Lagaş]]ê hikum dike. Li gorî nivîsaran, wî ji [[Kendava Besreyê|Kendava Besrayê]] heta [[Deryaya Navîn]] û heta [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku [[Elam]] jî di nav de ye, hikum kiriye. Lêbelê, împeratoriya wî bi mirina wî re hilweşiya; lîsteya padîşahan diyar dike ku [[Marî]] li [[Mezopotamya]] Jorîn bajarê din ê ku hegemonyayê girtiye. ==== Kug-Bau û xanedaniya sêyem a Kîş ==== Xanedaniya sêyem a Kişê ku tenê ji hêla Kug-Bau an Kubaba ve hatiye birêvebirin, di rastiyê de bêhempa ye ku ew yekane jina ku di navnîşa padîşahan de navê wî wekî "padîşah" hatiye binavkirin. Navnîş tîne ziman ku ew beriya ku hegemonyaya Mari hilweşîne û bibe padîşah, xwediyê meyxaneyê bû. Di sedsalên paşerojê de, ew wekî xwedawendek piçûk, nemaze li Qerqamîşê, hate perizîn, ku di serdema Hûrî û Hîtîtan de hinek statu bi dest xistiye. Di serdema Frîgya ya piştî Hîtît de jê re Kubele (latînî Kîbele), wekî Dayika Mezin a Xwedawendan hatiye binavkirin. ==== Xanedaniya Ekşakê ==== Berî ku di Xanedaniya Çaremîn a Kişê de ji hêla serdestan ve were têkbirin. Xanedaniya Ekşakê jî bi rêzek serwerên ku ji Puzur-Nirah, Ishu-Il û Shu-Suen, kurê Ishu-Il dirêj dibe, serxwebûna xwe bi dest xistiye. ==== Xanedaniya yekem a Lagaşê ==== Xanedaniya yekem a [[Lagaş]]ê di beriya zayînê di sedsala 25an de ye. [[En-hegal]] wekî yekem serwerê naskirî yê Lagaşê hatiye tomar kirin, ku bi [[Urûk]]ê ve girêdayî ye. Li pey hegemonyaya [[Mesannepada]] ya Ur, [[Ur-Nanshe]] li cihî [[Lugal-sha-engur]] bû serokkahînek nû yê Lagaşê û serxwebûna xwe bi dest xist û dibe padîşah. Wî [[Ur]]ê têk bir û padîşahê [[Umma]] Pabilgaltuk girt. Di bermahiyên avahiyek ku ew bi perestgeha [[Ningirsu]] ve girêdayî ye, rolyefên bass ên terrakota yên padîşah û kurên wî û her weha lewheyên onîksê û serê şêran ên di onîksê de hatine dîtin ku karê [[Misir]]ê tîne bîra mirovan.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |sernav=Babylonia and Assyria |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Babylonia_and_Assyria |kovar=1911 Encyclopædia Britannica |cild=3 }}</ref> Di nivîsekê de tê gotin ku keştiyên Dilmunê (Behreyn) ji welatên biyanî dar wek bac anîne. [[Eannatum]], neviyê [[Ur-Nanshe]], bi bajarên Urûkê re (ji aliyê Enshakushana) li [[Ur]], [[Nîppur]], [[Ekşak]] û [[Larsa]], li tevahiya navçeya [[Sumer]]ê dibe padîşah.<ref name=":0" /> Li [[Umma]]yê sîstema bacê hate bikaranîn - ji her kesê li vir dijîn hinek genim dihat standin ku diviyabû bihata xezîneya xwedawenda [[Nina]] û xwedawenda [[Ningirsu]]. Tevgerên [[Eannatum]] ji sinorên [[Sumer]] derbas bûn û wî beşek ji [[Elam]]ê dagir kir, bajarê [[Az]] li ser [[Kendava Besreyê|Kendava Besrayê]] girt û bac stand heta [[Marî]] yê lêbelê gelek warên ku wî zeft kiribûn gelek caran li hemberî wî di serhildanê de bûn. Di dema desthilatdariya wî de, perestgeh û qesrên li [[Lagaş]]ê û cihên din hatin restorekirin yan çêkirin. Bajaroka [[Nîna]] yan jî [[Nînowaya paşîn]], ji nû ve hate avakirin û kanî û avgehên nû hatin kolandin. Li cihê [[Eannatum]] birayê wî, En-anna-tum I hat. Di dema desthilatdariya wî de, [[Umma]] careke din serxwebûna xwe di bin serweriya [[Ur-Lumma]] de destnîşan kir, ku êrişî [[Lagaş]]ê bi ser neket. Kurê wî û cîgirê wî [[Entemena]] carek din dîsa prestîja [[Lagaş]]ê vegerandin. [[Illi]] ya [[Umma]], bi alîkariya hevalbendê xwe [[Lugal-kinishe-dudu]] yan jî [[Lugal-ure]] yê [[Urûk]]ê, cîgirê [[Enshakushana]] ku di heman demê de di navnîşa padîşah de bû, wî bindest kirin. Wisa dixuye ku [[Lugal-kinishe-dudu]] di wê demê de kesayetek berbiçav bû, ji ber ku wî jî îdîa dikir ku hikumdariya [[Kîş]] û [[Ur]]ê dike. ==== Împeratoriya Lugal-zage-si ya Urûkê ==== Urûkagîna (k. 2359–2335 b.z. kronolojiya kurt) hate hilweşandin û bajarê wî [[Lagaş]] ji hêla [[Lugal-zage-si]], serokkahîn ê Ummayê ve hate desteser kirin. [[Lugal-zage-si]] jî [[Urûk]] û Ur desteser kir û [[Urûk]]ê wek paytexta xwe diyar kir. Di nivîseke dirêj de ku wî bi sedan li ser vazoyên kevirî yên ku ji bo [[Enlîl]] [[Nîppur]]ê hatiye xêzkirin çêkiriye, ew pesnê xwe dide ku padîşahiya wî "ji [[Deryaya Bering|Deryaya Jêrîn]] ([[Kendava Besreyê|Kendava Besrayê]]), bi Dîcle û Firatê, heta Deryaya Jorîn" yan jî [[Deryaya Navîn]] dirêj bûye.<ref name=":0"/> Piştre Împeratoriya wî ji aliyê Sargonê [[Akadî]] ve hat hilweşandin. === Împeratoriya akadî === Serdema Akadî b. 2334–2147 {{bz}}ê (kronolojiya navîn). Li jêr navnîşek padîşahên naskirî yên vê serdemê heye: {| class="wikitable" |Sargon |c. 2334–2279 BZ | |- |Rimush |c. 2278–2270 BZ |kurê Sargonê biçûk |- |Man-ishtishu |c. 2269–2255 BZ |kurê Sargonê mezin |- |Naram-Sin |c. 2254–2218 BZ |kurê Man-iştişo |- |Şar-kalî-şarrî |c. 2217–2193 BZ |kurê Naram-Suen |- |Irgigi | | |- |Imi | | |- |Nanum | | |- |Elulu | | |- |Dudu |c. 2189–2168 BZ | |- |Şu-Durul |c. 2168–2147 BZ |Akad ji aliyê Gûtiyan ve têk çû |} == Binêre == * [[Sumer]] * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka Mezopotamyayê]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Mezopotamyayê|Sumer]] [[Kategorî:Sumer]] if9tzd5gdt0cxp3euy8rgy9d2lymdt4 2031415 2031414 2026-05-26T09:40:56Z Penaber49 39672 2031415 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Gudea of Lagash Girsu.jpg|thumb|Gudea ya Lagaşê, dora 2100 {{bz}}.]] [[Wêne:Relief Im-dugud Louvre AO2783.jpg|thumb|Rolyeya dengdanê ya Ur-Nanshe, qeralê Lagaşê ye ku xwedaya çûk Anzu (an Im-dugud) wekî ajelekî serê şêr temsîl dike. Alabaster, Early Dynastic III (2550–2500 b.z.); li Telloh, bajarê kevnar ê Girsu hatiye dîtin.]] '''Dîroka sumeran''', dîrokekî mirovahiyê ye ku di hezarsala 5 û 3ê {{bz}} li [[Başûrê Mezopotamyayê]] qewimiye û serdemên [[Ubaîd]] û [[Urûk]]ê ya pêşdîrokî vedigire. Şaristaniya sumeriyan, şaristaniya herî kevn ê herêmê yê ku bi hilweşîna [[Xanedaniya Sêyem a Ûrê]] re li dora sala 2004 {{bz}} de bi dawî bûye. Piştî heyama sumeriyan, heyamek veguhêz a dewletên Amorî yên beriya geşedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]], di sedsala 18an a {{bz}} de derketine holê. Li [[Başûrê Mezopotamyayê]] rûniştgeha herî kevn a naskirî [[Tell el-'Oueili]] ye. Sumeriyan îdia kirine ku şaristaniya wan ji aliyê xwedawendê wan [[Ea]] yan jî şêwirmendê wî (an Abgallu ji ab=av, gal=mezin, lu=mirov) [[Adapa]] U-an (Oannes a Berossus) ve hatiye avakirin. Kesên pêşî yên li [[Erîdû]]yê çanda Samarrayê ji [[Bakurê Mezopotamyayê]] bi xwe re anîne û bi serdema [[Ubaîd]] re têne naskirin lê nayê zanîn ka ev [[Sumer]]î ne (paşê bi serdema [[Urûk]]ê ve hatine girêdan) yan na. == Demname == <center> <timeline> ImageSize = width:800 height:75 PlotArea = left:25 right:15 bottom:20 top:25 AlignBars = justify Colors = id:time value:rgb(0.7,0.7,1) # id:period value:rgb(1,0.7,0.5) # id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) # id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # id:eon value:rgb(1,0.85,0.7) # id:filler value:gray(0.8) # background bar id:black value:black Period = from:-5300 till:-1940 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:200 start:-5300 ScaleMinor = unit:year increment:50 start:-5300 PlotData = align:center textcolor:black fontsize:10 mark:(line,black) width:15 shift:(0,-5) bar:&nbsp; color:era from:-5300 till:-4100 shift:(0,0) text:[[Serdema Ubeid]]~[[Kalkolîtîk|(Kalkolîtîk)]] from:-4100 till:-2900 shift:(-20,0) text:[[Serdema Urûk]]~[[Kalkolîtîka Dereng|(Kalkolîtîka Dereng)]] from:-4100 till:-3300 shift:(-20,10) text:[[Uruk|Uruk XIV-V]] from:-3300 till:-3000 shift:(0,5) text:[[Uruk|Uruk IV]] from:-3100 till:-2900 shift:(0,-7) text: [[Uruk|Uruk III]] from:-2334 till:-2218 shift:(0,-7) text:[[Akadî]] from:-2218 till:-2047 shift:(0,5) text:[[Gutî]] from:-2047 till:-1940 shift:(7,-7) text:[[Ur III period|Ur III]] bar:&nbsp; color:eon from:-2900 till:-2334 shift:(0,17) text:"[[Xanedaniya Destpêkê]]" from:-2900 till:-2800 shift:(0,7) text:I from:-2800 till:-2600 shift:(0,7) text:II from:-2600 till:-2500 shift:(0,7) text:IIIa from:-2500 till:-2334 shift:(0,7) text:IIIb </timeline> </center> == Bajar-xanedanên pêşîn == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên sumeriyan.]] Dibe ku jiyana bajarî ya daîmî yên li seranserê salê, bi pratîkên çandiniyê yên zexm ve derketiye holê. Xebatên ku jibo cihûkên avdanê hatiye kirin, dibe sedema xwarin û çandiniya zêde û di vê encamê de jî nifus ên bajarî yên daîmî her ku diçe zêde bûne. Navendên [[Erîdû]] û [[Urûk]], ku du ji bajarên herî pêşîn in, li pey hev kompleksên perestgehan ên mezin ên ku ji kerpîçan hatine çêkirin, hatine avakirin. Wekê perestgehên piçûk ên bi niştecîhên herî pêşîn ve, di heyama [[Xanedaniya Destpêka I]] de, bûne avahiyên herî bi heybet li bajarên xwe yên pîroz ku her yek ji xwedawendê xwe re hatiye bijartin. Ji başûr ber bi bakur ve, perestgeh-bajarên sereke, kompleksa perestgeha wan ên sereke û xwedawendên ku ji wan re xizmet dihate kirin ev in: * [[Erîdû]], [[E-Abzu]], [[Ea]] * [[Ur]], [[E-kishnugal]], [[Şîn (mythology)|Nanna]] (heyv) * [[Larsa]], [[E-babbar]], [[Utu]] (roj) * [[Urûk]], [[E-anna]], [[Inana]] and [[An (goddess)|An]] * [[Bad-tibira]], [[E-mush]], [[Tammuz (deity)|Dumuzi]] û [[Inana]] * [[Gîrsû]], [[E-ninnu]], [[Ningirsu]] * [[Umma]], [[E-mah]], [[Shara (god)|Shara (son of Inana)]] * [[Nîbûr]], [[E-kur]], [[Enlil]] * [[Shuruppak]], [[E-dimgalanna]], Sud (guhertoya Nînlîl, jina Enlîl) * [[Marad]], [[E-igikalamma]], Lugal-Marada (variant a [[Ninurta|Nînurta]]) * [[Kîş]], ?, [[Ninhursag]] * [[Sîppar]], [[E-babbar]], [[Utu]] (roj) * [[Kutha]], [[E-meslam]], [[Nergal]] Beriya 3000 salên {{bz}}ê jiyana siyasî ya bajêr ji aliyê padîşah (ensî) ve bi alîkariya meclîsa rûspiyan û li ser bingeha van perestgehan dihat meşandin lê nayê zanîn ku li bajaran çawa di demên despêkê de mîrên sekuler bi navûdeng bûne. Pêşveçûn û pergala rêvebirinê dibe sedem ku tabletên arkaîk li dora 3500 û 3200 salên {{bz}}ê de û nivîsandina îdeografî (jdb. 3100 {{bz}}) li dora 2500 salên {{bz}}ê de di nivîsandina logografî de hatiye pêşve xistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www-personal.umich.edu/~piotrm/WRISYRRE.htm |sernav=WRISYRRE |malper=www-personal.umich.edu |roja-gihiştinê=2022-07-23 }}</ref> Wekî ku sumerolog (sumernas) [[Christopher Woods]] di Nivîsara Mezopotamya ya Destpêkê de destnîşan dike: "Dîroka rastîn a nivîsarên kevnar ên kunîfîk ne diyar e, ji ber ku hema hema hemî tablet di çarçoveyek arkeolojîk a duyemîn de, bi taybetî, di nav hemberiyên ku analîzên stratîgrafîk ên rast red dikin, hatine keşfkirin. Tabloyên axê yên ku bi tava rojê hatine hişkkirin ku bi eşkereyî ji kêrhatina xwe derbas bûne, digel bermayiyên din, wek çîpên kerpîç, moriyên ax û kerpîçên heriyê yên şikestî, hatine bikar anîn, ji bo ku bingehên avakirina nû dagirtin - ji ber vê yekê, nayê zanîn ku were destnîşankirin ka tablet kengî hatine nivîsandin û hatine bikaranîn."<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/664327312 |sernav=Visible language : inventions of writing in the ancient Middle East and beyond |tarîx=2010 |weşanger=Oriental Institute of the University of Chicago |kesên-din=Christopher Woods, Geoff Emberling, Emily Teeter, University of Chicago. Oriental Institute |isbn=978-1-885923-76-9 |cih=Chicago, Ill. |oclc=664327312 }}</ref> Bi vê yekê re, tê pêşniyar kirin ku ramanên nivîsandinê li seranserê deverê pêşkeftî, li gorî [[Theo J. H. Krispijn]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.universiteitleiden.nl/en/staffmembers/theo-krispijn |sernav=Theo Krispijn |malper=Leiden University |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-07-23 }}</ref> di çarçoveya dema jêrîn de ye:<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2015-08-16 |sernav=Dietrich Sürenhagen |url=https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Dietrich_S%C3%BCrenhagen&oldid=145100950 |kovar=Wikipedia |ziman=de }}</ref> ''Kronolojiya stratîgrafiya têkildar'' <timeline> ImageSize = width:555 height:75 PlotArea = left:25 right:15 bottom:20 top:25 AlignBars = justify Colors = id:time value:rgb(0.7,0.7,1) # id:period value:rgb(1,0.7,0.5) # id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) # id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # id:eon value:rgb(1,0.85,0.7) # id:filler value:gray(0.8) # background bar id:black value:black Period = from:-5300 till:-1940 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:200 start:-5300 ScaleMinor = unit:year increment:50 start:-5300 PlotData = align:center textcolor:black fontsize:10 mark:(line,black) mark:(line,black) textcolor:black fontsize:M bar:&nbsp; mark:(line,black) align:center shift:(0,15) at:-3400 text:A width:20 at:-3300 text:B width:20 at:-3240 text:C width:20 at:-3000 text:D width:20 bar:&nbsp; color:era mark:(line,black) width:10 from:-4100 till:-3300 shift:(0,0) text:[[Uruk|Uruk XIV-V]] from:-3300 till:-3000 shift:(0,0) text:[[Uruk|Uruk IV]] from:-3100 till:-2900 shift:(0,-10) text: [[Uruk|Uruk III]] </timeline> <br /> :::<small>'''A''' : c. 3400 {{bz}}: Tableta jimareyî; '''B''': c. 3300 {{bz}}: Tableta jimareyî bi [[Logogram]]man;<br />'''C''': c. 3240 {{bz}}: Nivîsar (Phonogram); '''D''': c. 3000 {{bz}}: Nivîsara ferhengî</small> == Dîrok == === Despêk û pêşdîrok === Dîroka destpêkê û protodîroka [[Başûrê Mezopotamya]] di serdemên [[Ubaid]] (6500–3800 {{bz}}), Urûk (nêz. 4000 heta 3100 salên {{bz}}) û [[Serdema Jemdet Nasr]] de (3100 heta 2900 {{bz}}) tê dabeş kirin. Di warê zanistiye de li ser kengî hebûna [[Sumer]]an li herêmê dest pê kiriye, her çend bi gelemperî tê pêşbînîkirin kirin ku [[Zimanê sumerî|zimanê Sumerî]] di dawiya serdema [[Urûk]]ê de li [[Başûrê Mezopotamyayê]] hatiye bikar anîn, nakokî hene. Hinek lêkolîner di wê baweriyê de ne ku Sumerî heta 3600 salên {{bz}}ê diçe lê hinek lêkolîner ên din bawer dikin ku hebûna [[Sumer]]an vedigere serdema [[Ubaid]] a pêşîn yan jî berî wî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=DoyTDAAAQBAJ&dq=ubaid+uruk+%2522jemdet+nasr%2522+sumerian&pg=PA40&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=Ancient Near Eastern History and Culture |paşnav=Jr |pêşnav=William H. Stiebing |tarîx=2016 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-315-51116-0 |ziman=en }}</ref> === Serdema xanedaniyên destpêkê === Serdema Xanedaniya Destpêkê piştî veqetînek çandî bi serdema pêşîn a Jemdet Nasr re dest pê kir ku bi radyo-karbonê ve bi qasî 2900 salên {{bz}}ê di destpêka Serdema Destpêka Xanedaniya I de hatiye damezrandin. Hêj ti nivîsar nehatine dîtin ku tu navên padîşahan ku dikarin bi serdema Xanedaniya Destpêka I-ê re têkildar bin, verast bikin. Serdema ED I ji heyama ED II bi morên silindir ên teng ên serdema ED I û morên firehtir ên ED II yên ku bi dîmenên ziyafetê an dîmenên pêşbaziya heywanan hatine xemilandin ji heyama ED II tê cûda kirin. Serdema Destpêka Xanedaniya II-yê dema ku [[Gilgamêş]], padîşahê navdar ê Uruk, tê bawer kirin ku padîşah bûye. Nivîsên ji serdema ED II hêj jî nehatine fêm kirin. Nivîsên paşerojê ku hatine dîtin hinek navên Xanedaniya Destpêkê II ji Lîsteya Qeralên Sumeran hildigirin. Serdema Destpêka Xanedaniya IIIa, ku wekî serdema Fara jî tê zanîn, di dema nivîsandina sîllabî de dest pê kiriye. Tomarên hesabkirinê û nivîsarek logografî ya ku nehatiye eşkerekirin, berî [[Serdema Fara]] hebûn, lê herikîna tevahî ya axaftina mirovan yekem car li ser 2600 sala {{bz}}ê de, di destpêka [[Serdema Fara]] de hatiye tomar kirin. Serdema Destpêka Xanedaniya IIIb wekî serdema Pêş-Sargonîk jî tê zanîn. Hegemonyaya ku ji aliyê kahniya Nippur ve hat dayîn, di nav çend xanedanên hevrik de cih girtiye, ku ji bajarên-dewletên Sumeran ên kevneşopî Kîş, Ûrûk, Ûr, Adab û Akshak û her weha hinek ji derveyî [[Başûrê Mezopotamyayê]], mîna [[Awan]], [[Hemazî]] û [[Marî]], heta ku Akadiyan, di bin Sargonê Akkadî de, bi ser herêmê de girtine dewam dike. ==== Xanedaniya yekem a Kîş ==== [[Wêne:Tableta con trillo.png|thumb|Tabloya Kiş, tableta kevirê kisil a ji Kişê ya bi piktografik ku bi tîpên cûnî yên destpêkê (nêzîkî 3350–3200 {{bz}}ê) hatiye nivîsandin.]] Dibe ku mînaka herî kevn a nivîsandinê ya naskirî ye. Navê Xanedaniya herî kevn a di navnîşê de ku ji çavkaniyên din ên efsanewî tê zanîn [[Etana]] ye, ku jê re dibêjin "şivanê ku hilkişiyaye ezman û hemî welatên biyanî hevgirtî". Ew ji hêla Roux ve tê pêşbînîkirin ku nêzîkî 3000 salê {{bz}}ê jiyaye. Di nav 11e padîşahên ku li pey wan hatine, çend navên [[Akadî]] yên [[Semîtîk]] hatine tomar kirin, ku destnîşan dike ku van kesan rêjeyek mezin a nifûsa vî bajarê bakur pêk tînin. Di lîsteyê de padîşahê herî pêşîn ê ku hebûna wî ya dîrokî bi rengekî serbixwe bi nivîsên arkeolojîk ve hatî pejirandin, En-me-barage-si yê Kîş e (2600 salê {{bz}}), tê gotin ku [[Elam]] têk biriye û perestgeha [[Enlîl]] li [[Nîppurê]] ava kiriye. Tê gotin ku cîgirê Enmebaragesi, Aga, bi [[Gilgamêş]]ê Urûk, padîşahê pêncemîn ê wî bajarî re şer kiriye. Ji vê demê û vir ve, ji bo demekê [[Urûk]] li [[Sumer]]ê bûye xwedî hegemonyayeke. Ev qelsiya lîsteya padîşahên Sumeran nîşan dide, ji ber ku hevdem pir caran di xanedanên li pey hev de têne bicîh kirin, ji nû ve avakirinê dijwar dike. ==== Yekemîn Xanedaniya Urûkê ==== [[Mesh-ki-ang-gasher]] wekî yekem Padîşahê [[Urûk]]ê tê navnîş kirin. Li pey wî jî [[Enmerkar]]. [[Destana Enmerkar]] û Xudanê [[Aratta]] behsa sefera wî ya bi çem ber bi [[Aratta]], welatekî çiyayî, dewlemend-mêneral ji [[Sumer]]ê ve, dike. Piştê wî efsaneya Lugalbanda, ku ji yek efsaneyên perçekirî jî tê zanîn û piştre re jî efsaneyên [[Dumuzid]] û [[Masîgir]], dişopîne. Padîşahê herî navdar ê vê xanedanê cîgirê [[Dumuzid]] [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] bû, lehengê [[Gilgamêş (destan)|Destana Gilgamêş]] ku jê re kurê [[Lugalbanda]] dihate gotin. Kopiyên kevnar, perçebûyî yên vê nivîsê li cihên ji hev dûr wek [[Hattusas]] li [[Anatolya Navîn|Anatolyayê]], [[Megiddo]] li [[Îsraêl|Îsraîlê]] û [[Tell el Amarna]] li [[Misir]]ê hatine dîtin. ==== Xanedaniya yekem a Urê ==== [[Wêne:Golden helmet of Meskalamdug in the British Museum.jpg|thumb|Helmeta zêrîn ya Meskalamdug, hikumdarê Xanedaniya Yekemîn a Ur, di sedsala 26an ê {{bz}}ê.]] Xanedaniya yekem a [[Ur]]ê di beriya zayînê di sedsala 26an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/cambridgeancient0001unse |sernav=The Cambridge ancient history |tarîx=1970 |weşanger=Cambridge [England] ; New York : Cambridge University Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-521-85073-5 }}</ref> [[Meskalamdug]] yekem padîşahê arkeolojîk (Lugal ji lu=man, gal=mezin) a bajarê Urê ye. Di cihî wî de kurê wî [[Akalamdug]] û di cihî [[Akalamdug]] de jî kurê wî [[Mesh-Ane-pada]] bûye padîşah. [[Mesh-Ane-pada]] yekem padîşahê [[Ur]] e ku di navnîşa padîşah de tê navnîş kirin û dibêje ku wî [[Lugalkildu]] yê [[Urûk]]ê têk biriye. Her weha dixuye ku wî [[Kîş]] xistiye bin fermana padîşahiya xwe, paşê ji bo xwe sernavê "Padîşahê Kiş" wergirtiye. Ev sernav ji hêla gelek padîşahên xanedanên seretayî ve piştî demek şûnda hatiye bikaranîn. Qeralê Kîş [[Mesilim]] ji nivîsarên [[Lagaş]] û [[Adab]] tê zanîn ku wî li wan bajaran perestgehan çêkiriye, dixuye ku wî hinek bandor li wan kiriye. Her weha ew di hinek bîranînên pêşîn ên Lagaş de tê gotin ku ew wekî kesê navberdîtina nakokiyek sinorî di navbera [[Lugal-sha-engur]], ensi (serokkahîn an parêzgar) [[Lagaş]] û ensi dijberê wan ê sereke, bajarokê cîran a [[Umma]]yê ye. Ji ber nebûna navên hevdem ên din di nivîsan de û nebûna wî ji lîsteya padîşah, cihgirtina [[Mesilim]] berî, di dema, an jî piştî serdestiya [[Mesannepada]] li [[Ûr]]ê ne diyar e. ==== Xanedaniya Awan ==== Dîroka vê xanedaniyê di sedsala 26an ê berî zayînê de ye û di heman demê de di dîroka vî xanedanê de bi awayekî zelal behsa [[Elam]] jî tê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.ca/books?id=WE62CgAAQBAJ&pg=PA79 |sernav=The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State |paşnav=Potts |pêşnav=D. T. |tarîx=2016 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-09469-7 |ziman=en }}</ref> Li gorî lîsteya şahên [[Sumer]]an, Elam, cîranê [[Sumer]] li rojhilat, li [[Sumer]]ê ji bo demeke kurt padîşahiyê kir û navenda xanedaniyê li bajarê [[Awan]]ê bû. ==== Xanedaniya duyem a Urûkê ==== [[Enshakushanna]] padîşahê [[Urûk]]ê bû ku di hezarsala 3an a {{bz}}ê de ye, ku navê wî di lîsteya padîşahên [[Sumer]]an de ye û tê gotin ku emrê wî 60 sal bûye. Li [[Urûk]]ê [[Lugal-kinishe-dudu]] hatiye cihî wî lê dixuyê ku hegemonya jibo demekê kurt derbasî [[Eannatum]]ê [[Lagaş]]ê bûye. ==== Împeratoriya Lugal-Ane-mundu ya Adab ==== Piştî vê serdemê, herêma [[Mezopotamya]] dixuye ku ketiye bin sîwana dagîrkerekî [[Sumer]]î yê ji [[Adab]], [[Lugal-Ane-mundu]] ku li ser [[Urûk]], [[Ur]] û [[Lagaş]]ê hikum dike. Li gorî nivîsaran, wî ji [[Kendava Besreyê|Kendava Besrayê]] heta [[Deryaya Navîn]] û heta [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku [[Elam]] jî di nav de ye, hikum kiriye. Lêbelê, împeratoriya wî bi mirina wî re hilweşiya; lîsteya padîşahan diyar dike ku [[Marî]] li [[Mezopotamya]] Jorîn bajarê din ê ku hegemonyayê girtiye. ==== Kug-Bau û xanedaniya sêyem a Kîş ==== Xanedaniya sêyem a Kişê ku tenê ji hêla Kug-Bau an Kubaba ve hatiye birêvebirin, di rastiyê de bêhempa ye ku ew yekane jina ku di navnîşa padîşahan de navê wî wekî "padîşah" hatiye binavkirin. Navnîş tîne ziman ku ew beriya ku hegemonyaya Mari hilweşîne û bibe padîşah, xwediyê meyxaneyê bû. Di sedsalên paşerojê de, ew wekî xwedawendek piçûk, nemaze li Qerqamîşê, hate perizîn, ku di serdema Hûrî û Hîtîtan de hinek statu bi dest xistiye. Di serdema Frîgya ya piştî Hîtît de jê re Kubele (latînî Kîbele), wekî Dayika Mezin a Xwedawendan hatiye binavkirin. ==== Xanedaniya Ekşakê ==== Berî ku di Xanedaniya Çaremîn a Kişê de ji hêla serdestan ve were têkbirin. Xanedaniya Ekşakê jî bi rêzek serwerên ku ji Puzur-Nirah, Ishu-Il û Shu-Suen, kurê Ishu-Il dirêj dibe, serxwebûna xwe bi dest xistiye. ==== Xanedaniya yekem a Lagaşê ==== Xanedaniya yekem a [[Lagaş]]ê di beriya zayînê di sedsala 25an de ye. [[En-hegal]] wekî yekem serwerê naskirî yê Lagaşê hatiye tomar kirin, ku bi [[Urûk]]ê ve girêdayî ye. Li pey hegemonyaya [[Mesannepada]] ya Ur, [[Ur-Nanshe]] li cihî [[Lugal-sha-engur]] bû serokkahînek nû yê Lagaşê û serxwebûna xwe bi dest xist û dibe padîşah. Wî [[Ur]]ê têk bir û padîşahê [[Umma]] Pabilgaltuk girt. Di bermahiyên avahiyek ku ew bi perestgeha [[Ningirsu]] ve girêdayî ye, rolyefên bass ên terrakota yên padîşah û kurên wî û her weha lewheyên onîksê û serê şêran ên di onîksê de hatine dîtin ku karê [[Misir]]ê tîne bîra mirovan.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |sernav=Babylonia and Assyria |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Babylonia_and_Assyria |kovar=1911 Encyclopædia Britannica |cild=3 }}</ref> Di nivîsekê de tê gotin ku keştiyên Dilmunê (Behreyn) ji welatên biyanî dar wek bac anîne. [[Eannatum]], neviyê [[Ur-Nanshe]], bi bajarên Urûkê re (ji aliyê Enshakushana) li [[Ur]], [[Nîppur]], [[Ekşak]] û [[Larsa]], li tevahiya navçeya [[Sumer]]ê dibe padîşah.<ref name=":0" /> Li [[Umma]]yê sîstema bacê hate bikaranîn - ji her kesê li vir dijîn hinek genim dihat standin ku diviyabû bihata xezîneya xwedawenda [[Nina]] û xwedawenda [[Ningirsu]]. Tevgerên [[Eannatum]] ji sinorên [[Sumer]] derbas bûn û wî beşek ji [[Elam]]ê dagir kir, bajarê [[Az]] li ser [[Kendava Besreyê|Kendava Besrayê]] girt û bac stand heta [[Marî]] yê lêbelê gelek warên ku wî zeft kiribûn gelek caran li hemberî wî di serhildanê de bûn. Di dema desthilatdariya wî de, perestgeh û qesrên li [[Lagaş]]ê û cihên din hatin restorekirin yan çêkirin. Bajaroka [[Nîna]] yan jî [[Nînowaya paşîn]], ji nû ve hate avakirin û kanî û avgehên nû hatin kolandin. Li cihê [[Eannatum]] birayê wî, En-anna-tum I hat. Di dema desthilatdariya wî de, [[Umma]] careke din serxwebûna xwe di bin serweriya [[Ur-Lumma]] de destnîşan kir, ku êrişî [[Lagaş]]ê bi ser neket. Kurê wî û cîgirê wî [[Entemena]] carek din dîsa prestîja [[Lagaş]]ê vegerandin. [[Illi]] ya [[Umma]], bi alîkariya hevalbendê xwe [[Lugal-kinishe-dudu]] yan jî [[Lugal-ure]] yê [[Urûk]]ê, cîgirê [[Enshakushana]] ku di heman demê de di navnîşa padîşah de bû, wî bindest kirin. Wisa dixuye ku [[Lugal-kinishe-dudu]] di wê demê de kesayetek berbiçav bû, ji ber ku wî jî îdîa dikir ku hikumdariya [[Kîş]] û [[Ur]]ê dike. ==== Împeratoriya Lugal-zage-si ya Urûkê ==== Urûkagîna (k. 2359–2335 b.z. kronolojiya kurt) hate hilweşandin û bajarê wî [[Lagaş]] ji hêla [[Lugal-zage-si]], serokkahîn ê Ummayê ve hate desteser kirin. [[Lugal-zage-si]] jî [[Urûk]] û Ur desteser kir û [[Urûk]]ê wek paytexta xwe diyar kir. Di nivîseke dirêj de ku wî bi sedan li ser vazoyên kevirî yên ku ji bo [[Enlîl]] [[Nîppur]]ê hatiye xêzkirin çêkiriye, ew pesnê xwe dide ku padîşahiya wî "ji [[Deryaya Bering|Deryaya Jêrîn]] ([[Kendava Besreyê|Kendava Besrayê]]), bi Dîcle û Firatê, heta Deryaya Jorîn" yan jî [[Deryaya Navîn]] dirêj bûye.<ref name=":0"/> Piştre Împeratoriya wî ji aliyê Sargonê [[Akadî]] ve hat hilweşandin. === Împeratoriya akadî === Serdema Akadî b. 2334–2147 {{bz}}ê (kronolojiya navîn). Li jêr navnîşek padîşahên naskirî yên vê serdemê heye: {| class="wikitable" |Sargon |c. 2334–2279 BZ | |- |Rimush |c. 2278–2270 BZ |kurê Sargonê biçûk |- |Man-ishtishu |c. 2269–2255 BZ |kurê Sargonê mezin |- |Naram-Sin |c. 2254–2218 BZ |kurê Man-iştişo |- |Şar-kalî-şarrî |c. 2217–2193 BZ |kurê Naram-Suen |- |Irgigi | | |- |Imi | | |- |Nanum | | |- |Elulu | | |- |Dudu |c. 2189–2168 BZ | |- |Şu-Durul |c. 2168–2147 BZ |Akad ji aliyê Gûtiyan ve têk çû |} == Binêre == * [[Sumer]] * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka Mezopotamyayê]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Mezopotamyayê|Sumer]] [[Kategorî:Sumer]] k3tc9wd7e9dn7602piwj0l75gl5vu2z 2031416 2031415 2026-05-26T09:41:30Z Penaber49 39672 /* Xanedaniya yekemê Urûkê */ 2031416 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Gudea of Lagash Girsu.jpg|thumb|Gudea ya Lagaşê, dora 2100 {{bz}}.]] [[Wêne:Relief Im-dugud Louvre AO2783.jpg|thumb|Rolyeya dengdanê ya Ur-Nanshe, qeralê Lagaşê ye ku xwedaya çûk Anzu (an Im-dugud) wekî ajelekî serê şêr temsîl dike. Alabaster, Early Dynastic III (2550–2500 b.z.); li Telloh, bajarê kevnar ê Girsu hatiye dîtin.]] '''Dîroka sumeran''', dîrokekî mirovahiyê ye ku di hezarsala 5 û 3ê {{bz}} li [[Başûrê Mezopotamyayê]] qewimiye û serdemên [[Ubaîd]] û [[Urûk]]ê ya pêşdîrokî vedigire. Şaristaniya sumeriyan, şaristaniya herî kevn ê herêmê yê ku bi hilweşîna [[Xanedaniya Sêyem a Ûrê]] re li dora sala 2004 {{bz}} de bi dawî bûye. Piştî heyama sumeriyan, heyamek veguhêz a dewletên Amorî yên beriya geşedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]], di sedsala 18an a {{bz}} de derketine holê. Li [[Başûrê Mezopotamyayê]] rûniştgeha herî kevn a naskirî [[Tell el-'Oueili]] ye. Sumeriyan îdia kirine ku şaristaniya wan ji aliyê xwedawendê wan [[Ea]] yan jî şêwirmendê wî (an Abgallu ji ab=av, gal=mezin, lu=mirov) [[Adapa]] U-an (Oannes a Berossus) ve hatiye avakirin. Kesên pêşî yên li [[Erîdû]]yê çanda Samarrayê ji [[Bakurê Mezopotamyayê]] bi xwe re anîne û bi serdema [[Ubaîd]] re têne naskirin lê nayê zanîn ka ev [[Sumer]]î ne (paşê bi serdema [[Urûk]]ê ve hatine girêdan) yan na. == Demname == <center> <timeline> ImageSize = width:800 height:75 PlotArea = left:25 right:15 bottom:20 top:25 AlignBars = justify Colors = id:time value:rgb(0.7,0.7,1) # id:period value:rgb(1,0.7,0.5) # id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) # id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # id:eon value:rgb(1,0.85,0.7) # id:filler value:gray(0.8) # background bar id:black value:black Period = from:-5300 till:-1940 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:200 start:-5300 ScaleMinor = unit:year increment:50 start:-5300 PlotData = align:center textcolor:black fontsize:10 mark:(line,black) width:15 shift:(0,-5) bar:&nbsp; color:era from:-5300 till:-4100 shift:(0,0) text:[[Serdema Ubeid]]~[[Kalkolîtîk|(Kalkolîtîk)]] from:-4100 till:-2900 shift:(-20,0) text:[[Serdema Urûk]]~[[Kalkolîtîka Dereng|(Kalkolîtîka Dereng)]] from:-4100 till:-3300 shift:(-20,10) text:[[Uruk|Uruk XIV-V]] from:-3300 till:-3000 shift:(0,5) text:[[Uruk|Uruk IV]] from:-3100 till:-2900 shift:(0,-7) text: [[Uruk|Uruk III]] from:-2334 till:-2218 shift:(0,-7) text:[[Akadî]] from:-2218 till:-2047 shift:(0,5) text:[[Gutî]] from:-2047 till:-1940 shift:(7,-7) text:[[Ur III period|Ur III]] bar:&nbsp; color:eon from:-2900 till:-2334 shift:(0,17) text:"[[Xanedaniya Destpêkê]]" from:-2900 till:-2800 shift:(0,7) text:I from:-2800 till:-2600 shift:(0,7) text:II from:-2600 till:-2500 shift:(0,7) text:IIIa from:-2500 till:-2334 shift:(0,7) text:IIIb </timeline> </center> == Bajar-xanedanên pêşîn == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên sumeriyan.]] Dibe ku jiyana bajarî ya daîmî yên li seranserê salê, bi pratîkên çandiniyê yên zexm ve derketiye holê. Xebatên ku jibo cihûkên avdanê hatiye kirin, dibe sedema xwarin û çandiniya zêde û di vê encamê de jî nifus ên bajarî yên daîmî her ku diçe zêde bûne. Navendên [[Erîdû]] û [[Urûk]], ku du ji bajarên herî pêşîn in, li pey hev kompleksên perestgehan ên mezin ên ku ji kerpîçan hatine çêkirin, hatine avakirin. Wekê perestgehên piçûk ên bi niştecîhên herî pêşîn ve, di heyama [[Xanedaniya Destpêka I]] de, bûne avahiyên herî bi heybet li bajarên xwe yên pîroz ku her yek ji xwedawendê xwe re hatiye bijartin. Ji başûr ber bi bakur ve, perestgeh-bajarên sereke, kompleksa perestgeha wan ên sereke û xwedawendên ku ji wan re xizmet dihate kirin ev in: * [[Erîdû]], [[E-Abzu]], [[Ea]] * [[Ur]], [[E-kishnugal]], [[Şîn (mythology)|Nanna]] (heyv) * [[Larsa]], [[E-babbar]], [[Utu]] (roj) * [[Urûk]], [[E-anna]], [[Inana]] and [[An (goddess)|An]] * [[Bad-tibira]], [[E-mush]], [[Tammuz (deity)|Dumuzi]] û [[Inana]] * [[Gîrsû]], [[E-ninnu]], [[Ningirsu]] * [[Umma]], [[E-mah]], [[Shara (god)|Shara (son of Inana)]] * [[Nîbûr]], [[E-kur]], [[Enlil]] * [[Shuruppak]], [[E-dimgalanna]], Sud (guhertoya Nînlîl, jina Enlîl) * [[Marad]], [[E-igikalamma]], Lugal-Marada (variant a [[Ninurta|Nînurta]]) * [[Kîş]], ?, [[Ninhursag]] * [[Sîppar]], [[E-babbar]], [[Utu]] (roj) * [[Kutha]], [[E-meslam]], [[Nergal]] Beriya 3000 salên {{bz}}ê jiyana siyasî ya bajêr ji aliyê padîşah (ensî) ve bi alîkariya meclîsa rûspiyan û li ser bingeha van perestgehan dihat meşandin lê nayê zanîn ku li bajaran çawa di demên despêkê de mîrên sekuler bi navûdeng bûne. Pêşveçûn û pergala rêvebirinê dibe sedem ku tabletên arkaîk li dora 3500 û 3200 salên {{bz}}ê de û nivîsandina îdeografî (jdb. 3100 {{bz}}) li dora 2500 salên {{bz}}ê de di nivîsandina logografî de hatiye pêşve xistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www-personal.umich.edu/~piotrm/WRISYRRE.htm |sernav=WRISYRRE |malper=www-personal.umich.edu |roja-gihiştinê=2022-07-23 }}</ref> Wekî ku sumerolog (sumernas) [[Christopher Woods]] di Nivîsara Mezopotamya ya Destpêkê de destnîşan dike: "Dîroka rastîn a nivîsarên kevnar ên kunîfîk ne diyar e, ji ber ku hema hema hemî tablet di çarçoveyek arkeolojîk a duyemîn de, bi taybetî, di nav hemberiyên ku analîzên stratîgrafîk ên rast red dikin, hatine keşfkirin. Tabloyên axê yên ku bi tava rojê hatine hişkkirin ku bi eşkereyî ji kêrhatina xwe derbas bûne, digel bermayiyên din, wek çîpên kerpîç, moriyên ax û kerpîçên heriyê yên şikestî, hatine bikar anîn, ji bo ku bingehên avakirina nû dagirtin - ji ber vê yekê, nayê zanîn ku were destnîşankirin ka tablet kengî hatine nivîsandin û hatine bikaranîn."<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/664327312 |sernav=Visible language : inventions of writing in the ancient Middle East and beyond |tarîx=2010 |weşanger=Oriental Institute of the University of Chicago |kesên-din=Christopher Woods, Geoff Emberling, Emily Teeter, University of Chicago. Oriental Institute |isbn=978-1-885923-76-9 |cih=Chicago, Ill. |oclc=664327312 }}</ref> Bi vê yekê re, tê pêşniyar kirin ku ramanên nivîsandinê li seranserê deverê pêşkeftî, li gorî [[Theo J. H. Krispijn]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.universiteitleiden.nl/en/staffmembers/theo-krispijn |sernav=Theo Krispijn |malper=Leiden University |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-07-23 }}</ref> di çarçoveya dema jêrîn de ye:<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2015-08-16 |sernav=Dietrich Sürenhagen |url=https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Dietrich_S%C3%BCrenhagen&oldid=145100950 |kovar=Wikipedia |ziman=de }}</ref> ''Kronolojiya stratîgrafiya têkildar'' <timeline> ImageSize = width:555 height:75 PlotArea = left:25 right:15 bottom:20 top:25 AlignBars = justify Colors = id:time value:rgb(0.7,0.7,1) # id:period value:rgb(1,0.7,0.5) # id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) # id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # id:eon value:rgb(1,0.85,0.7) # id:filler value:gray(0.8) # background bar id:black value:black Period = from:-5300 till:-1940 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:200 start:-5300 ScaleMinor = unit:year increment:50 start:-5300 PlotData = align:center textcolor:black fontsize:10 mark:(line,black) mark:(line,black) textcolor:black fontsize:M bar:&nbsp; mark:(line,black) align:center shift:(0,15) at:-3400 text:A width:20 at:-3300 text:B width:20 at:-3240 text:C width:20 at:-3000 text:D width:20 bar:&nbsp; color:era mark:(line,black) width:10 from:-4100 till:-3300 shift:(0,0) text:[[Uruk|Uruk XIV-V]] from:-3300 till:-3000 shift:(0,0) text:[[Uruk|Uruk IV]] from:-3100 till:-2900 shift:(0,-10) text: [[Uruk|Uruk III]] </timeline> <br /> :::<small>'''A''' : c. 3400 {{bz}}: Tableta jimareyî; '''B''': c. 3300 {{bz}}: Tableta jimareyî bi [[Logogram]]man;<br />'''C''': c. 3240 {{bz}}: Nivîsar (Phonogram); '''D''': c. 3000 {{bz}}: Nivîsara ferhengî</small> == Dîrok == === Despêk û pêşdîrok === Dîroka destpêkê û protodîroka [[Başûrê Mezopotamya]] di serdemên [[Ubaid]] (6500–3800 {{bz}}), Urûk (nêz. 4000 heta 3100 salên {{bz}}) û [[Serdema Jemdet Nasr]] de (3100 heta 2900 {{bz}}) tê dabeş kirin. Di warê zanistiye de li ser kengî hebûna [[Sumer]]an li herêmê dest pê kiriye, her çend bi gelemperî tê pêşbînîkirin kirin ku [[Zimanê sumerî|zimanê Sumerî]] di dawiya serdema [[Urûk]]ê de li [[Başûrê Mezopotamyayê]] hatiye bikar anîn, nakokî hene. Hinek lêkolîner di wê baweriyê de ne ku Sumerî heta 3600 salên {{bz}}ê diçe lê hinek lêkolîner ên din bawer dikin ku hebûna [[Sumer]]an vedigere serdema [[Ubaid]] a pêşîn yan jî berî wî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=DoyTDAAAQBAJ&dq=ubaid+uruk+%2522jemdet+nasr%2522+sumerian&pg=PA40&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=Ancient Near Eastern History and Culture |paşnav=Jr |pêşnav=William H. Stiebing |tarîx=2016 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-315-51116-0 |ziman=en }}</ref> === Serdema xanedaniyên destpêkê === Serdema Xanedaniya Destpêkê piştî veqetînek çandî bi serdema pêşîn a Jemdet Nasr re dest pê kir ku bi radyo-karbonê ve bi qasî 2900 salên {{bz}}ê di destpêka Serdema Destpêka Xanedaniya I de hatiye damezrandin. Hêj ti nivîsar nehatine dîtin ku tu navên padîşahan ku dikarin bi serdema Xanedaniya Destpêka I-ê re têkildar bin, verast bikin. Serdema ED I ji heyama ED II bi morên silindir ên teng ên serdema ED I û morên firehtir ên ED II yên ku bi dîmenên ziyafetê an dîmenên pêşbaziya heywanan hatine xemilandin ji heyama ED II tê cûda kirin. Serdema Destpêka Xanedaniya II-yê dema ku [[Gilgamêş]], padîşahê navdar ê Uruk, tê bawer kirin ku padîşah bûye. Nivîsên ji serdema ED II hêj jî nehatine fêm kirin. Nivîsên paşerojê ku hatine dîtin hinek navên Xanedaniya Destpêkê II ji Lîsteya Qeralên Sumeran hildigirin. Serdema Destpêka Xanedaniya IIIa, ku wekî serdema Fara jî tê zanîn, di dema nivîsandina sîllabî de dest pê kiriye. Tomarên hesabkirinê û nivîsarek logografî ya ku nehatiye eşkerekirin, berî [[Serdema Fara]] hebûn, lê herikîna tevahî ya axaftina mirovan yekem car li ser 2600 sala {{bz}}ê de, di destpêka [[Serdema Fara]] de hatiye tomar kirin. Serdema Destpêka Xanedaniya IIIb wekî serdema Pêş-Sargonîk jî tê zanîn. Hegemonyaya ku ji aliyê kahniya Nippur ve hat dayîn, di nav çend xanedanên hevrik de cih girtiye, ku ji bajarên-dewletên Sumeran ên kevneşopî Kîş, Ûrûk, Ûr, Adab û Akshak û her weha hinek ji derveyî [[Başûrê Mezopotamyayê]], mîna [[Awan]], [[Hemazî]] û [[Marî]], heta ku Akadiyan, di bin Sargonê Akkadî de, bi ser herêmê de girtine dewam dike. ==== Xanedaniya yekem a Kîş ==== [[Wêne:Tableta con trillo.png|thumb|Tabloya Kiş, tableta kevirê kisil a ji Kişê ya bi piktografik ku bi tîpên cûnî yên destpêkê (nêzîkî 3350–3200 {{bz}}ê) hatiye nivîsandin.]] Dibe ku mînaka herî kevn a nivîsandinê ya naskirî ye. Navê Xanedaniya herî kevn a di navnîşê de ku ji çavkaniyên din ên efsanewî tê zanîn [[Etana]] ye, ku jê re dibêjin "şivanê ku hilkişiyaye ezman û hemî welatên biyanî hevgirtî". Ew ji hêla Roux ve tê pêşbînîkirin ku nêzîkî 3000 salê {{bz}}ê jiyaye. Di nav 11e padîşahên ku li pey wan hatine, çend navên [[Akadî]] yên [[Semîtîk]] hatine tomar kirin, ku destnîşan dike ku van kesan rêjeyek mezin a nifûsa vî bajarê bakur pêk tînin. Di lîsteyê de padîşahê herî pêşîn ê ku hebûna wî ya dîrokî bi rengekî serbixwe bi nivîsên arkeolojîk ve hatî pejirandin, En-me-barage-si yê Kîş e (2600 salê {{bz}}), tê gotin ku [[Elam]] têk biriye û perestgeha [[Enlîl]] li [[Nîppurê]] ava kiriye. Tê gotin ku cîgirê Enmebaragesi, Aga, bi [[Gilgamêş]]ê Urûk, padîşahê pêncemîn ê wî bajarî re şer kiriye. Ji vê demê û vir ve, ji bo demekê [[Urûk]] li [[Sumer]]ê bûye xwedî hegemonyayeke. Ev qelsiya lîsteya padîşahên Sumeran nîşan dide, ji ber ku hevdem pir caran di xanedanên li pey hev de têne bicîh kirin, ji nû ve avakirinê dijwar dike. ==== Xanedaniya yekemê Urûkê ==== [[Mesh-ki-ang-gasher]] wekî yekem Padîşahê [[Urûk]]ê tê navnîş kirin. Li pey wî jî [[Enmerkar]]. [[Destana Enmerkar]] û Xudanê [[Aratta]] behsa sefera wî ya bi çem ber bi [[Aratta]], welatekî çiyayî, dewlemend-mêneral ji [[Sumer]]ê ve, dike. Piştê wî efsaneya Lugalbanda, ku ji yek efsaneyên perçekirî jî tê zanîn û piştre re jî efsaneyên [[Dumuzid]] û [[Masîgir]], dişopîne. Padîşahê herî navdar ê vê xanedanê cîgirê [[Dumuzid]] [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] bû, lehengê [[Gilgamêş (destan)|Destana Gilgamêş]] ku jê re kurê [[Lugalbanda]] dihate gotin. Kopiyên kevnar, perçebûyî yên vê nivîsê li cihên ji hev dûr wek [[Hattusas]] li [[Anatolya Navîn|Anatolyayê]], [[Megiddo]] li [[Îsraêl|Îsraîlê]] û [[Tell el Amarna]] li [[Misir]]ê hatine dîtin. ==== Xanedaniya yekem a Urê ==== [[Wêne:Golden helmet of Meskalamdug in the British Museum.jpg|thumb|Helmeta zêrîn ya Meskalamdug, hikumdarê Xanedaniya Yekemîn a Ur, di sedsala 26an ê {{bz}}ê.]] Xanedaniya yekem a [[Ur]]ê di beriya zayînê di sedsala 26an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/cambridgeancient0001unse |sernav=The Cambridge ancient history |tarîx=1970 |weşanger=Cambridge [England] ; New York : Cambridge University Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-521-85073-5 }}</ref> [[Meskalamdug]] yekem padîşahê arkeolojîk (Lugal ji lu=man, gal=mezin) a bajarê Urê ye. Di cihî wî de kurê wî [[Akalamdug]] û di cihî [[Akalamdug]] de jî kurê wî [[Mesh-Ane-pada]] bûye padîşah. [[Mesh-Ane-pada]] yekem padîşahê [[Ur]] e ku di navnîşa padîşah de tê navnîş kirin û dibêje ku wî [[Lugalkildu]] yê [[Urûk]]ê têk biriye. Her weha dixuye ku wî [[Kîş]] xistiye bin fermana padîşahiya xwe, paşê ji bo xwe sernavê "Padîşahê Kiş" wergirtiye. Ev sernav ji hêla gelek padîşahên xanedanên seretayî ve piştî demek şûnda hatiye bikaranîn. Qeralê Kîş [[Mesilim]] ji nivîsarên [[Lagaş]] û [[Adab]] tê zanîn ku wî li wan bajaran perestgehan çêkiriye, dixuye ku wî hinek bandor li wan kiriye. Her weha ew di hinek bîranînên pêşîn ên Lagaş de tê gotin ku ew wekî kesê navberdîtina nakokiyek sinorî di navbera [[Lugal-sha-engur]], ensi (serokkahîn an parêzgar) [[Lagaş]] û ensi dijberê wan ê sereke, bajarokê cîran a [[Umma]]yê ye. Ji ber nebûna navên hevdem ên din di nivîsan de û nebûna wî ji lîsteya padîşah, cihgirtina [[Mesilim]] berî, di dema, an jî piştî serdestiya [[Mesannepada]] li [[Ûr]]ê ne diyar e. ==== Xanedaniya Awan ==== Dîroka vê xanedaniyê di sedsala 26an ê berî zayînê de ye û di heman demê de di dîroka vî xanedanê de bi awayekî zelal behsa [[Elam]] jî tê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.ca/books?id=WE62CgAAQBAJ&pg=PA79 |sernav=The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State |paşnav=Potts |pêşnav=D. T. |tarîx=2016 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-09469-7 |ziman=en }}</ref> Li gorî lîsteya şahên [[Sumer]]an, Elam, cîranê [[Sumer]] li rojhilat, li [[Sumer]]ê ji bo demeke kurt padîşahiyê kir û navenda xanedaniyê li bajarê [[Awan]]ê bû. ==== Xanedaniya duyem a Urûkê ==== [[Enshakushanna]] padîşahê [[Urûk]]ê bû ku di hezarsala 3an a {{bz}}ê de ye, ku navê wî di lîsteya padîşahên [[Sumer]]an de ye û tê gotin ku emrê wî 60 sal bûye. Li [[Urûk]]ê [[Lugal-kinishe-dudu]] hatiye cihî wî lê dixuyê ku hegemonya jibo demekê kurt derbasî [[Eannatum]]ê [[Lagaş]]ê bûye. ==== Împeratoriya Lugal-Ane-mundu ya Adab ==== Piştî vê serdemê, herêma [[Mezopotamya]] dixuye ku ketiye bin sîwana dagîrkerekî [[Sumer]]î yê ji [[Adab]], [[Lugal-Ane-mundu]] ku li ser [[Urûk]], [[Ur]] û [[Lagaş]]ê hikum dike. Li gorî nivîsaran, wî ji [[Kendava Besreyê|Kendava Besrayê]] heta [[Deryaya Navîn]] û heta [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku [[Elam]] jî di nav de ye, hikum kiriye. Lêbelê, împeratoriya wî bi mirina wî re hilweşiya; lîsteya padîşahan diyar dike ku [[Marî]] li [[Mezopotamya]] Jorîn bajarê din ê ku hegemonyayê girtiye. ==== Kug-Bau û xanedaniya sêyem a Kîş ==== Xanedaniya sêyem a Kişê ku tenê ji hêla Kug-Bau an Kubaba ve hatiye birêvebirin, di rastiyê de bêhempa ye ku ew yekane jina ku di navnîşa padîşahan de navê wî wekî "padîşah" hatiye binavkirin. Navnîş tîne ziman ku ew beriya ku hegemonyaya Mari hilweşîne û bibe padîşah, xwediyê meyxaneyê bû. Di sedsalên paşerojê de, ew wekî xwedawendek piçûk, nemaze li Qerqamîşê, hate perizîn, ku di serdema Hûrî û Hîtîtan de hinek statu bi dest xistiye. Di serdema Frîgya ya piştî Hîtît de jê re Kubele (latînî Kîbele), wekî Dayika Mezin a Xwedawendan hatiye binavkirin. ==== Xanedaniya Ekşakê ==== Berî ku di Xanedaniya Çaremîn a Kişê de ji hêla serdestan ve were têkbirin. Xanedaniya Ekşakê jî bi rêzek serwerên ku ji Puzur-Nirah, Ishu-Il û Shu-Suen, kurê Ishu-Il dirêj dibe, serxwebûna xwe bi dest xistiye. ==== Xanedaniya yekem a Lagaşê ==== Xanedaniya yekem a [[Lagaş]]ê di beriya zayînê di sedsala 25an de ye. [[En-hegal]] wekî yekem serwerê naskirî yê Lagaşê hatiye tomar kirin, ku bi [[Urûk]]ê ve girêdayî ye. Li pey hegemonyaya [[Mesannepada]] ya Ur, [[Ur-Nanshe]] li cihî [[Lugal-sha-engur]] bû serokkahînek nû yê Lagaşê û serxwebûna xwe bi dest xist û dibe padîşah. Wî [[Ur]]ê têk bir û padîşahê [[Umma]] Pabilgaltuk girt. Di bermahiyên avahiyek ku ew bi perestgeha [[Ningirsu]] ve girêdayî ye, rolyefên bass ên terrakota yên padîşah û kurên wî û her weha lewheyên onîksê û serê şêran ên di onîksê de hatine dîtin ku karê [[Misir]]ê tîne bîra mirovan.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |sernav=Babylonia and Assyria |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Babylonia_and_Assyria |kovar=1911 Encyclopædia Britannica |cild=3 }}</ref> Di nivîsekê de tê gotin ku keştiyên Dilmunê (Behreyn) ji welatên biyanî dar wek bac anîne. [[Eannatum]], neviyê [[Ur-Nanshe]], bi bajarên Urûkê re (ji aliyê Enshakushana) li [[Ur]], [[Nîppur]], [[Ekşak]] û [[Larsa]], li tevahiya navçeya [[Sumer]]ê dibe padîşah.<ref name=":0" /> Li [[Umma]]yê sîstema bacê hate bikaranîn - ji her kesê li vir dijîn hinek genim dihat standin ku diviyabû bihata xezîneya xwedawenda [[Nina]] û xwedawenda [[Ningirsu]]. Tevgerên [[Eannatum]] ji sinorên [[Sumer]] derbas bûn û wî beşek ji [[Elam]]ê dagir kir, bajarê [[Az]] li ser [[Kendava Besreyê|Kendava Besrayê]] girt û bac stand heta [[Marî]] yê lêbelê gelek warên ku wî zeft kiribûn gelek caran li hemberî wî di serhildanê de bûn. Di dema desthilatdariya wî de, perestgeh û qesrên li [[Lagaş]]ê û cihên din hatin restorekirin yan çêkirin. Bajaroka [[Nîna]] yan jî [[Nînowaya paşîn]], ji nû ve hate avakirin û kanî û avgehên nû hatin kolandin. Li cihê [[Eannatum]] birayê wî, En-anna-tum I hat. Di dema desthilatdariya wî de, [[Umma]] careke din serxwebûna xwe di bin serweriya [[Ur-Lumma]] de destnîşan kir, ku êrişî [[Lagaş]]ê bi ser neket. Kurê wî û cîgirê wî [[Entemena]] carek din dîsa prestîja [[Lagaş]]ê vegerandin. [[Illi]] ya [[Umma]], bi alîkariya hevalbendê xwe [[Lugal-kinishe-dudu]] yan jî [[Lugal-ure]] yê [[Urûk]]ê, cîgirê [[Enshakushana]] ku di heman demê de di navnîşa padîşah de bû, wî bindest kirin. Wisa dixuye ku [[Lugal-kinishe-dudu]] di wê demê de kesayetek berbiçav bû, ji ber ku wî jî îdîa dikir ku hikumdariya [[Kîş]] û [[Ur]]ê dike. ==== Împeratoriya Lugal-zage-si ya Urûkê ==== Urûkagîna (k. 2359–2335 b.z. kronolojiya kurt) hate hilweşandin û bajarê wî [[Lagaş]] ji hêla [[Lugal-zage-si]], serokkahîn ê Ummayê ve hate desteser kirin. [[Lugal-zage-si]] jî [[Urûk]] û Ur desteser kir û [[Urûk]]ê wek paytexta xwe diyar kir. Di nivîseke dirêj de ku wî bi sedan li ser vazoyên kevirî yên ku ji bo [[Enlîl]] [[Nîppur]]ê hatiye xêzkirin çêkiriye, ew pesnê xwe dide ku padîşahiya wî "ji [[Deryaya Bering|Deryaya Jêrîn]] ([[Kendava Besreyê|Kendava Besrayê]]), bi Dîcle û Firatê, heta Deryaya Jorîn" yan jî [[Deryaya Navîn]] dirêj bûye.<ref name=":0"/> Piştre Împeratoriya wî ji aliyê Sargonê [[Akadî]] ve hat hilweşandin. === Împeratoriya akadî === Serdema Akadî b. 2334–2147 {{bz}}ê (kronolojiya navîn). Li jêr navnîşek padîşahên naskirî yên vê serdemê heye: {| class="wikitable" |Sargon |c. 2334–2279 BZ | |- |Rimush |c. 2278–2270 BZ |kurê Sargonê biçûk |- |Man-ishtishu |c. 2269–2255 BZ |kurê Sargonê mezin |- |Naram-Sin |c. 2254–2218 BZ |kurê Man-iştişo |- |Şar-kalî-şarrî |c. 2217–2193 BZ |kurê Naram-Suen |- |Irgigi | | |- |Imi | | |- |Nanum | | |- |Elulu | | |- |Dudu |c. 2189–2168 BZ | |- |Şu-Durul |c. 2168–2147 BZ |Akad ji aliyê Gûtiyan ve têk çû |} == Binêre == * [[Sumer]] * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka Mezopotamyayê]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Mezopotamyayê|Sumer]] [[Kategorî:Sumer]] l17lf6ggj2squpohhg4klr3pylr9jgi 2031417 2031416 2026-05-26T09:41:41Z Penaber49 39672 2031417 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Gudea of Lagash Girsu.jpg|thumb|Gudea ya Lagaşê, dora 2100 {{bz}}.]] [[Wêne:Relief Im-dugud Louvre AO2783.jpg|thumb|Rolyeya dengdanê ya Ur-Nanshe, qeralê Lagaşê ye ku xwedaya çûk Anzu (an Im-dugud) wekî ajelekî serê şêr temsîl dike. Alabaster, Early Dynastic III (2550–2500 b.z.); li Telloh, bajarê kevnar ê Girsu hatiye dîtin.]] '''Dîroka sumeran''', dîrokekî mirovahiyê ye ku di hezarsala 5 û 3ê {{bz}} li [[Başûrê Mezopotamyayê]] qewimiye û serdemên [[Ubaîd]] û [[Urûk]]ê ya pêşdîrokî vedigire. Şaristaniya sumeriyan, şaristaniya herî kevn ê herêmê yê ku bi hilweşîna [[Xanedaniya Sêyem a Ûrê]] re li dora sala 2004 {{bz}} de bi dawî bûye. Piştî heyama sumeriyan, heyamek veguhêz a dewletên Amorî yên beriya geşedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]], di sedsala 18an a {{bz}} de derketine holê. Li [[Başûrê Mezopotamyayê]] rûniştgeha herî kevn a naskirî [[Tell el-'Oueili]] ye. Sumeriyan îdia kirine ku şaristaniya wan ji aliyê xwedawendê wan [[Ea]] yan jî şêwirmendê wî (an Abgallu ji ab=av, gal=mezin, lu=mirov) [[Adapa]] U-an (Oannes a Berossus) ve hatiye avakirin. Kesên pêşî yên li [[Erîdû]]yê çanda Samarrayê ji [[Bakurê Mezopotamyayê]] bi xwe re anîne û bi serdema [[Ubaîd]] re têne naskirin lê nayê zanîn ka ev [[Sumer]]î ne (paşê bi serdema [[Urûk]]ê ve hatine girêdan) yan na. == Demname == <center> <timeline> ImageSize = width:800 height:75 PlotArea = left:25 right:15 bottom:20 top:25 AlignBars = justify Colors = id:time value:rgb(0.7,0.7,1) # id:period value:rgb(1,0.7,0.5) # id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) # id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # id:eon value:rgb(1,0.85,0.7) # id:filler value:gray(0.8) # background bar id:black value:black Period = from:-5300 till:-1940 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:200 start:-5300 ScaleMinor = unit:year increment:50 start:-5300 PlotData = align:center textcolor:black fontsize:10 mark:(line,black) width:15 shift:(0,-5) bar:&nbsp; color:era from:-5300 till:-4100 shift:(0,0) text:[[Serdema Ubeid]]~[[Kalkolîtîk|(Kalkolîtîk)]] from:-4100 till:-2900 shift:(-20,0) text:[[Serdema Urûk]]~[[Kalkolîtîka Dereng|(Kalkolîtîka Dereng)]] from:-4100 till:-3300 shift:(-20,10) text:[[Uruk|Uruk XIV-V]] from:-3300 till:-3000 shift:(0,5) text:[[Uruk|Uruk IV]] from:-3100 till:-2900 shift:(0,-7) text: [[Uruk|Uruk III]] from:-2334 till:-2218 shift:(0,-7) text:[[Akadî]] from:-2218 till:-2047 shift:(0,5) text:[[Gutî]] from:-2047 till:-1940 shift:(7,-7) text:[[Ur III period|Ur III]] bar:&nbsp; color:eon from:-2900 till:-2334 shift:(0,17) text:"[[Xanedaniya Destpêkê]]" from:-2900 till:-2800 shift:(0,7) text:I from:-2800 till:-2600 shift:(0,7) text:II from:-2600 till:-2500 shift:(0,7) text:IIIa from:-2500 till:-2334 shift:(0,7) text:IIIb </timeline> </center> == Bajar-xanedanên pêşîn == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên sumeriyan.]] Dibe ku jiyana bajarî ya daîmî yên li seranserê salê, bi pratîkên çandiniyê yên zexm ve derketiye holê. Xebatên ku jibo cihûkên avdanê hatiye kirin, dibe sedema xwarin û çandiniya zêde û di vê encamê de jî nifus ên bajarî yên daîmî her ku diçe zêde bûne. Navendên [[Erîdû]] û [[Urûk]], ku du ji bajarên herî pêşîn in, li pey hev kompleksên perestgehan ên mezin ên ku ji kerpîçan hatine çêkirin, hatine avakirin. Wekê perestgehên piçûk ên bi niştecîhên herî pêşîn ve, di heyama [[Xanedaniya Destpêka I]] de, bûne avahiyên herî bi heybet li bajarên xwe yên pîroz ku her yek ji xwedawendê xwe re hatiye bijartin. Ji başûr ber bi bakur ve, perestgeh-bajarên sereke, kompleksa perestgeha wan ên sereke û xwedawendên ku ji wan re xizmet dihate kirin ev in: * [[Erîdû]], [[E-Abzu]], [[Ea]] * [[Ur]], [[E-kishnugal]], [[Şîn (mythology)|Nanna]] (heyv) * [[Larsa]], [[E-babbar]], [[Utu]] (roj) * [[Urûk]], [[E-anna]], [[Inana]] and [[An (goddess)|An]] * [[Bad-tibira]], [[E-mush]], [[Tammuz (deity)|Dumuzi]] û [[Inana]] * [[Gîrsû]], [[E-ninnu]], [[Ningirsu]] * [[Umma]], [[E-mah]], [[Shara (god)|Shara (son of Inana)]] * [[Nîbûr]], [[E-kur]], [[Enlil]] * [[Shuruppak]], [[E-dimgalanna]], Sud (guhertoya Nînlîl, jina Enlîl) * [[Marad]], [[E-igikalamma]], Lugal-Marada (variant a [[Ninurta|Nînurta]]) * [[Kîş]], ?, [[Ninhursag]] * [[Sîppar]], [[E-babbar]], [[Utu]] (roj) * [[Kutha]], [[E-meslam]], [[Nergal]] Beriya 3000 salên {{bz}}ê jiyana siyasî ya bajêr ji aliyê padîşah (ensî) ve bi alîkariya meclîsa rûspiyan û li ser bingeha van perestgehan dihat meşandin lê nayê zanîn ku li bajaran çawa di demên despêkê de mîrên sekuler bi navûdeng bûne. Pêşveçûn û pergala rêvebirinê dibe sedem ku tabletên arkaîk li dora 3500 û 3200 salên {{bz}}ê de û nivîsandina îdeografî (jdb. 3100 {{bz}}) li dora 2500 salên {{bz}}ê de di nivîsandina logografî de hatiye pêşve xistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www-personal.umich.edu/~piotrm/WRISYRRE.htm |sernav=WRISYRRE |malper=www-personal.umich.edu |roja-gihiştinê=2022-07-23 }}</ref> Wekî ku sumerolog (sumernas) [[Christopher Woods]] di Nivîsara Mezopotamya ya Destpêkê de destnîşan dike: "Dîroka rastîn a nivîsarên kevnar ên kunîfîk ne diyar e, ji ber ku hema hema hemî tablet di çarçoveyek arkeolojîk a duyemîn de, bi taybetî, di nav hemberiyên ku analîzên stratîgrafîk ên rast red dikin, hatine keşfkirin. Tabloyên axê yên ku bi tava rojê hatine hişkkirin ku bi eşkereyî ji kêrhatina xwe derbas bûne, digel bermayiyên din, wek çîpên kerpîç, moriyên ax û kerpîçên heriyê yên şikestî, hatine bikar anîn, ji bo ku bingehên avakirina nû dagirtin - ji ber vê yekê, nayê zanîn ku were destnîşankirin ka tablet kengî hatine nivîsandin û hatine bikaranîn."<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/664327312 |sernav=Visible language : inventions of writing in the ancient Middle East and beyond |tarîx=2010 |weşanger=Oriental Institute of the University of Chicago |kesên-din=Christopher Woods, Geoff Emberling, Emily Teeter, University of Chicago. Oriental Institute |isbn=978-1-885923-76-9 |cih=Chicago, Ill. |oclc=664327312 }}</ref> Bi vê yekê re, tê pêşniyar kirin ku ramanên nivîsandinê li seranserê deverê pêşkeftî, li gorî [[Theo J. H. Krispijn]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.universiteitleiden.nl/en/staffmembers/theo-krispijn |sernav=Theo Krispijn |malper=Leiden University |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-07-23 }}</ref> di çarçoveya dema jêrîn de ye:<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2015-08-16 |sernav=Dietrich Sürenhagen |url=https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Dietrich_S%C3%BCrenhagen&oldid=145100950 |kovar=Wikipedia |ziman=de }}</ref> ''Kronolojiya stratîgrafiya têkildar'' <timeline> ImageSize = width:555 height:75 PlotArea = left:25 right:15 bottom:20 top:25 AlignBars = justify Colors = id:time value:rgb(0.7,0.7,1) # id:period value:rgb(1,0.7,0.5) # id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) # id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # id:eon value:rgb(1,0.85,0.7) # id:filler value:gray(0.8) # background bar id:black value:black Period = from:-5300 till:-1940 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:200 start:-5300 ScaleMinor = unit:year increment:50 start:-5300 PlotData = align:center textcolor:black fontsize:10 mark:(line,black) mark:(line,black) textcolor:black fontsize:M bar:&nbsp; mark:(line,black) align:center shift:(0,15) at:-3400 text:A width:20 at:-3300 text:B width:20 at:-3240 text:C width:20 at:-3000 text:D width:20 bar:&nbsp; color:era mark:(line,black) width:10 from:-4100 till:-3300 shift:(0,0) text:[[Uruk|Uruk XIV-V]] from:-3300 till:-3000 shift:(0,0) text:[[Uruk|Uruk IV]] from:-3100 till:-2900 shift:(0,-10) text: [[Uruk|Uruk III]] </timeline> <br /> :::<small>'''A''' : c. 3400 {{bz}}: Tableta jimareyî; '''B''': c. 3300 {{bz}}: Tableta jimareyî bi [[Logogram]]man;<br />'''C''': c. 3240 {{bz}}: Nivîsar (Phonogram); '''D''': c. 3000 {{bz}}: Nivîsara ferhengî</small> == Dîrok == === Despêk û pêşdîrok === Dîroka destpêkê û protodîroka [[Başûrê Mezopotamya]] di serdemên [[Ubaid]] (6500–3800 {{bz}}), Urûk (nêz. 4000 heta 3100 salên {{bz}}) û [[Serdema Jemdet Nasr]] de (3100 heta 2900 {{bz}}) tê dabeş kirin. Di warê zanistiye de li ser kengî hebûna [[Sumer]]an li herêmê dest pê kiriye, her çend bi gelemperî tê pêşbînîkirin kirin ku [[Zimanê sumerî|zimanê Sumerî]] di dawiya serdema [[Urûk]]ê de li [[Başûrê Mezopotamyayê]] hatiye bikar anîn, nakokî hene. Hinek lêkolîner di wê baweriyê de ne ku Sumerî heta 3600 salên {{bz}}ê diçe lê hinek lêkolîner ên din bawer dikin ku hebûna [[Sumer]]an vedigere serdema [[Ubaid]] a pêşîn yan jî berî wî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=DoyTDAAAQBAJ&dq=ubaid+uruk+%2522jemdet+nasr%2522+sumerian&pg=PA40&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=Ancient Near Eastern History and Culture |paşnav=Jr |pêşnav=William H. Stiebing |tarîx=2016 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-315-51116-0 |ziman=en }}</ref> === Serdema xanedaniyên destpêkê === Serdema Xanedaniya Destpêkê piştî veqetînek çandî bi serdema pêşîn a Jemdet Nasr re dest pê kir ku bi radyo-karbonê ve bi qasî 2900 salên {{bz}}ê di destpêka Serdema Destpêka Xanedaniya I de hatiye damezrandin. Hêj ti nivîsar nehatine dîtin ku tu navên padîşahan ku dikarin bi serdema Xanedaniya Destpêka I-ê re têkildar bin, verast bikin. Serdema ED I ji heyama ED II bi morên silindir ên teng ên serdema ED I û morên firehtir ên ED II yên ku bi dîmenên ziyafetê an dîmenên pêşbaziya heywanan hatine xemilandin ji heyama ED II tê cûda kirin. Serdema Destpêka Xanedaniya II-yê dema ku [[Gilgamêş]], padîşahê navdar ê Uruk, tê bawer kirin ku padîşah bûye. Nivîsên ji serdema ED II hêj jî nehatine fêm kirin. Nivîsên paşerojê ku hatine dîtin hinek navên Xanedaniya Destpêkê II ji Lîsteya Qeralên Sumeran hildigirin. Serdema Destpêka Xanedaniya IIIa, ku wekî serdema Fara jî tê zanîn, di dema nivîsandina sîllabî de dest pê kiriye. Tomarên hesabkirinê û nivîsarek logografî ya ku nehatiye eşkerekirin, berî [[Serdema Fara]] hebûn, lê herikîna tevahî ya axaftina mirovan yekem car li ser 2600 sala {{bz}}ê de, di destpêka [[Serdema Fara]] de hatiye tomar kirin. Serdema Destpêka Xanedaniya IIIb wekî serdema Pêş-Sargonîk jî tê zanîn. Hegemonyaya ku ji aliyê kahniya Nippur ve hat dayîn, di nav çend xanedanên hevrik de cih girtiye, ku ji bajarên-dewletên Sumeran ên kevneşopî Kîş, Ûrûk, Ûr, Adab û Akshak û her weha hinek ji derveyî [[Başûrê Mezopotamyayê]], mîna [[Awan]], [[Hemazî]] û [[Marî]], heta ku Akadiyan, di bin Sargonê Akkadî de, bi ser herêmê de girtine dewam dike. ==== Xanedaniya yekem a Kîş ==== [[Wêne:Tableta con trillo.png|thumb|Tabloya Kiş, tableta kevirê kisil a ji Kişê ya bi piktografik ku bi tîpên cûnî yên destpêkê (nêzîkî 3350–3200 {{bz}}ê) hatiye nivîsandin.]] Dibe ku mînaka herî kevn a nivîsandinê ya naskirî ye. Navê Xanedaniya herî kevn a di navnîşê de ku ji çavkaniyên din ên efsanewî tê zanîn [[Etana]] ye, ku jê re dibêjin "şivanê ku hilkişiyaye ezman û hemî welatên biyanî hevgirtî". Ew ji hêla Roux ve tê pêşbînîkirin ku nêzîkî 3000 salê {{bz}}ê jiyaye. Di nav 11e padîşahên ku li pey wan hatine, çend navên [[Akadî]] yên [[Semîtîk]] hatine tomar kirin, ku destnîşan dike ku van kesan rêjeyek mezin a nifûsa vî bajarê bakur pêk tînin. Di lîsteyê de padîşahê herî pêşîn ê ku hebûna wî ya dîrokî bi rengekî serbixwe bi nivîsên arkeolojîk ve hatî pejirandin, En-me-barage-si yê Kîş e (2600 salê {{bz}}), tê gotin ku [[Elam]] têk biriye û perestgeha [[Enlîl]] li [[Nîppurê]] ava kiriye. Tê gotin ku cîgirê Enmebaragesi, Aga, bi [[Gilgamêş]]ê Urûk, padîşahê pêncemîn ê wî bajarî re şer kiriye. Ji vê demê û vir ve, ji bo demekê [[Urûk]] li [[Sumer]]ê bûye xwedî hegemonyayeke. Ev qelsiya lîsteya padîşahên Sumeran nîşan dide, ji ber ku hevdem pir caran di xanedanên li pey hev de têne bicîh kirin, ji nû ve avakirinê dijwar dike. ==== Xanedaniya yekemê Urûkê ==== [[Mesh-ki-ang-gasher]] wekî yekem Padîşahê [[Urûk]]ê tê navnîş kirin. Li pey wî jî [[Enmerkar]]. [[Destana Enmerkar]] û Xudanê [[Aratta]] behsa sefera wî ya bi çem ber bi [[Aratta]], welatekî çiyayî, dewlemend-mêneral ji [[Sumer]]ê ve, dike. Piştê wî efsaneya Lugalbanda, ku ji yek efsaneyên perçekirî jî tê zanîn û piştre re jî efsaneyên [[Dumuzid]] û [[Masîgir]], dişopîne. Padîşahê herî navdar ê vê xanedanê cîgirê [[Dumuzid]] [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] bû, lehengê [[Gilgamêş (destan)|Destana Gilgamêş]] ku jê re kurê [[Lugalbanda]] dihate gotin. Kopiyên kevnar, perçebûyî yên vê nivîsê li cihên ji hev dûr wek [[Hattusas]] li [[Anatolya Navîn|Anatolyayê]], [[Megiddo]] li [[Îsraêl|Îsraîlê]] û [[Tell el Amarna]] li [[Misir]]ê hatine dîtin. ==== Xanedaniya yekemê Urê ==== [[Wêne:Golden helmet of Meskalamdug in the British Museum.jpg|thumb|Helmeta zêrîn ya Meskalamdug, hikumdarê Xanedaniya Yekemîn a Ur, di sedsala 26an ê {{bz}}ê.]] Xanedaniya yekem a [[Ur]]ê di beriya zayînê di sedsala 26an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/cambridgeancient0001unse |sernav=The Cambridge ancient history |tarîx=1970 |weşanger=Cambridge [England] ; New York : Cambridge University Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-521-85073-5 }}</ref> [[Meskalamdug]] yekem padîşahê arkeolojîk (Lugal ji lu=man, gal=mezin) a bajarê Urê ye. Di cihî wî de kurê wî [[Akalamdug]] û di cihî [[Akalamdug]] de jî kurê wî [[Mesh-Ane-pada]] bûye padîşah. [[Mesh-Ane-pada]] yekem padîşahê [[Ur]] e ku di navnîşa padîşah de tê navnîş kirin û dibêje ku wî [[Lugalkildu]] yê [[Urûk]]ê têk biriye. Her weha dixuye ku wî [[Kîş]] xistiye bin fermana padîşahiya xwe, paşê ji bo xwe sernavê "Padîşahê Kiş" wergirtiye. Ev sernav ji hêla gelek padîşahên xanedanên seretayî ve piştî demek şûnda hatiye bikaranîn. Qeralê Kîş [[Mesilim]] ji nivîsarên [[Lagaş]] û [[Adab]] tê zanîn ku wî li wan bajaran perestgehan çêkiriye, dixuye ku wî hinek bandor li wan kiriye. Her weha ew di hinek bîranînên pêşîn ên Lagaş de tê gotin ku ew wekî kesê navberdîtina nakokiyek sinorî di navbera [[Lugal-sha-engur]], ensi (serokkahîn an parêzgar) [[Lagaş]] û ensi dijberê wan ê sereke, bajarokê cîran a [[Umma]]yê ye. Ji ber nebûna navên hevdem ên din di nivîsan de û nebûna wî ji lîsteya padîşah, cihgirtina [[Mesilim]] berî, di dema, an jî piştî serdestiya [[Mesannepada]] li [[Ûr]]ê ne diyar e. ==== Xanedaniya Awan ==== Dîroka vê xanedaniyê di sedsala 26an ê berî zayînê de ye û di heman demê de di dîroka vî xanedanê de bi awayekî zelal behsa [[Elam]] jî tê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.ca/books?id=WE62CgAAQBAJ&pg=PA79 |sernav=The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State |paşnav=Potts |pêşnav=D. T. |tarîx=2016 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-09469-7 |ziman=en }}</ref> Li gorî lîsteya şahên [[Sumer]]an, Elam, cîranê [[Sumer]] li rojhilat, li [[Sumer]]ê ji bo demeke kurt padîşahiyê kir û navenda xanedaniyê li bajarê [[Awan]]ê bû. ==== Xanedaniya duyem a Urûkê ==== [[Enshakushanna]] padîşahê [[Urûk]]ê bû ku di hezarsala 3an a {{bz}}ê de ye, ku navê wî di lîsteya padîşahên [[Sumer]]an de ye û tê gotin ku emrê wî 60 sal bûye. Li [[Urûk]]ê [[Lugal-kinishe-dudu]] hatiye cihî wî lê dixuyê ku hegemonya jibo demekê kurt derbasî [[Eannatum]]ê [[Lagaş]]ê bûye. ==== Împeratoriya Lugal-Ane-mundu ya Adab ==== Piştî vê serdemê, herêma [[Mezopotamya]] dixuye ku ketiye bin sîwana dagîrkerekî [[Sumer]]î yê ji [[Adab]], [[Lugal-Ane-mundu]] ku li ser [[Urûk]], [[Ur]] û [[Lagaş]]ê hikum dike. Li gorî nivîsaran, wî ji [[Kendava Besreyê|Kendava Besrayê]] heta [[Deryaya Navîn]] û heta [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku [[Elam]] jî di nav de ye, hikum kiriye. Lêbelê, împeratoriya wî bi mirina wî re hilweşiya; lîsteya padîşahan diyar dike ku [[Marî]] li [[Mezopotamya]] Jorîn bajarê din ê ku hegemonyayê girtiye. ==== Kug-Bau û xanedaniya sêyem a Kîş ==== Xanedaniya sêyem a Kişê ku tenê ji hêla Kug-Bau an Kubaba ve hatiye birêvebirin, di rastiyê de bêhempa ye ku ew yekane jina ku di navnîşa padîşahan de navê wî wekî "padîşah" hatiye binavkirin. Navnîş tîne ziman ku ew beriya ku hegemonyaya Mari hilweşîne û bibe padîşah, xwediyê meyxaneyê bû. Di sedsalên paşerojê de, ew wekî xwedawendek piçûk, nemaze li Qerqamîşê, hate perizîn, ku di serdema Hûrî û Hîtîtan de hinek statu bi dest xistiye. Di serdema Frîgya ya piştî Hîtît de jê re Kubele (latînî Kîbele), wekî Dayika Mezin a Xwedawendan hatiye binavkirin. ==== Xanedaniya Ekşakê ==== Berî ku di Xanedaniya Çaremîn a Kişê de ji hêla serdestan ve were têkbirin. Xanedaniya Ekşakê jî bi rêzek serwerên ku ji Puzur-Nirah, Ishu-Il û Shu-Suen, kurê Ishu-Il dirêj dibe, serxwebûna xwe bi dest xistiye. ==== Xanedaniya yekem a Lagaşê ==== Xanedaniya yekem a [[Lagaş]]ê di beriya zayînê di sedsala 25an de ye. [[En-hegal]] wekî yekem serwerê naskirî yê Lagaşê hatiye tomar kirin, ku bi [[Urûk]]ê ve girêdayî ye. Li pey hegemonyaya [[Mesannepada]] ya Ur, [[Ur-Nanshe]] li cihî [[Lugal-sha-engur]] bû serokkahînek nû yê Lagaşê û serxwebûna xwe bi dest xist û dibe padîşah. Wî [[Ur]]ê têk bir û padîşahê [[Umma]] Pabilgaltuk girt. Di bermahiyên avahiyek ku ew bi perestgeha [[Ningirsu]] ve girêdayî ye, rolyefên bass ên terrakota yên padîşah û kurên wî û her weha lewheyên onîksê û serê şêran ên di onîksê de hatine dîtin ku karê [[Misir]]ê tîne bîra mirovan.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |sernav=Babylonia and Assyria |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Babylonia_and_Assyria |kovar=1911 Encyclopædia Britannica |cild=3 }}</ref> Di nivîsekê de tê gotin ku keştiyên Dilmunê (Behreyn) ji welatên biyanî dar wek bac anîne. [[Eannatum]], neviyê [[Ur-Nanshe]], bi bajarên Urûkê re (ji aliyê Enshakushana) li [[Ur]], [[Nîppur]], [[Ekşak]] û [[Larsa]], li tevahiya navçeya [[Sumer]]ê dibe padîşah.<ref name=":0" /> Li [[Umma]]yê sîstema bacê hate bikaranîn - ji her kesê li vir dijîn hinek genim dihat standin ku diviyabû bihata xezîneya xwedawenda [[Nina]] û xwedawenda [[Ningirsu]]. Tevgerên [[Eannatum]] ji sinorên [[Sumer]] derbas bûn û wî beşek ji [[Elam]]ê dagir kir, bajarê [[Az]] li ser [[Kendava Besreyê|Kendava Besrayê]] girt û bac stand heta [[Marî]] yê lêbelê gelek warên ku wî zeft kiribûn gelek caran li hemberî wî di serhildanê de bûn. Di dema desthilatdariya wî de, perestgeh û qesrên li [[Lagaş]]ê û cihên din hatin restorekirin yan çêkirin. Bajaroka [[Nîna]] yan jî [[Nînowaya paşîn]], ji nû ve hate avakirin û kanî û avgehên nû hatin kolandin. Li cihê [[Eannatum]] birayê wî, En-anna-tum I hat. Di dema desthilatdariya wî de, [[Umma]] careke din serxwebûna xwe di bin serweriya [[Ur-Lumma]] de destnîşan kir, ku êrişî [[Lagaş]]ê bi ser neket. Kurê wî û cîgirê wî [[Entemena]] carek din dîsa prestîja [[Lagaş]]ê vegerandin. [[Illi]] ya [[Umma]], bi alîkariya hevalbendê xwe [[Lugal-kinishe-dudu]] yan jî [[Lugal-ure]] yê [[Urûk]]ê, cîgirê [[Enshakushana]] ku di heman demê de di navnîşa padîşah de bû, wî bindest kirin. Wisa dixuye ku [[Lugal-kinishe-dudu]] di wê demê de kesayetek berbiçav bû, ji ber ku wî jî îdîa dikir ku hikumdariya [[Kîş]] û [[Ur]]ê dike. ==== Împeratoriya Lugal-zage-si ya Urûkê ==== Urûkagîna (k. 2359–2335 b.z. kronolojiya kurt) hate hilweşandin û bajarê wî [[Lagaş]] ji hêla [[Lugal-zage-si]], serokkahîn ê Ummayê ve hate desteser kirin. [[Lugal-zage-si]] jî [[Urûk]] û Ur desteser kir û [[Urûk]]ê wek paytexta xwe diyar kir. Di nivîseke dirêj de ku wî bi sedan li ser vazoyên kevirî yên ku ji bo [[Enlîl]] [[Nîppur]]ê hatiye xêzkirin çêkiriye, ew pesnê xwe dide ku padîşahiya wî "ji [[Deryaya Bering|Deryaya Jêrîn]] ([[Kendava Besreyê|Kendava Besrayê]]), bi Dîcle û Firatê, heta Deryaya Jorîn" yan jî [[Deryaya Navîn]] dirêj bûye.<ref name=":0"/> Piştre Împeratoriya wî ji aliyê Sargonê [[Akadî]] ve hat hilweşandin. === Împeratoriya akadî === Serdema Akadî b. 2334–2147 {{bz}}ê (kronolojiya navîn). Li jêr navnîşek padîşahên naskirî yên vê serdemê heye: {| class="wikitable" |Sargon |c. 2334–2279 BZ | |- |Rimush |c. 2278–2270 BZ |kurê Sargonê biçûk |- |Man-ishtishu |c. 2269–2255 BZ |kurê Sargonê mezin |- |Naram-Sin |c. 2254–2218 BZ |kurê Man-iştişo |- |Şar-kalî-şarrî |c. 2217–2193 BZ |kurê Naram-Suen |- |Irgigi | | |- |Imi | | |- |Nanum | | |- |Elulu | | |- |Dudu |c. 2189–2168 BZ | |- |Şu-Durul |c. 2168–2147 BZ |Akad ji aliyê Gûtiyan ve têk çû |} == Binêre == * [[Sumer]] * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka Mezopotamyayê]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Mezopotamyayê|Sumer]] [[Kategorî:Sumer]] 5wctutv336jprxvq3eljcqd28fkipul 2031418 2031417 2026-05-26T09:41:58Z Penaber49 39672 /* Xanedaniya duyemê Urûkê */ 2031418 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Gudea of Lagash Girsu.jpg|thumb|Gudea ya Lagaşê, dora 2100 {{bz}}.]] [[Wêne:Relief Im-dugud Louvre AO2783.jpg|thumb|Rolyeya dengdanê ya Ur-Nanshe, qeralê Lagaşê ye ku xwedaya çûk Anzu (an Im-dugud) wekî ajelekî serê şêr temsîl dike. Alabaster, Early Dynastic III (2550–2500 b.z.); li Telloh, bajarê kevnar ê Girsu hatiye dîtin.]] '''Dîroka sumeran''', dîrokekî mirovahiyê ye ku di hezarsala 5 û 3ê {{bz}} li [[Başûrê Mezopotamyayê]] qewimiye û serdemên [[Ubaîd]] û [[Urûk]]ê ya pêşdîrokî vedigire. Şaristaniya sumeriyan, şaristaniya herî kevn ê herêmê yê ku bi hilweşîna [[Xanedaniya Sêyem a Ûrê]] re li dora sala 2004 {{bz}} de bi dawî bûye. Piştî heyama sumeriyan, heyamek veguhêz a dewletên Amorî yên beriya geşedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]], di sedsala 18an a {{bz}} de derketine holê. Li [[Başûrê Mezopotamyayê]] rûniştgeha herî kevn a naskirî [[Tell el-'Oueili]] ye. Sumeriyan îdia kirine ku şaristaniya wan ji aliyê xwedawendê wan [[Ea]] yan jî şêwirmendê wî (an Abgallu ji ab=av, gal=mezin, lu=mirov) [[Adapa]] U-an (Oannes a Berossus) ve hatiye avakirin. Kesên pêşî yên li [[Erîdû]]yê çanda Samarrayê ji [[Bakurê Mezopotamyayê]] bi xwe re anîne û bi serdema [[Ubaîd]] re têne naskirin lê nayê zanîn ka ev [[Sumer]]î ne (paşê bi serdema [[Urûk]]ê ve hatine girêdan) yan na. == Demname == <center> <timeline> ImageSize = width:800 height:75 PlotArea = left:25 right:15 bottom:20 top:25 AlignBars = justify Colors = id:time value:rgb(0.7,0.7,1) # id:period value:rgb(1,0.7,0.5) # id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) # id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # id:eon value:rgb(1,0.85,0.7) # id:filler value:gray(0.8) # background bar id:black value:black Period = from:-5300 till:-1940 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:200 start:-5300 ScaleMinor = unit:year increment:50 start:-5300 PlotData = align:center textcolor:black fontsize:10 mark:(line,black) width:15 shift:(0,-5) bar:&nbsp; color:era from:-5300 till:-4100 shift:(0,0) text:[[Serdema Ubeid]]~[[Kalkolîtîk|(Kalkolîtîk)]] from:-4100 till:-2900 shift:(-20,0) text:[[Serdema Urûk]]~[[Kalkolîtîka Dereng|(Kalkolîtîka Dereng)]] from:-4100 till:-3300 shift:(-20,10) text:[[Uruk|Uruk XIV-V]] from:-3300 till:-3000 shift:(0,5) text:[[Uruk|Uruk IV]] from:-3100 till:-2900 shift:(0,-7) text: [[Uruk|Uruk III]] from:-2334 till:-2218 shift:(0,-7) text:[[Akadî]] from:-2218 till:-2047 shift:(0,5) text:[[Gutî]] from:-2047 till:-1940 shift:(7,-7) text:[[Ur III period|Ur III]] bar:&nbsp; color:eon from:-2900 till:-2334 shift:(0,17) text:"[[Xanedaniya Destpêkê]]" from:-2900 till:-2800 shift:(0,7) text:I from:-2800 till:-2600 shift:(0,7) text:II from:-2600 till:-2500 shift:(0,7) text:IIIa from:-2500 till:-2334 shift:(0,7) text:IIIb </timeline> </center> == Bajar-xanedanên pêşîn == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên sumeriyan.]] Dibe ku jiyana bajarî ya daîmî yên li seranserê salê, bi pratîkên çandiniyê yên zexm ve derketiye holê. Xebatên ku jibo cihûkên avdanê hatiye kirin, dibe sedema xwarin û çandiniya zêde û di vê encamê de jî nifus ên bajarî yên daîmî her ku diçe zêde bûne. Navendên [[Erîdû]] û [[Urûk]], ku du ji bajarên herî pêşîn in, li pey hev kompleksên perestgehan ên mezin ên ku ji kerpîçan hatine çêkirin, hatine avakirin. Wekê perestgehên piçûk ên bi niştecîhên herî pêşîn ve, di heyama [[Xanedaniya Destpêka I]] de, bûne avahiyên herî bi heybet li bajarên xwe yên pîroz ku her yek ji xwedawendê xwe re hatiye bijartin. Ji başûr ber bi bakur ve, perestgeh-bajarên sereke, kompleksa perestgeha wan ên sereke û xwedawendên ku ji wan re xizmet dihate kirin ev in: * [[Erîdû]], [[E-Abzu]], [[Ea]] * [[Ur]], [[E-kishnugal]], [[Şîn (mythology)|Nanna]] (heyv) * [[Larsa]], [[E-babbar]], [[Utu]] (roj) * [[Urûk]], [[E-anna]], [[Inana]] and [[An (goddess)|An]] * [[Bad-tibira]], [[E-mush]], [[Tammuz (deity)|Dumuzi]] û [[Inana]] * [[Gîrsû]], [[E-ninnu]], [[Ningirsu]] * [[Umma]], [[E-mah]], [[Shara (god)|Shara (son of Inana)]] * [[Nîbûr]], [[E-kur]], [[Enlil]] * [[Shuruppak]], [[E-dimgalanna]], Sud (guhertoya Nînlîl, jina Enlîl) * [[Marad]], [[E-igikalamma]], Lugal-Marada (variant a [[Ninurta|Nînurta]]) * [[Kîş]], ?, [[Ninhursag]] * [[Sîppar]], [[E-babbar]], [[Utu]] (roj) * [[Kutha]], [[E-meslam]], [[Nergal]] Beriya 3000 salên {{bz}}ê jiyana siyasî ya bajêr ji aliyê padîşah (ensî) ve bi alîkariya meclîsa rûspiyan û li ser bingeha van perestgehan dihat meşandin lê nayê zanîn ku li bajaran çawa di demên despêkê de mîrên sekuler bi navûdeng bûne. Pêşveçûn û pergala rêvebirinê dibe sedem ku tabletên arkaîk li dora 3500 û 3200 salên {{bz}}ê de û nivîsandina îdeografî (jdb. 3100 {{bz}}) li dora 2500 salên {{bz}}ê de di nivîsandina logografî de hatiye pêşve xistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www-personal.umich.edu/~piotrm/WRISYRRE.htm |sernav=WRISYRRE |malper=www-personal.umich.edu |roja-gihiştinê=2022-07-23 }}</ref> Wekî ku sumerolog (sumernas) [[Christopher Woods]] di Nivîsara Mezopotamya ya Destpêkê de destnîşan dike: "Dîroka rastîn a nivîsarên kevnar ên kunîfîk ne diyar e, ji ber ku hema hema hemî tablet di çarçoveyek arkeolojîk a duyemîn de, bi taybetî, di nav hemberiyên ku analîzên stratîgrafîk ên rast red dikin, hatine keşfkirin. Tabloyên axê yên ku bi tava rojê hatine hişkkirin ku bi eşkereyî ji kêrhatina xwe derbas bûne, digel bermayiyên din, wek çîpên kerpîç, moriyên ax û kerpîçên heriyê yên şikestî, hatine bikar anîn, ji bo ku bingehên avakirina nû dagirtin - ji ber vê yekê, nayê zanîn ku were destnîşankirin ka tablet kengî hatine nivîsandin û hatine bikaranîn."<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/664327312 |sernav=Visible language : inventions of writing in the ancient Middle East and beyond |tarîx=2010 |weşanger=Oriental Institute of the University of Chicago |kesên-din=Christopher Woods, Geoff Emberling, Emily Teeter, University of Chicago. Oriental Institute |isbn=978-1-885923-76-9 |cih=Chicago, Ill. |oclc=664327312 }}</ref> Bi vê yekê re, tê pêşniyar kirin ku ramanên nivîsandinê li seranserê deverê pêşkeftî, li gorî [[Theo J. H. Krispijn]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.universiteitleiden.nl/en/staffmembers/theo-krispijn |sernav=Theo Krispijn |malper=Leiden University |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-07-23 }}</ref> di çarçoveya dema jêrîn de ye:<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2015-08-16 |sernav=Dietrich Sürenhagen |url=https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Dietrich_S%C3%BCrenhagen&oldid=145100950 |kovar=Wikipedia |ziman=de }}</ref> ''Kronolojiya stratîgrafiya têkildar'' <timeline> ImageSize = width:555 height:75 PlotArea = left:25 right:15 bottom:20 top:25 AlignBars = justify Colors = id:time value:rgb(0.7,0.7,1) # id:period value:rgb(1,0.7,0.5) # id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) # id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # id:eon value:rgb(1,0.85,0.7) # id:filler value:gray(0.8) # background bar id:black value:black Period = from:-5300 till:-1940 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:200 start:-5300 ScaleMinor = unit:year increment:50 start:-5300 PlotData = align:center textcolor:black fontsize:10 mark:(line,black) mark:(line,black) textcolor:black fontsize:M bar:&nbsp; mark:(line,black) align:center shift:(0,15) at:-3400 text:A width:20 at:-3300 text:B width:20 at:-3240 text:C width:20 at:-3000 text:D width:20 bar:&nbsp; color:era mark:(line,black) width:10 from:-4100 till:-3300 shift:(0,0) text:[[Uruk|Uruk XIV-V]] from:-3300 till:-3000 shift:(0,0) text:[[Uruk|Uruk IV]] from:-3100 till:-2900 shift:(0,-10) text: [[Uruk|Uruk III]] </timeline> <br /> :::<small>'''A''' : c. 3400 {{bz}}: Tableta jimareyî; '''B''': c. 3300 {{bz}}: Tableta jimareyî bi [[Logogram]]man;<br />'''C''': c. 3240 {{bz}}: Nivîsar (Phonogram); '''D''': c. 3000 {{bz}}: Nivîsara ferhengî</small> == Dîrok == === Despêk û pêşdîrok === Dîroka destpêkê û protodîroka [[Başûrê Mezopotamya]] di serdemên [[Ubaid]] (6500–3800 {{bz}}), Urûk (nêz. 4000 heta 3100 salên {{bz}}) û [[Serdema Jemdet Nasr]] de (3100 heta 2900 {{bz}}) tê dabeş kirin. Di warê zanistiye de li ser kengî hebûna [[Sumer]]an li herêmê dest pê kiriye, her çend bi gelemperî tê pêşbînîkirin kirin ku [[Zimanê sumerî|zimanê Sumerî]] di dawiya serdema [[Urûk]]ê de li [[Başûrê Mezopotamyayê]] hatiye bikar anîn, nakokî hene. Hinek lêkolîner di wê baweriyê de ne ku Sumerî heta 3600 salên {{bz}}ê diçe lê hinek lêkolîner ên din bawer dikin ku hebûna [[Sumer]]an vedigere serdema [[Ubaid]] a pêşîn yan jî berî wî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=DoyTDAAAQBAJ&dq=ubaid+uruk+%2522jemdet+nasr%2522+sumerian&pg=PA40&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=Ancient Near Eastern History and Culture |paşnav=Jr |pêşnav=William H. Stiebing |tarîx=2016 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-315-51116-0 |ziman=en }}</ref> === Serdema xanedaniyên destpêkê === Serdema Xanedaniya Destpêkê piştî veqetînek çandî bi serdema pêşîn a Jemdet Nasr re dest pê kir ku bi radyo-karbonê ve bi qasî 2900 salên {{bz}}ê di destpêka Serdema Destpêka Xanedaniya I de hatiye damezrandin. Hêj ti nivîsar nehatine dîtin ku tu navên padîşahan ku dikarin bi serdema Xanedaniya Destpêka I-ê re têkildar bin, verast bikin. Serdema ED I ji heyama ED II bi morên silindir ên teng ên serdema ED I û morên firehtir ên ED II yên ku bi dîmenên ziyafetê an dîmenên pêşbaziya heywanan hatine xemilandin ji heyama ED II tê cûda kirin. Serdema Destpêka Xanedaniya II-yê dema ku [[Gilgamêş]], padîşahê navdar ê Uruk, tê bawer kirin ku padîşah bûye. Nivîsên ji serdema ED II hêj jî nehatine fêm kirin. Nivîsên paşerojê ku hatine dîtin hinek navên Xanedaniya Destpêkê II ji Lîsteya Qeralên Sumeran hildigirin. Serdema Destpêka Xanedaniya IIIa, ku wekî serdema Fara jî tê zanîn, di dema nivîsandina sîllabî de dest pê kiriye. Tomarên hesabkirinê û nivîsarek logografî ya ku nehatiye eşkerekirin, berî [[Serdema Fara]] hebûn, lê herikîna tevahî ya axaftina mirovan yekem car li ser 2600 sala {{bz}}ê de, di destpêka [[Serdema Fara]] de hatiye tomar kirin. Serdema Destpêka Xanedaniya IIIb wekî serdema Pêş-Sargonîk jî tê zanîn. Hegemonyaya ku ji aliyê kahniya Nippur ve hat dayîn, di nav çend xanedanên hevrik de cih girtiye, ku ji bajarên-dewletên Sumeran ên kevneşopî Kîş, Ûrûk, Ûr, Adab û Akshak û her weha hinek ji derveyî [[Başûrê Mezopotamyayê]], mîna [[Awan]], [[Hemazî]] û [[Marî]], heta ku Akadiyan, di bin Sargonê Akkadî de, bi ser herêmê de girtine dewam dike. ==== Xanedaniya yekem a Kîş ==== [[Wêne:Tableta con trillo.png|thumb|Tabloya Kiş, tableta kevirê kisil a ji Kişê ya bi piktografik ku bi tîpên cûnî yên destpêkê (nêzîkî 3350–3200 {{bz}}ê) hatiye nivîsandin.]] Dibe ku mînaka herî kevn a nivîsandinê ya naskirî ye. Navê Xanedaniya herî kevn a di navnîşê de ku ji çavkaniyên din ên efsanewî tê zanîn [[Etana]] ye, ku jê re dibêjin "şivanê ku hilkişiyaye ezman û hemî welatên biyanî hevgirtî". Ew ji hêla Roux ve tê pêşbînîkirin ku nêzîkî 3000 salê {{bz}}ê jiyaye. Di nav 11e padîşahên ku li pey wan hatine, çend navên [[Akadî]] yên [[Semîtîk]] hatine tomar kirin, ku destnîşan dike ku van kesan rêjeyek mezin a nifûsa vî bajarê bakur pêk tînin. Di lîsteyê de padîşahê herî pêşîn ê ku hebûna wî ya dîrokî bi rengekî serbixwe bi nivîsên arkeolojîk ve hatî pejirandin, En-me-barage-si yê Kîş e (2600 salê {{bz}}), tê gotin ku [[Elam]] têk biriye û perestgeha [[Enlîl]] li [[Nîppurê]] ava kiriye. Tê gotin ku cîgirê Enmebaragesi, Aga, bi [[Gilgamêş]]ê Urûk, padîşahê pêncemîn ê wî bajarî re şer kiriye. Ji vê demê û vir ve, ji bo demekê [[Urûk]] li [[Sumer]]ê bûye xwedî hegemonyayeke. Ev qelsiya lîsteya padîşahên Sumeran nîşan dide, ji ber ku hevdem pir caran di xanedanên li pey hev de têne bicîh kirin, ji nû ve avakirinê dijwar dike. ==== Xanedaniya yekemê Urûkê ==== [[Mesh-ki-ang-gasher]] wekî yekem Padîşahê [[Urûk]]ê tê navnîş kirin. Li pey wî jî [[Enmerkar]]. [[Destana Enmerkar]] û Xudanê [[Aratta]] behsa sefera wî ya bi çem ber bi [[Aratta]], welatekî çiyayî, dewlemend-mêneral ji [[Sumer]]ê ve, dike. Piştê wî efsaneya Lugalbanda, ku ji yek efsaneyên perçekirî jî tê zanîn û piştre re jî efsaneyên [[Dumuzid]] û [[Masîgir]], dişopîne. Padîşahê herî navdar ê vê xanedanê cîgirê [[Dumuzid]] [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] bû, lehengê [[Gilgamêş (destan)|Destana Gilgamêş]] ku jê re kurê [[Lugalbanda]] dihate gotin. Kopiyên kevnar, perçebûyî yên vê nivîsê li cihên ji hev dûr wek [[Hattusas]] li [[Anatolya Navîn|Anatolyayê]], [[Megiddo]] li [[Îsraêl|Îsraîlê]] û [[Tell el Amarna]] li [[Misir]]ê hatine dîtin. ==== Xanedaniya yekemê Urê ==== [[Wêne:Golden helmet of Meskalamdug in the British Museum.jpg|thumb|Helmeta zêrîn ya Meskalamdug, hikumdarê Xanedaniya Yekemîn a Ur, di sedsala 26an ê {{bz}}ê.]] Xanedaniya yekem a [[Ur]]ê di beriya zayînê di sedsala 26an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/cambridgeancient0001unse |sernav=The Cambridge ancient history |tarîx=1970 |weşanger=Cambridge [England] ; New York : Cambridge University Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-521-85073-5 }}</ref> [[Meskalamdug]] yekem padîşahê arkeolojîk (Lugal ji lu=man, gal=mezin) a bajarê Urê ye. Di cihî wî de kurê wî [[Akalamdug]] û di cihî [[Akalamdug]] de jî kurê wî [[Mesh-Ane-pada]] bûye padîşah. [[Mesh-Ane-pada]] yekem padîşahê [[Ur]] e ku di navnîşa padîşah de tê navnîş kirin û dibêje ku wî [[Lugalkildu]] yê [[Urûk]]ê têk biriye. Her weha dixuye ku wî [[Kîş]] xistiye bin fermana padîşahiya xwe, paşê ji bo xwe sernavê "Padîşahê Kiş" wergirtiye. Ev sernav ji hêla gelek padîşahên xanedanên seretayî ve piştî demek şûnda hatiye bikaranîn. Qeralê Kîş [[Mesilim]] ji nivîsarên [[Lagaş]] û [[Adab]] tê zanîn ku wî li wan bajaran perestgehan çêkiriye, dixuye ku wî hinek bandor li wan kiriye. Her weha ew di hinek bîranînên pêşîn ên Lagaş de tê gotin ku ew wekî kesê navberdîtina nakokiyek sinorî di navbera [[Lugal-sha-engur]], ensi (serokkahîn an parêzgar) [[Lagaş]] û ensi dijberê wan ê sereke, bajarokê cîran a [[Umma]]yê ye. Ji ber nebûna navên hevdem ên din di nivîsan de û nebûna wî ji lîsteya padîşah, cihgirtina [[Mesilim]] berî, di dema, an jî piştî serdestiya [[Mesannepada]] li [[Ûr]]ê ne diyar e. ==== Xanedaniya Awan ==== Dîroka vê xanedaniyê di sedsala 26an ê berî zayînê de ye û di heman demê de di dîroka vî xanedanê de bi awayekî zelal behsa [[Elam]] jî tê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.ca/books?id=WE62CgAAQBAJ&pg=PA79 |sernav=The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State |paşnav=Potts |pêşnav=D. T. |tarîx=2016 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-09469-7 |ziman=en }}</ref> Li gorî lîsteya şahên [[Sumer]]an, Elam, cîranê [[Sumer]] li rojhilat, li [[Sumer]]ê ji bo demeke kurt padîşahiyê kir û navenda xanedaniyê li bajarê [[Awan]]ê bû. ==== Xanedaniya duyemê Urûkê ==== [[Enshakushanna]] padîşahê [[Urûk]]ê bû ku di hezarsala 3an a {{bz}}ê de ye, ku navê wî di lîsteya padîşahên [[Sumer]]an de ye û tê gotin ku emrê wî 60 sal bûye. Li [[Urûk]]ê [[Lugal-kinishe-dudu]] hatiye cihî wî lê dixuyê ku hegemonya jibo demekê kurt derbasî [[Eannatum]]ê [[Lagaş]]ê bûye. ==== Împeratoriya Lugal-Ane-mundu ya Adab ==== Piştî vê serdemê, herêma [[Mezopotamya]] dixuye ku ketiye bin sîwana dagîrkerekî [[Sumer]]î yê ji [[Adab]], [[Lugal-Ane-mundu]] ku li ser [[Urûk]], [[Ur]] û [[Lagaş]]ê hikum dike. Li gorî nivîsaran, wî ji [[Kendava Besreyê|Kendava Besrayê]] heta [[Deryaya Navîn]] û heta [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku [[Elam]] jî di nav de ye, hikum kiriye. Lêbelê, împeratoriya wî bi mirina wî re hilweşiya; lîsteya padîşahan diyar dike ku [[Marî]] li [[Mezopotamya]] Jorîn bajarê din ê ku hegemonyayê girtiye. ==== Kug-Bau û xanedaniya sêyem a Kîş ==== Xanedaniya sêyem a Kişê ku tenê ji hêla Kug-Bau an Kubaba ve hatiye birêvebirin, di rastiyê de bêhempa ye ku ew yekane jina ku di navnîşa padîşahan de navê wî wekî "padîşah" hatiye binavkirin. Navnîş tîne ziman ku ew beriya ku hegemonyaya Mari hilweşîne û bibe padîşah, xwediyê meyxaneyê bû. Di sedsalên paşerojê de, ew wekî xwedawendek piçûk, nemaze li Qerqamîşê, hate perizîn, ku di serdema Hûrî û Hîtîtan de hinek statu bi dest xistiye. Di serdema Frîgya ya piştî Hîtît de jê re Kubele (latînî Kîbele), wekî Dayika Mezin a Xwedawendan hatiye binavkirin. ==== Xanedaniya Ekşakê ==== Berî ku di Xanedaniya Çaremîn a Kişê de ji hêla serdestan ve were têkbirin. Xanedaniya Ekşakê jî bi rêzek serwerên ku ji Puzur-Nirah, Ishu-Il û Shu-Suen, kurê Ishu-Il dirêj dibe, serxwebûna xwe bi dest xistiye. ==== Xanedaniya yekem a Lagaşê ==== Xanedaniya yekem a [[Lagaş]]ê di beriya zayînê di sedsala 25an de ye. [[En-hegal]] wekî yekem serwerê naskirî yê Lagaşê hatiye tomar kirin, ku bi [[Urûk]]ê ve girêdayî ye. Li pey hegemonyaya [[Mesannepada]] ya Ur, [[Ur-Nanshe]] li cihî [[Lugal-sha-engur]] bû serokkahînek nû yê Lagaşê û serxwebûna xwe bi dest xist û dibe padîşah. Wî [[Ur]]ê têk bir û padîşahê [[Umma]] Pabilgaltuk girt. Di bermahiyên avahiyek ku ew bi perestgeha [[Ningirsu]] ve girêdayî ye, rolyefên bass ên terrakota yên padîşah û kurên wî û her weha lewheyên onîksê û serê şêran ên di onîksê de hatine dîtin ku karê [[Misir]]ê tîne bîra mirovan.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |sernav=Babylonia and Assyria |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Babylonia_and_Assyria |kovar=1911 Encyclopædia Britannica |cild=3 }}</ref> Di nivîsekê de tê gotin ku keştiyên Dilmunê (Behreyn) ji welatên biyanî dar wek bac anîne. [[Eannatum]], neviyê [[Ur-Nanshe]], bi bajarên Urûkê re (ji aliyê Enshakushana) li [[Ur]], [[Nîppur]], [[Ekşak]] û [[Larsa]], li tevahiya navçeya [[Sumer]]ê dibe padîşah.<ref name=":0" /> Li [[Umma]]yê sîstema bacê hate bikaranîn - ji her kesê li vir dijîn hinek genim dihat standin ku diviyabû bihata xezîneya xwedawenda [[Nina]] û xwedawenda [[Ningirsu]]. Tevgerên [[Eannatum]] ji sinorên [[Sumer]] derbas bûn û wî beşek ji [[Elam]]ê dagir kir, bajarê [[Az]] li ser [[Kendava Besreyê|Kendava Besrayê]] girt û bac stand heta [[Marî]] yê lêbelê gelek warên ku wî zeft kiribûn gelek caran li hemberî wî di serhildanê de bûn. Di dema desthilatdariya wî de, perestgeh û qesrên li [[Lagaş]]ê û cihên din hatin restorekirin yan çêkirin. Bajaroka [[Nîna]] yan jî [[Nînowaya paşîn]], ji nû ve hate avakirin û kanî û avgehên nû hatin kolandin. Li cihê [[Eannatum]] birayê wî, En-anna-tum I hat. Di dema desthilatdariya wî de, [[Umma]] careke din serxwebûna xwe di bin serweriya [[Ur-Lumma]] de destnîşan kir, ku êrişî [[Lagaş]]ê bi ser neket. Kurê wî û cîgirê wî [[Entemena]] carek din dîsa prestîja [[Lagaş]]ê vegerandin. [[Illi]] ya [[Umma]], bi alîkariya hevalbendê xwe [[Lugal-kinishe-dudu]] yan jî [[Lugal-ure]] yê [[Urûk]]ê, cîgirê [[Enshakushana]] ku di heman demê de di navnîşa padîşah de bû, wî bindest kirin. Wisa dixuye ku [[Lugal-kinishe-dudu]] di wê demê de kesayetek berbiçav bû, ji ber ku wî jî îdîa dikir ku hikumdariya [[Kîş]] û [[Ur]]ê dike. ==== Împeratoriya Lugal-zage-si ya Urûkê ==== Urûkagîna (k. 2359–2335 b.z. kronolojiya kurt) hate hilweşandin û bajarê wî [[Lagaş]] ji hêla [[Lugal-zage-si]], serokkahîn ê Ummayê ve hate desteser kirin. [[Lugal-zage-si]] jî [[Urûk]] û Ur desteser kir û [[Urûk]]ê wek paytexta xwe diyar kir. Di nivîseke dirêj de ku wî bi sedan li ser vazoyên kevirî yên ku ji bo [[Enlîl]] [[Nîppur]]ê hatiye xêzkirin çêkiriye, ew pesnê xwe dide ku padîşahiya wî "ji [[Deryaya Bering|Deryaya Jêrîn]] ([[Kendava Besreyê|Kendava Besrayê]]), bi Dîcle û Firatê, heta Deryaya Jorîn" yan jî [[Deryaya Navîn]] dirêj bûye.<ref name=":0"/> Piştre Împeratoriya wî ji aliyê Sargonê [[Akadî]] ve hat hilweşandin. === Împeratoriya akadî === Serdema Akadî b. 2334–2147 {{bz}}ê (kronolojiya navîn). Li jêr navnîşek padîşahên naskirî yên vê serdemê heye: {| class="wikitable" |Sargon |c. 2334–2279 BZ | |- |Rimush |c. 2278–2270 BZ |kurê Sargonê biçûk |- |Man-ishtishu |c. 2269–2255 BZ |kurê Sargonê mezin |- |Naram-Sin |c. 2254–2218 BZ |kurê Man-iştişo |- |Şar-kalî-şarrî |c. 2217–2193 BZ |kurê Naram-Suen |- |Irgigi | | |- |Imi | | |- |Nanum | | |- |Elulu | | |- |Dudu |c. 2189–2168 BZ | |- |Şu-Durul |c. 2168–2147 BZ |Akad ji aliyê Gûtiyan ve têk çû |} == Binêre == * [[Sumer]] * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka Mezopotamyayê]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Mezopotamyayê|Sumer]] [[Kategorî:Sumer]] 2ufs6qp8snt7s41vxwwklhd1frav5xs 2031419 2031418 2026-05-26T09:42:13Z Penaber49 39672 2031419 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Gudea of Lagash Girsu.jpg|thumb|Gudea ya Lagaşê, dora 2100 {{bz}}.]] [[Wêne:Relief Im-dugud Louvre AO2783.jpg|thumb|Rolyeya dengdanê ya Ur-Nanshe, qeralê Lagaşê ye ku xwedaya çûk Anzu (an Im-dugud) wekî ajelekî serê şêr temsîl dike. Alabaster, Early Dynastic III (2550–2500 b.z.); li Telloh, bajarê kevnar ê Girsu hatiye dîtin.]] '''Dîroka sumeran''', dîrokekî mirovahiyê ye ku di hezarsala 5 û 3ê {{bz}} li [[Başûrê Mezopotamyayê]] qewimiye û serdemên [[Ubaîd]] û [[Urûk]]ê ya pêşdîrokî vedigire. Şaristaniya sumeriyan, şaristaniya herî kevn ê herêmê yê ku bi hilweşîna [[Xanedaniya Sêyem a Ûrê]] re li dora sala 2004 {{bz}} de bi dawî bûye. Piştî heyama sumeriyan, heyamek veguhêz a dewletên Amorî yên beriya geşedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]], di sedsala 18an a {{bz}} de derketine holê. Li [[Başûrê Mezopotamyayê]] rûniştgeha herî kevn a naskirî [[Tell el-'Oueili]] ye. Sumeriyan îdia kirine ku şaristaniya wan ji aliyê xwedawendê wan [[Ea]] yan jî şêwirmendê wî (an Abgallu ji ab=av, gal=mezin, lu=mirov) [[Adapa]] U-an (Oannes a Berossus) ve hatiye avakirin. Kesên pêşî yên li [[Erîdû]]yê çanda Samarrayê ji [[Bakurê Mezopotamyayê]] bi xwe re anîne û bi serdema [[Ubaîd]] re têne naskirin lê nayê zanîn ka ev [[Sumer]]î ne (paşê bi serdema [[Urûk]]ê ve hatine girêdan) yan na. == Demname == <center> <timeline> ImageSize = width:800 height:75 PlotArea = left:25 right:15 bottom:20 top:25 AlignBars = justify Colors = id:time value:rgb(0.7,0.7,1) # id:period value:rgb(1,0.7,0.5) # id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) # id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # id:eon value:rgb(1,0.85,0.7) # id:filler value:gray(0.8) # background bar id:black value:black Period = from:-5300 till:-1940 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:200 start:-5300 ScaleMinor = unit:year increment:50 start:-5300 PlotData = align:center textcolor:black fontsize:10 mark:(line,black) width:15 shift:(0,-5) bar:&nbsp; color:era from:-5300 till:-4100 shift:(0,0) text:[[Serdema Ubeid]]~[[Kalkolîtîk|(Kalkolîtîk)]] from:-4100 till:-2900 shift:(-20,0) text:[[Serdema Urûk]]~[[Kalkolîtîka Dereng|(Kalkolîtîka Dereng)]] from:-4100 till:-3300 shift:(-20,10) text:[[Uruk|Uruk XIV-V]] from:-3300 till:-3000 shift:(0,5) text:[[Uruk|Uruk IV]] from:-3100 till:-2900 shift:(0,-7) text: [[Uruk|Uruk III]] from:-2334 till:-2218 shift:(0,-7) text:[[Akadî]] from:-2218 till:-2047 shift:(0,5) text:[[Gutî]] from:-2047 till:-1940 shift:(7,-7) text:[[Ur III period|Ur III]] bar:&nbsp; color:eon from:-2900 till:-2334 shift:(0,17) text:"[[Xanedaniya Destpêkê]]" from:-2900 till:-2800 shift:(0,7) text:I from:-2800 till:-2600 shift:(0,7) text:II from:-2600 till:-2500 shift:(0,7) text:IIIa from:-2500 till:-2334 shift:(0,7) text:IIIb </timeline> </center> == Bajar-xanedanên pêşîn == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên sumeriyan.]] Dibe ku jiyana bajarî ya daîmî yên li seranserê salê, bi pratîkên çandiniyê yên zexm ve derketiye holê. Xebatên ku jibo cihûkên avdanê hatiye kirin, dibe sedema xwarin û çandiniya zêde û di vê encamê de jî nifus ên bajarî yên daîmî her ku diçe zêde bûne. Navendên [[Erîdû]] û [[Urûk]], ku du ji bajarên herî pêşîn in, li pey hev kompleksên perestgehan ên mezin ên ku ji kerpîçan hatine çêkirin, hatine avakirin. Wekê perestgehên piçûk ên bi niştecîhên herî pêşîn ve, di heyama [[Xanedaniya Destpêka I]] de, bûne avahiyên herî bi heybet li bajarên xwe yên pîroz ku her yek ji xwedawendê xwe re hatiye bijartin. Ji başûr ber bi bakur ve, perestgeh-bajarên sereke, kompleksa perestgeha wan ên sereke û xwedawendên ku ji wan re xizmet dihate kirin ev in: * [[Erîdû]], [[E-Abzu]], [[Ea]] * [[Ur]], [[E-kishnugal]], [[Şîn (mythology)|Nanna]] (heyv) * [[Larsa]], [[E-babbar]], [[Utu]] (roj) * [[Urûk]], [[E-anna]], [[Inana]] and [[An (goddess)|An]] * [[Bad-tibira]], [[E-mush]], [[Tammuz (deity)|Dumuzi]] û [[Inana]] * [[Gîrsû]], [[E-ninnu]], [[Ningirsu]] * [[Umma]], [[E-mah]], [[Shara (god)|Shara (son of Inana)]] * [[Nîbûr]], [[E-kur]], [[Enlil]] * [[Shuruppak]], [[E-dimgalanna]], Sud (guhertoya Nînlîl, jina Enlîl) * [[Marad]], [[E-igikalamma]], Lugal-Marada (variant a [[Ninurta|Nînurta]]) * [[Kîş]], ?, [[Ninhursag]] * [[Sîppar]], [[E-babbar]], [[Utu]] (roj) * [[Kutha]], [[E-meslam]], [[Nergal]] Beriya 3000 salên {{bz}}ê jiyana siyasî ya bajêr ji aliyê padîşah (ensî) ve bi alîkariya meclîsa rûspiyan û li ser bingeha van perestgehan dihat meşandin lê nayê zanîn ku li bajaran çawa di demên despêkê de mîrên sekuler bi navûdeng bûne. Pêşveçûn û pergala rêvebirinê dibe sedem ku tabletên arkaîk li dora 3500 û 3200 salên {{bz}}ê de û nivîsandina îdeografî (jdb. 3100 {{bz}}) li dora 2500 salên {{bz}}ê de di nivîsandina logografî de hatiye pêşve xistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www-personal.umich.edu/~piotrm/WRISYRRE.htm |sernav=WRISYRRE |malper=www-personal.umich.edu |roja-gihiştinê=2022-07-23 }}</ref> Wekî ku sumerolog (sumernas) [[Christopher Woods]] di Nivîsara Mezopotamya ya Destpêkê de destnîşan dike: "Dîroka rastîn a nivîsarên kevnar ên kunîfîk ne diyar e, ji ber ku hema hema hemî tablet di çarçoveyek arkeolojîk a duyemîn de, bi taybetî, di nav hemberiyên ku analîzên stratîgrafîk ên rast red dikin, hatine keşfkirin. Tabloyên axê yên ku bi tava rojê hatine hişkkirin ku bi eşkereyî ji kêrhatina xwe derbas bûne, digel bermayiyên din, wek çîpên kerpîç, moriyên ax û kerpîçên heriyê yên şikestî, hatine bikar anîn, ji bo ku bingehên avakirina nû dagirtin - ji ber vê yekê, nayê zanîn ku were destnîşankirin ka tablet kengî hatine nivîsandin û hatine bikaranîn."<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/664327312 |sernav=Visible language : inventions of writing in the ancient Middle East and beyond |tarîx=2010 |weşanger=Oriental Institute of the University of Chicago |kesên-din=Christopher Woods, Geoff Emberling, Emily Teeter, University of Chicago. Oriental Institute |isbn=978-1-885923-76-9 |cih=Chicago, Ill. |oclc=664327312 }}</ref> Bi vê yekê re, tê pêşniyar kirin ku ramanên nivîsandinê li seranserê deverê pêşkeftî, li gorî [[Theo J. H. Krispijn]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.universiteitleiden.nl/en/staffmembers/theo-krispijn |sernav=Theo Krispijn |malper=Leiden University |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-07-23 }}</ref> di çarçoveya dema jêrîn de ye:<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2015-08-16 |sernav=Dietrich Sürenhagen |url=https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Dietrich_S%C3%BCrenhagen&oldid=145100950 |kovar=Wikipedia |ziman=de }}</ref> ''Kronolojiya stratîgrafiya têkildar'' <timeline> ImageSize = width:555 height:75 PlotArea = left:25 right:15 bottom:20 top:25 AlignBars = justify Colors = id:time value:rgb(0.7,0.7,1) # id:period value:rgb(1,0.7,0.5) # id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) # id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # id:eon value:rgb(1,0.85,0.7) # id:filler value:gray(0.8) # background bar id:black value:black Period = from:-5300 till:-1940 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:200 start:-5300 ScaleMinor = unit:year increment:50 start:-5300 PlotData = align:center textcolor:black fontsize:10 mark:(line,black) mark:(line,black) textcolor:black fontsize:M bar:&nbsp; mark:(line,black) align:center shift:(0,15) at:-3400 text:A width:20 at:-3300 text:B width:20 at:-3240 text:C width:20 at:-3000 text:D width:20 bar:&nbsp; color:era mark:(line,black) width:10 from:-4100 till:-3300 shift:(0,0) text:[[Uruk|Uruk XIV-V]] from:-3300 till:-3000 shift:(0,0) text:[[Uruk|Uruk IV]] from:-3100 till:-2900 shift:(0,-10) text: [[Uruk|Uruk III]] </timeline> <br /> :::<small>'''A''' : c. 3400 {{bz}}: Tableta jimareyî; '''B''': c. 3300 {{bz}}: Tableta jimareyî bi [[Logogram]]man;<br />'''C''': c. 3240 {{bz}}: Nivîsar (Phonogram); '''D''': c. 3000 {{bz}}: Nivîsara ferhengî</small> == Dîrok == === Despêk û pêşdîrok === Dîroka destpêkê û protodîroka [[Başûrê Mezopotamya]] di serdemên [[Ubaid]] (6500–3800 {{bz}}), Urûk (nêz. 4000 heta 3100 salên {{bz}}) û [[Serdema Jemdet Nasr]] de (3100 heta 2900 {{bz}}) tê dabeş kirin. Di warê zanistiye de li ser kengî hebûna [[Sumer]]an li herêmê dest pê kiriye, her çend bi gelemperî tê pêşbînîkirin kirin ku [[Zimanê sumerî|zimanê Sumerî]] di dawiya serdema [[Urûk]]ê de li [[Başûrê Mezopotamyayê]] hatiye bikar anîn, nakokî hene. Hinek lêkolîner di wê baweriyê de ne ku Sumerî heta 3600 salên {{bz}}ê diçe lê hinek lêkolîner ên din bawer dikin ku hebûna [[Sumer]]an vedigere serdema [[Ubaid]] a pêşîn yan jî berî wî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=DoyTDAAAQBAJ&dq=ubaid+uruk+%2522jemdet+nasr%2522+sumerian&pg=PA40&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=Ancient Near Eastern History and Culture |paşnav=Jr |pêşnav=William H. Stiebing |tarîx=2016 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-315-51116-0 |ziman=en }}</ref> === Serdema xanedaniyên destpêkê === Serdema Xanedaniya Destpêkê piştî veqetînek çandî bi serdema pêşîn a Jemdet Nasr re dest pê kir ku bi radyo-karbonê ve bi qasî 2900 salên {{bz}}ê di destpêka Serdema Destpêka Xanedaniya I de hatiye damezrandin. Hêj ti nivîsar nehatine dîtin ku tu navên padîşahan ku dikarin bi serdema Xanedaniya Destpêka I-ê re têkildar bin, verast bikin. Serdema ED I ji heyama ED II bi morên silindir ên teng ên serdema ED I û morên firehtir ên ED II yên ku bi dîmenên ziyafetê an dîmenên pêşbaziya heywanan hatine xemilandin ji heyama ED II tê cûda kirin. Serdema Destpêka Xanedaniya II-yê dema ku [[Gilgamêş]], padîşahê navdar ê Uruk, tê bawer kirin ku padîşah bûye. Nivîsên ji serdema ED II hêj jî nehatine fêm kirin. Nivîsên paşerojê ku hatine dîtin hinek navên Xanedaniya Destpêkê II ji Lîsteya Qeralên Sumeran hildigirin. Serdema Destpêka Xanedaniya IIIa, ku wekî serdema Fara jî tê zanîn, di dema nivîsandina sîllabî de dest pê kiriye. Tomarên hesabkirinê û nivîsarek logografî ya ku nehatiye eşkerekirin, berî [[Serdema Fara]] hebûn, lê herikîna tevahî ya axaftina mirovan yekem car li ser 2600 sala {{bz}}ê de, di destpêka [[Serdema Fara]] de hatiye tomar kirin. Serdema Destpêka Xanedaniya IIIb wekî serdema Pêş-Sargonîk jî tê zanîn. Hegemonyaya ku ji aliyê kahniya Nippur ve hat dayîn, di nav çend xanedanên hevrik de cih girtiye, ku ji bajarên-dewletên Sumeran ên kevneşopî Kîş, Ûrûk, Ûr, Adab û Akshak û her weha hinek ji derveyî [[Başûrê Mezopotamyayê]], mîna [[Awan]], [[Hemazî]] û [[Marî]], heta ku Akadiyan, di bin Sargonê Akkadî de, bi ser herêmê de girtine dewam dike. ==== Xanedaniya yekem a Kîş ==== [[Wêne:Tableta con trillo.png|thumb|Tabloya Kiş, tableta kevirê kisil a ji Kişê ya bi piktografik ku bi tîpên cûnî yên destpêkê (nêzîkî 3350–3200 {{bz}}ê) hatiye nivîsandin.]] Dibe ku mînaka herî kevn a nivîsandinê ya naskirî ye. Navê Xanedaniya herî kevn a di navnîşê de ku ji çavkaniyên din ên efsanewî tê zanîn [[Etana]] ye, ku jê re dibêjin "şivanê ku hilkişiyaye ezman û hemî welatên biyanî hevgirtî". Ew ji hêla Roux ve tê pêşbînîkirin ku nêzîkî 3000 salê {{bz}}ê jiyaye. Di nav 11e padîşahên ku li pey wan hatine, çend navên [[Akadî]] yên [[Semîtîk]] hatine tomar kirin, ku destnîşan dike ku van kesan rêjeyek mezin a nifûsa vî bajarê bakur pêk tînin. Di lîsteyê de padîşahê herî pêşîn ê ku hebûna wî ya dîrokî bi rengekî serbixwe bi nivîsên arkeolojîk ve hatî pejirandin, En-me-barage-si yê Kîş e (2600 salê {{bz}}), tê gotin ku [[Elam]] têk biriye û perestgeha [[Enlîl]] li [[Nîppurê]] ava kiriye. Tê gotin ku cîgirê Enmebaragesi, Aga, bi [[Gilgamêş]]ê Urûk, padîşahê pêncemîn ê wî bajarî re şer kiriye. Ji vê demê û vir ve, ji bo demekê [[Urûk]] li [[Sumer]]ê bûye xwedî hegemonyayeke. Ev qelsiya lîsteya padîşahên Sumeran nîşan dide, ji ber ku hevdem pir caran di xanedanên li pey hev de têne bicîh kirin, ji nû ve avakirinê dijwar dike. ==== Xanedaniya yekemê Urûkê ==== [[Mesh-ki-ang-gasher]] wekî yekem Padîşahê [[Urûk]]ê tê navnîş kirin. Li pey wî jî [[Enmerkar]]. [[Destana Enmerkar]] û Xudanê [[Aratta]] behsa sefera wî ya bi çem ber bi [[Aratta]], welatekî çiyayî, dewlemend-mêneral ji [[Sumer]]ê ve, dike. Piştê wî efsaneya Lugalbanda, ku ji yek efsaneyên perçekirî jî tê zanîn û piştre re jî efsaneyên [[Dumuzid]] û [[Masîgir]], dişopîne. Padîşahê herî navdar ê vê xanedanê cîgirê [[Dumuzid]] [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] bû, lehengê [[Gilgamêş (destan)|Destana Gilgamêş]] ku jê re kurê [[Lugalbanda]] dihate gotin. Kopiyên kevnar, perçebûyî yên vê nivîsê li cihên ji hev dûr wek [[Hattusas]] li [[Anatolya Navîn|Anatolyayê]], [[Megiddo]] li [[Îsraêl|Îsraîlê]] û [[Tell el Amarna]] li [[Misir]]ê hatine dîtin. ==== Xanedaniya yekemê Urê ==== [[Wêne:Golden helmet of Meskalamdug in the British Museum.jpg|thumb|Helmeta zêrîn ya Meskalamdug, hikumdarê Xanedaniya Yekemîn a Ur, di sedsala 26an ê {{bz}}ê.]] Xanedaniya yekem a [[Ur]]ê di beriya zayînê di sedsala 26an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/cambridgeancient0001unse |sernav=The Cambridge ancient history |tarîx=1970 |weşanger=Cambridge [England] ; New York : Cambridge University Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-521-85073-5 }}</ref> [[Meskalamdug]] yekem padîşahê arkeolojîk (Lugal ji lu=man, gal=mezin) a bajarê Urê ye. Di cihî wî de kurê wî [[Akalamdug]] û di cihî [[Akalamdug]] de jî kurê wî [[Mesh-Ane-pada]] bûye padîşah. [[Mesh-Ane-pada]] yekem padîşahê [[Ur]] e ku di navnîşa padîşah de tê navnîş kirin û dibêje ku wî [[Lugalkildu]] yê [[Urûk]]ê têk biriye. Her weha dixuye ku wî [[Kîş]] xistiye bin fermana padîşahiya xwe, paşê ji bo xwe sernavê "Padîşahê Kiş" wergirtiye. Ev sernav ji hêla gelek padîşahên xanedanên seretayî ve piştî demek şûnda hatiye bikaranîn. Qeralê Kîş [[Mesilim]] ji nivîsarên [[Lagaş]] û [[Adab]] tê zanîn ku wî li wan bajaran perestgehan çêkiriye, dixuye ku wî hinek bandor li wan kiriye. Her weha ew di hinek bîranînên pêşîn ên Lagaş de tê gotin ku ew wekî kesê navberdîtina nakokiyek sinorî di navbera [[Lugal-sha-engur]], ensi (serokkahîn an parêzgar) [[Lagaş]] û ensi dijberê wan ê sereke, bajarokê cîran a [[Umma]]yê ye. Ji ber nebûna navên hevdem ên din di nivîsan de û nebûna wî ji lîsteya padîşah, cihgirtina [[Mesilim]] berî, di dema, an jî piştî serdestiya [[Mesannepada]] li [[Ûr]]ê ne diyar e. ==== Xanedaniya Awan ==== Dîroka vê xanedaniyê di sedsala 26an ê berî zayînê de ye û di heman demê de di dîroka vî xanedanê de bi awayekî zelal behsa [[Elam]] jî tê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.ca/books?id=WE62CgAAQBAJ&pg=PA79 |sernav=The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State |paşnav=Potts |pêşnav=D. T. |tarîx=2016 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-09469-7 |ziman=en }}</ref> Li gorî lîsteya şahên [[Sumer]]an, Elam, cîranê [[Sumer]] li rojhilat, li [[Sumer]]ê ji bo demeke kurt padîşahiyê kir û navenda xanedaniyê li bajarê [[Awan]]ê bû. ==== Xanedaniya duyemê Urûkê ==== [[Enshakushanna]] padîşahê [[Urûk]]ê bû ku di hezarsala 3an a {{bz}}ê de ye, ku navê wî di lîsteya padîşahên [[Sumer]]an de ye û tê gotin ku emrê wî 60 sal bûye. Li [[Urûk]]ê [[Lugal-kinishe-dudu]] hatiye cihî wî lê dixuyê ku hegemonya jibo demekê kurt derbasî [[Eannatum]]ê [[Lagaş]]ê bûye. ==== Împeratoriya Lugal-Ane-mundu ya Adab ==== Piştî vê serdemê, herêma [[Mezopotamya]] dixuye ku ketiye bin sîwana dagîrkerekî [[Sumer]]î yê ji [[Adab]], [[Lugal-Ane-mundu]] ku li ser [[Urûk]], [[Ur]] û [[Lagaş]]ê hikum dike. Li gorî nivîsaran, wî ji [[Kendava Besreyê|Kendava Besrayê]] heta [[Deryaya Navîn]] û heta [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku [[Elam]] jî di nav de ye, hikum kiriye. Lêbelê, împeratoriya wî bi mirina wî re hilweşiya; lîsteya padîşahan diyar dike ku [[Marî]] li [[Mezopotamya]] Jorîn bajarê din ê ku hegemonyayê girtiye. ==== Kug-Bau û xanedaniya sêyem a Kîş ==== Xanedaniya sêyem a Kişê ku tenê ji hêla Kug-Bau an Kubaba ve hatiye birêvebirin, di rastiyê de bêhempa ye ku ew yekane jina ku di navnîşa padîşahan de navê wî wekî "padîşah" hatiye binavkirin. Navnîş tîne ziman ku ew beriya ku hegemonyaya Mari hilweşîne û bibe padîşah, xwediyê meyxaneyê bû. Di sedsalên paşerojê de, ew wekî xwedawendek piçûk, nemaze li Qerqamîşê, hate perizîn, ku di serdema Hûrî û Hîtîtan de hinek statu bi dest xistiye. Di serdema Frîgya ya piştî Hîtît de jê re Kubele (latînî Kîbele), wekî Dayika Mezin a Xwedawendan hatiye binavkirin. ==== Xanedaniya Ekşakê ==== Berî ku di Xanedaniya Çaremîn a Kişê de ji hêla serdestan ve were têkbirin. Xanedaniya Ekşakê jî bi rêzek serwerên ku ji Puzur-Nirah, Ishu-Il û Shu-Suen, kurê Ishu-Il dirêj dibe, serxwebûna xwe bi dest xistiye. ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== Xanedaniya yekem a [[Lagaş]]ê di beriya zayînê di sedsala 25an de ye. [[En-hegal]] wekî yekem serwerê naskirî yê Lagaşê hatiye tomar kirin, ku bi [[Urûk]]ê ve girêdayî ye. Li pey hegemonyaya [[Mesannepada]] ya Ur, [[Ur-Nanshe]] li cihî [[Lugal-sha-engur]] bû serokkahînek nû yê Lagaşê û serxwebûna xwe bi dest xist û dibe padîşah. Wî [[Ur]]ê têk bir û padîşahê [[Umma]] Pabilgaltuk girt. Di bermahiyên avahiyek ku ew bi perestgeha [[Ningirsu]] ve girêdayî ye, rolyefên bass ên terrakota yên padîşah û kurên wî û her weha lewheyên onîksê û serê şêran ên di onîksê de hatine dîtin ku karê [[Misir]]ê tîne bîra mirovan.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |sernav=Babylonia and Assyria |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Babylonia_and_Assyria |kovar=1911 Encyclopædia Britannica |cild=3 }}</ref> Di nivîsekê de tê gotin ku keştiyên Dilmunê (Behreyn) ji welatên biyanî dar wek bac anîne. [[Eannatum]], neviyê [[Ur-Nanshe]], bi bajarên Urûkê re (ji aliyê Enshakushana) li [[Ur]], [[Nîppur]], [[Ekşak]] û [[Larsa]], li tevahiya navçeya [[Sumer]]ê dibe padîşah.<ref name=":0" /> Li [[Umma]]yê sîstema bacê hate bikaranîn - ji her kesê li vir dijîn hinek genim dihat standin ku diviyabû bihata xezîneya xwedawenda [[Nina]] û xwedawenda [[Ningirsu]]. Tevgerên [[Eannatum]] ji sinorên [[Sumer]] derbas bûn û wî beşek ji [[Elam]]ê dagir kir, bajarê [[Az]] li ser [[Kendava Besreyê|Kendava Besrayê]] girt û bac stand heta [[Marî]] yê lêbelê gelek warên ku wî zeft kiribûn gelek caran li hemberî wî di serhildanê de bûn. Di dema desthilatdariya wî de, perestgeh û qesrên li [[Lagaş]]ê û cihên din hatin restorekirin yan çêkirin. Bajaroka [[Nîna]] yan jî [[Nînowaya paşîn]], ji nû ve hate avakirin û kanî û avgehên nû hatin kolandin. Li cihê [[Eannatum]] birayê wî, En-anna-tum I hat. Di dema desthilatdariya wî de, [[Umma]] careke din serxwebûna xwe di bin serweriya [[Ur-Lumma]] de destnîşan kir, ku êrişî [[Lagaş]]ê bi ser neket. Kurê wî û cîgirê wî [[Entemena]] carek din dîsa prestîja [[Lagaş]]ê vegerandin. [[Illi]] ya [[Umma]], bi alîkariya hevalbendê xwe [[Lugal-kinishe-dudu]] yan jî [[Lugal-ure]] yê [[Urûk]]ê, cîgirê [[Enshakushana]] ku di heman demê de di navnîşa padîşah de bû, wî bindest kirin. Wisa dixuye ku [[Lugal-kinishe-dudu]] di wê demê de kesayetek berbiçav bû, ji ber ku wî jî îdîa dikir ku hikumdariya [[Kîş]] û [[Ur]]ê dike. ==== Împeratoriya Lugal-zage-si ya Urûkê ==== Urûkagîna (k. 2359–2335 b.z. kronolojiya kurt) hate hilweşandin û bajarê wî [[Lagaş]] ji hêla [[Lugal-zage-si]], serokkahîn ê Ummayê ve hate desteser kirin. [[Lugal-zage-si]] jî [[Urûk]] û Ur desteser kir û [[Urûk]]ê wek paytexta xwe diyar kir. Di nivîseke dirêj de ku wî bi sedan li ser vazoyên kevirî yên ku ji bo [[Enlîl]] [[Nîppur]]ê hatiye xêzkirin çêkiriye, ew pesnê xwe dide ku padîşahiya wî "ji [[Deryaya Bering|Deryaya Jêrîn]] ([[Kendava Besreyê|Kendava Besrayê]]), bi Dîcle û Firatê, heta Deryaya Jorîn" yan jî [[Deryaya Navîn]] dirêj bûye.<ref name=":0"/> Piştre Împeratoriya wî ji aliyê Sargonê [[Akadî]] ve hat hilweşandin. === Împeratoriya akadî === Serdema Akadî b. 2334–2147 {{bz}}ê (kronolojiya navîn). Li jêr navnîşek padîşahên naskirî yên vê serdemê heye: {| class="wikitable" |Sargon |c. 2334–2279 BZ | |- |Rimush |c. 2278–2270 BZ |kurê Sargonê biçûk |- |Man-ishtishu |c. 2269–2255 BZ |kurê Sargonê mezin |- |Naram-Sin |c. 2254–2218 BZ |kurê Man-iştişo |- |Şar-kalî-şarrî |c. 2217–2193 BZ |kurê Naram-Suen |- |Irgigi | | |- |Imi | | |- |Nanum | | |- |Elulu | | |- |Dudu |c. 2189–2168 BZ | |- |Şu-Durul |c. 2168–2147 BZ |Akad ji aliyê Gûtiyan ve têk çû |} == Binêre == * [[Sumer]] * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka Mezopotamyayê]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Mezopotamyayê|Sumer]] [[Kategorî:Sumer]] 6um5xt6ygwxzxhvrd2qsfrlkolbfjne 2031420 2031419 2026-05-26T09:42:38Z Penaber49 39672 2031420 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Gudea of Lagash Girsu.jpg|thumb|Gudea ya Lagaşê, dora 2100 {{bz}}.]] [[Wêne:Relief Im-dugud Louvre AO2783.jpg|thumb|Rolyeya dengdanê ya Ur-Nanshe, qeralê Lagaşê ye ku xwedaya çûk Anzu (an Im-dugud) wekî ajelekî serê şêr temsîl dike. Alabaster, Early Dynastic III (2550–2500 b.z.); li Telloh, bajarê kevnar ê Girsu hatiye dîtin.]] '''Dîroka sumeran''', dîrokekî mirovahiyê ye ku di hezarsala 5 û 3ê {{bz}} li [[Başûrê Mezopotamyayê]] qewimiye û serdemên [[Ubaîd]] û [[Urûk]]ê ya pêşdîrokî vedigire. Şaristaniya sumeriyan, şaristaniya herî kevn ê herêmê yê ku bi hilweşîna [[Xanedaniya Sêyem a Ûrê]] re li dora sala 2004 {{bz}} de bi dawî bûye. Piştî heyama sumeriyan, heyamek veguhêz a dewletên Amorî yên beriya geşedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]], di sedsala 18an a {{bz}} de derketine holê. Li [[Başûrê Mezopotamyayê]] rûniştgeha herî kevn a naskirî [[Tell el-'Oueili]] ye. Sumeriyan îdia kirine ku şaristaniya wan ji aliyê xwedawendê wan [[Ea]] yan jî şêwirmendê wî (an Abgallu ji ab=av, gal=mezin, lu=mirov) [[Adapa]] U-an (Oannes a Berossus) ve hatiye avakirin. Kesên pêşî yên li [[Erîdû]]yê çanda Samarrayê ji [[Bakurê Mezopotamyayê]] bi xwe re anîne û bi serdema [[Ubaîd]] re têne naskirin lê nayê zanîn ka ev [[Sumer]]î ne (paşê bi serdema [[Urûk]]ê ve hatine girêdan) yan na. == Demname == <center> <timeline> ImageSize = width:800 height:75 PlotArea = left:25 right:15 bottom:20 top:25 AlignBars = justify Colors = id:time value:rgb(0.7,0.7,1) # id:period value:rgb(1,0.7,0.5) # id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) # id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # id:eon value:rgb(1,0.85,0.7) # id:filler value:gray(0.8) # background bar id:black value:black Period = from:-5300 till:-1940 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:200 start:-5300 ScaleMinor = unit:year increment:50 start:-5300 PlotData = align:center textcolor:black fontsize:10 mark:(line,black) width:15 shift:(0,-5) bar:&nbsp; color:era from:-5300 till:-4100 shift:(0,0) text:[[Serdema Ubeid]]~[[Kalkolîtîk|(Kalkolîtîk)]] from:-4100 till:-2900 shift:(-20,0) text:[[Serdema Urûk]]~[[Kalkolîtîka Dereng|(Kalkolîtîka Dereng)]] from:-4100 till:-3300 shift:(-20,10) text:[[Uruk|Uruk XIV-V]] from:-3300 till:-3000 shift:(0,5) text:[[Uruk|Uruk IV]] from:-3100 till:-2900 shift:(0,-7) text: [[Uruk|Uruk III]] from:-2334 till:-2218 shift:(0,-7) text:[[Akadî]] from:-2218 till:-2047 shift:(0,5) text:[[Gutî]] from:-2047 till:-1940 shift:(7,-7) text:[[Ur III period|Ur III]] bar:&nbsp; color:eon from:-2900 till:-2334 shift:(0,17) text:"[[Xanedaniya Destpêkê]]" from:-2900 till:-2800 shift:(0,7) text:I from:-2800 till:-2600 shift:(0,7) text:II from:-2600 till:-2500 shift:(0,7) text:IIIa from:-2500 till:-2334 shift:(0,7) text:IIIb </timeline> </center> == Bajar-xanedanên pêşîn == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên sumeriyan.]] Dibe ku jiyana bajarî ya daîmî yên li seranserê salê, bi pratîkên çandiniyê yên zexm ve derketiye holê. Xebatên ku jibo cihûkên avdanê hatiye kirin, dibe sedema xwarin û çandiniya zêde û di vê encamê de jî nifus ên bajarî yên daîmî her ku diçe zêde bûne. Navendên [[Erîdû]] û [[Urûk]], ku du ji bajarên herî pêşîn in, li pey hev kompleksên perestgehan ên mezin ên ku ji kerpîçan hatine çêkirin, hatine avakirin. Wekê perestgehên piçûk ên bi niştecîhên herî pêşîn ve, di heyama [[Xanedaniya Destpêka I]] de, bûne avahiyên herî bi heybet li bajarên xwe yên pîroz ku her yek ji xwedawendê xwe re hatiye bijartin. Ji başûr ber bi bakur ve, perestgeh-bajarên sereke, kompleksa perestgeha wan ên sereke û xwedawendên ku ji wan re xizmet dihate kirin ev in: * [[Erîdû]], [[E-Abzu]], [[Ea]] * [[Ur]], [[E-kishnugal]], [[Şîn (mythology)|Nanna]] (heyv) * [[Larsa]], [[E-babbar]], [[Utu]] (roj) * [[Urûk]], [[E-anna]], [[Inana]] and [[An (goddess)|An]] * [[Bad-tibira]], [[E-mush]], [[Tammuz (deity)|Dumuzi]] û [[Inana]] * [[Gîrsû]], [[E-ninnu]], [[Ningirsu]] * [[Umma]], [[E-mah]], [[Shara (god)|Shara (son of Inana)]] * [[Nîbûr]], [[E-kur]], [[Enlil]] * [[Shuruppak]], [[E-dimgalanna]], Sud (guhertoya Nînlîl, jina Enlîl) * [[Marad]], [[E-igikalamma]], Lugal-Marada (variant a [[Ninurta|Nînurta]]) * [[Kîş]], ?, [[Ninhursag]] * [[Sîppar]], [[E-babbar]], [[Utu]] (roj) * [[Kutha]], [[E-meslam]], [[Nergal]] Beriya 3000 salên {{bz}}ê jiyana siyasî ya bajêr ji aliyê padîşah (ensî) ve bi alîkariya meclîsa rûspiyan û li ser bingeha van perestgehan dihat meşandin lê nayê zanîn ku li bajaran çawa di demên despêkê de mîrên sekuler bi navûdeng bûne. Pêşveçûn û pergala rêvebirinê dibe sedem ku tabletên arkaîk li dora 3500 û 3200 salên {{bz}}ê de û nivîsandina îdeografî (jdb. 3100 {{bz}}) li dora 2500 salên {{bz}}ê de di nivîsandina logografî de hatiye pêşve xistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www-personal.umich.edu/~piotrm/WRISYRRE.htm |sernav=WRISYRRE |malper=www-personal.umich.edu |roja-gihiştinê=2022-07-23 }}</ref> Wekî ku sumerolog (sumernas) [[Christopher Woods]] di Nivîsara Mezopotamya ya Destpêkê de destnîşan dike: "Dîroka rastîn a nivîsarên kevnar ên kunîfîk ne diyar e, ji ber ku hema hema hemî tablet di çarçoveyek arkeolojîk a duyemîn de, bi taybetî, di nav hemberiyên ku analîzên stratîgrafîk ên rast red dikin, hatine keşfkirin. Tabloyên axê yên ku bi tava rojê hatine hişkkirin ku bi eşkereyî ji kêrhatina xwe derbas bûne, digel bermayiyên din, wek çîpên kerpîç, moriyên ax û kerpîçên heriyê yên şikestî, hatine bikar anîn, ji bo ku bingehên avakirina nû dagirtin - ji ber vê yekê, nayê zanîn ku were destnîşankirin ka tablet kengî hatine nivîsandin û hatine bikaranîn."<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/664327312 |sernav=Visible language : inventions of writing in the ancient Middle East and beyond |tarîx=2010 |weşanger=Oriental Institute of the University of Chicago |kesên-din=Christopher Woods, Geoff Emberling, Emily Teeter, University of Chicago. Oriental Institute |isbn=978-1-885923-76-9 |cih=Chicago, Ill. |oclc=664327312 }}</ref> Bi vê yekê re, tê pêşniyar kirin ku ramanên nivîsandinê li seranserê deverê pêşkeftî, li gorî [[Theo J. H. Krispijn]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.universiteitleiden.nl/en/staffmembers/theo-krispijn |sernav=Theo Krispijn |malper=Leiden University |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-07-23 }}</ref> di çarçoveya dema jêrîn de ye:<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2015-08-16 |sernav=Dietrich Sürenhagen |url=https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Dietrich_S%C3%BCrenhagen&oldid=145100950 |kovar=Wikipedia |ziman=de }}</ref> ''Kronolojiya stratîgrafiya têkildar'' <timeline> ImageSize = width:555 height:75 PlotArea = left:25 right:15 bottom:20 top:25 AlignBars = justify Colors = id:time value:rgb(0.7,0.7,1) # id:period value:rgb(1,0.7,0.5) # id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) # id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # id:eon value:rgb(1,0.85,0.7) # id:filler value:gray(0.8) # background bar id:black value:black Period = from:-5300 till:-1940 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:200 start:-5300 ScaleMinor = unit:year increment:50 start:-5300 PlotData = align:center textcolor:black fontsize:10 mark:(line,black) mark:(line,black) textcolor:black fontsize:M bar:&nbsp; mark:(line,black) align:center shift:(0,15) at:-3400 text:A width:20 at:-3300 text:B width:20 at:-3240 text:C width:20 at:-3000 text:D width:20 bar:&nbsp; color:era mark:(line,black) width:10 from:-4100 till:-3300 shift:(0,0) text:[[Uruk|Uruk XIV-V]] from:-3300 till:-3000 shift:(0,0) text:[[Uruk|Uruk IV]] from:-3100 till:-2900 shift:(0,-10) text: [[Uruk|Uruk III]] </timeline> <br /> :::<small>'''A''' : c. 3400 {{bz}}: Tableta jimareyî; '''B''': c. 3300 {{bz}}: Tableta jimareyî bi [[Logogram]]man;<br />'''C''': c. 3240 {{bz}}: Nivîsar (Phonogram); '''D''': c. 3000 {{bz}}: Nivîsara ferhengî</small> == Dîrok == === Despêk û pêşdîrok === Dîroka destpêkê û protodîroka [[Başûrê Mezopotamya]] di serdemên [[Ubaid]] (6500–3800 {{bz}}), Urûk (nêz. 4000 heta 3100 salên {{bz}}) û [[Serdema Jemdet Nasr]] de (3100 heta 2900 {{bz}}) tê dabeş kirin. Di warê zanistiye de li ser kengî hebûna [[Sumer]]an li herêmê dest pê kiriye, her çend bi gelemperî tê pêşbînîkirin kirin ku [[Zimanê sumerî|zimanê Sumerî]] di dawiya serdema [[Urûk]]ê de li [[Başûrê Mezopotamyayê]] hatiye bikar anîn, nakokî hene. Hinek lêkolîner di wê baweriyê de ne ku Sumerî heta 3600 salên {{bz}}ê diçe lê hinek lêkolîner ên din bawer dikin ku hebûna [[Sumer]]an vedigere serdema [[Ubaid]] a pêşîn yan jî berî wî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=DoyTDAAAQBAJ&dq=ubaid+uruk+%2522jemdet+nasr%2522+sumerian&pg=PA40&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=Ancient Near Eastern History and Culture |paşnav=Jr |pêşnav=William H. Stiebing |tarîx=2016 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-315-51116-0 |ziman=en }}</ref> === Serdema xanedaniyên destpêkê === Serdema Xanedaniya Destpêkê piştî veqetînek çandî bi serdema pêşîn a Jemdet Nasr re dest pê kir ku bi radyo-karbonê ve bi qasî 2900 salên {{bz}}ê di destpêka Serdema Destpêka Xanedaniya I de hatiye damezrandin. Hêj ti nivîsar nehatine dîtin ku tu navên padîşahan ku dikarin bi serdema Xanedaniya Destpêka I-ê re têkildar bin, verast bikin. Serdema ED I ji heyama ED II bi morên silindir ên teng ên serdema ED I û morên firehtir ên ED II yên ku bi dîmenên ziyafetê an dîmenên pêşbaziya heywanan hatine xemilandin ji heyama ED II tê cûda kirin. Serdema Destpêka Xanedaniya II-yê dema ku [[Gilgamêş]], padîşahê navdar ê Uruk, tê bawer kirin ku padîşah bûye. Nivîsên ji serdema ED II hêj jî nehatine fêm kirin. Nivîsên paşerojê ku hatine dîtin hinek navên Xanedaniya Destpêkê II ji Lîsteya Qeralên Sumeran hildigirin. Serdema Destpêka Xanedaniya IIIa, ku wekî serdema Fara jî tê zanîn, di dema nivîsandina sîllabî de dest pê kiriye. Tomarên hesabkirinê û nivîsarek logografî ya ku nehatiye eşkerekirin, berî [[Serdema Fara]] hebûn, lê herikîna tevahî ya axaftina mirovan yekem car li ser 2600 sala {{bz}}ê de, di destpêka [[Serdema Fara]] de hatiye tomar kirin. Serdema Destpêka Xanedaniya IIIb wekî serdema Pêş-Sargonîk jî tê zanîn. Hegemonyaya ku ji aliyê kahniya Nippur ve hat dayîn, di nav çend xanedanên hevrik de cih girtiye, ku ji bajarên-dewletên Sumeran ên kevneşopî Kîş, Ûrûk, Ûr, Adab û Akshak û her weha hinek ji derveyî [[Başûrê Mezopotamyayê]], mîna [[Awan]], [[Hemazî]] û [[Marî]], heta ku Akadiyan, di bin Sargonê Akkadî de, bi ser herêmê de girtine dewam dike. ==== Xanedaniya yekem a Kîş ==== [[Wêne:Tableta con trillo.png|thumb|Tabloya Kiş, tableta kevirê kisil a ji Kişê ya bi piktografik ku bi tîpên cûnî yên destpêkê (nêzîkî 3350–3200 {{bz}}ê) hatiye nivîsandin.]] Dibe ku mînaka herî kevn a nivîsandinê ya naskirî ye. Navê Xanedaniya herî kevn a di navnîşê de ku ji çavkaniyên din ên efsanewî tê zanîn [[Etana]] ye, ku jê re dibêjin "şivanê ku hilkişiyaye ezman û hemî welatên biyanî hevgirtî". Ew ji hêla Roux ve tê pêşbînîkirin ku nêzîkî 3000 salê {{bz}}ê jiyaye. Di nav 11e padîşahên ku li pey wan hatine, çend navên [[Akadî]] yên [[Semîtîk]] hatine tomar kirin, ku destnîşan dike ku van kesan rêjeyek mezin a nifûsa vî bajarê bakur pêk tînin. Di lîsteyê de padîşahê herî pêşîn ê ku hebûna wî ya dîrokî bi rengekî serbixwe bi nivîsên arkeolojîk ve hatî pejirandin, En-me-barage-si yê Kîş e (2600 salê {{bz}}), tê gotin ku [[Elam]] têk biriye û perestgeha [[Enlîl]] li [[Nîppurê]] ava kiriye. Tê gotin ku cîgirê Enmebaragesi, Aga, bi [[Gilgamêş]]ê Urûk, padîşahê pêncemîn ê wî bajarî re şer kiriye. Ji vê demê û vir ve, ji bo demekê [[Urûk]] li [[Sumer]]ê bûye xwedî hegemonyayeke. Ev qelsiya lîsteya padîşahên Sumeran nîşan dide, ji ber ku hevdem pir caran di xanedanên li pey hev de têne bicîh kirin, ji nû ve avakirinê dijwar dike. ==== Xanedaniya yekemê Urûkê ==== [[Mesh-ki-ang-gasher]] wekî yekem Padîşahê [[Urûk]]ê tê navnîş kirin. Li pey wî jî [[Enmerkar]]. [[Destana Enmerkar]] û Xudanê [[Aratta]] behsa sefera wî ya bi çem ber bi [[Aratta]], welatekî çiyayî, dewlemend-mêneral ji [[Sumer]]ê ve, dike. Piştê wî efsaneya Lugalbanda, ku ji yek efsaneyên perçekirî jî tê zanîn û piştre re jî efsaneyên [[Dumuzid]] û [[Masîgir]], dişopîne. Padîşahê herî navdar ê vê xanedanê cîgirê [[Dumuzid]] [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] bû, lehengê [[Gilgamêş (destan)|Destana Gilgamêş]] ku jê re kurê [[Lugalbanda]] dihate gotin. Kopiyên kevnar, perçebûyî yên vê nivîsê li cihên ji hev dûr wek [[Hattusas]] li [[Anatolya Navîn|Anatolyayê]], [[Megiddo]] li [[Îsraêl|Îsraîlê]] û [[Tell el Amarna]] li [[Misir]]ê hatine dîtin. ==== Xanedaniya yekemê Urê ==== [[Wêne:Golden helmet of Meskalamdug in the British Museum.jpg|thumb|Helmeta zêrîn ya Meskalamdug, hikumdarê Xanedaniya Yekemîn a Ur, di sedsala 26an ê {{bz}}ê.]] Xanedaniya yekem a [[Ur]]ê di beriya zayînê di sedsala 26an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/cambridgeancient0001unse |sernav=The Cambridge ancient history |tarîx=1970 |weşanger=Cambridge [England] ; New York : Cambridge University Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-521-85073-5 }}</ref> [[Meskalamdug]] yekem padîşahê arkeolojîk (Lugal ji lu=man, gal=mezin) a bajarê Urê ye. Di cihî wî de kurê wî [[Akalamdug]] û di cihî [[Akalamdug]] de jî kurê wî [[Mesh-Ane-pada]] bûye padîşah. [[Mesh-Ane-pada]] yekem padîşahê [[Ur]] e ku di navnîşa padîşah de tê navnîş kirin û dibêje ku wî [[Lugalkildu]] yê [[Urûk]]ê têk biriye. Her weha dixuye ku wî [[Kîş]] xistiye bin fermana padîşahiya xwe, paşê ji bo xwe sernavê "Padîşahê Kiş" wergirtiye. Ev sernav ji hêla gelek padîşahên xanedanên seretayî ve piştî demek şûnda hatiye bikaranîn. Qeralê Kîş [[Mesilim]] ji nivîsarên [[Lagaş]] û [[Adab]] tê zanîn ku wî li wan bajaran perestgehan çêkiriye, dixuye ku wî hinek bandor li wan kiriye. Her weha ew di hinek bîranînên pêşîn ên Lagaş de tê gotin ku ew wekî kesê navberdîtina nakokiyek sinorî di navbera [[Lugal-sha-engur]], ensi (serokkahîn an parêzgar) [[Lagaş]] û ensi dijberê wan ê sereke, bajarokê cîran a [[Umma]]yê ye. Ji ber nebûna navên hevdem ên din di nivîsan de û nebûna wî ji lîsteya padîşah, cihgirtina [[Mesilim]] berî, di dema, an jî piştî serdestiya [[Mesannepada]] li [[Ûr]]ê ne diyar e. ==== Xanedaniya Awan ==== Dîroka vê xanedaniyê di sedsala 26an ê berî zayînê de ye û di heman demê de di dîroka vî xanedanê de bi awayekî zelal behsa [[Elam]] jî tê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.ca/books?id=WE62CgAAQBAJ&pg=PA79 |sernav=The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State |paşnav=Potts |pêşnav=D. T. |tarîx=2016 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-09469-7 |ziman=en }}</ref> Li gorî lîsteya şahên [[Sumer]]an, Elam, cîranê [[Sumer]] li rojhilat, li [[Sumer]]ê ji bo demeke kurt padîşahiyê kir û navenda xanedaniyê li bajarê [[Awan]]ê bû. ==== Xanedaniya duyemê Urûkê ==== [[Enshakushanna]] padîşahê [[Urûk]]ê bû ku di hezarsala 3an a {{bz}}ê de ye, ku navê wî di lîsteya padîşahên [[Sumer]]an de ye û tê gotin ku emrê wî 60 sal bûye. Li [[Urûk]]ê [[Lugal-kinishe-dudu]] hatiye cihî wî lê dixuyê ku hegemonya jibo demekê kurt derbasî [[Eannatum]]ê [[Lagaş]]ê bûye. ==== Împeratoriya Lugal-Ane-mundu ya Adab ==== Piştî vê serdemê, herêma [[Mezopotamya]] dixuye ku ketiye bin sîwana dagîrkerekî [[Sumer]]î yê ji [[Adab]], [[Lugal-Ane-mundu]] ku li ser [[Urûk]], [[Ur]] û [[Lagaş]]ê hikum dike. Li gorî nivîsaran, wî ji [[Kendava Besreyê|Kendava Besrayê]] heta [[Deryaya Navîn]] û heta [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku [[Elam]] jî di nav de ye, hikum kiriye. Lêbelê, împeratoriya wî bi mirina wî re hilweşiya; lîsteya padîşahan diyar dike ku [[Marî]] li [[Mezopotamya]] Jorîn bajarê din ê ku hegemonyayê girtiye. ==== Kug-Bau û xanedaniya sêyem a Kîş ==== Xanedaniya sêyem a Kişê ku tenê ji hêla Kug-Bau an Kubaba ve hatiye birêvebirin, di rastiyê de bêhempa ye ku ew yekane jina ku di navnîşa padîşahan de navê wî wekî "padîşah" hatiye binavkirin. Navnîş tîne ziman ku ew beriya ku hegemonyaya Mari hilweşîne û bibe padîşah, xwediyê meyxaneyê bû. Di sedsalên paşerojê de, ew wekî xwedawendek piçûk, nemaze li Qerqamîşê, hate perizîn, ku di serdema Hûrî û Hîtîtan de hinek statu bi dest xistiye. Di serdema Frîgya ya piştî Hîtît de jê re Kubele (latînî Kîbele), wekî Dayika Mezin a Xwedawendan hatiye binavkirin. ==== Xanedaniya Ekşakê ==== Berî ku di Xanedaniya Çaremîn a Kişê de ji hêla serdestan ve were têkbirin. Xanedaniya Ekşakê jî bi rêzek serwerên ku ji Puzur-Nirah, Ishu-Il û Shu-Suen, kurê Ishu-Il dirêj dibe, serxwebûna xwe bi dest xistiye. ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== Xanedaniya yekem a [[Lagaş]]ê di beriya zayînê di sedsala 25an de ye. [[En-hegal]] wekî yekem serwerê naskirî yê Lagaşê hatiye tomar kirin, ku bi [[Urûk]]ê ve girêdayî ye. Li pey hegemonyaya [[Mesannepada]] ya Ur, [[Ur-Nanshe]] li cihî [[Lugal-sha-engur]] bû serokkahînek nû yê Lagaşê û serxwebûna xwe bi dest xist û dibe padîşah. Wî [[Ur]]ê têk bir û padîşahê [[Umma]] Pabilgaltuk girt. Di bermahiyên avahiyek ku ew bi perestgeha [[Ningirsu]] ve girêdayî ye, rolyefên bass ên terrakota yên padîşah û kurên wî û her weha lewheyên onîksê û serê şêran ên di onîksê de hatine dîtin ku karê [[Misir]]ê tîne bîra mirovan.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |sernav=Babylonia and Assyria |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Babylonia_and_Assyria |kovar=1911 Encyclopædia Britannica |cild=3 }}</ref> Di nivîsekê de tê gotin ku keştiyên Dilmunê (Behreyn) ji welatên biyanî dar wek bac anîne. [[Eannatum]], neviyê [[Ur-Nanshe]], bi bajarên Urûkê re (ji aliyê Enshakushana) li [[Ur]], [[Nîppur]], [[Ekşak]] û [[Larsa]], li tevahiya navçeya [[Sumer]]ê dibe padîşah.<ref name=":0" /> Li [[Umma]]yê sîstema bacê hate bikaranîn - ji her kesê li vir dijîn hinek genim dihat standin ku diviyabû bihata xezîneya xwedawenda [[Nina]] û xwedawenda [[Ningirsu]]. Tevgerên [[Eannatum]] ji sinorên [[Sumer]] derbas bûn û wî beşek ji [[Elam]]ê dagir kir, bajarê [[Az]] li ser [[Kendava Besreyê|Kendava Besrayê]] girt û bac stand heta [[Marî]] yê lêbelê gelek warên ku wî zeft kiribûn gelek caran li hemberî wî di serhildanê de bûn. Di dema desthilatdariya wî de, perestgeh û qesrên li [[Lagaş]]ê û cihên din hatin restorekirin yan çêkirin. Bajaroka [[Nîna]] yan jî [[Nînowaya paşîn]], ji nû ve hate avakirin û kanî û avgehên nû hatin kolandin. Li cihê [[Eannatum]] birayê wî, En-anna-tum I hat. Di dema desthilatdariya wî de, [[Umma]] careke din serxwebûna xwe di bin serweriya [[Ur-Lumma]] de destnîşan kir, ku êrişî [[Lagaş]]ê bi ser neket. Kurê wî û cîgirê wî [[Entemena]] carek din dîsa prestîja [[Lagaş]]ê vegerandin. [[Illi]] ya [[Umma]], bi alîkariya hevalbendê xwe [[Lugal-kinishe-dudu]] yan jî [[Lugal-ure]] yê [[Urûk]]ê, cîgirê [[Enshakushana]] ku di heman demê de di navnîşa padîşah de bû, wî bindest kirin. Wisa dixuye ku [[Lugal-kinishe-dudu]] di wê demê de kesayetek berbiçav bû, ji ber ku wî jî îdîa dikir ku hikumdariya [[Kîş]] û [[Ur]]ê dike. ==== Împeratoriya Lugal-zage-si ya Urûkê ==== Urûkagîna (k. 2359–2335 b.z. kronolojiya kurt) hate hilweşandin û bajarê wî [[Lagaş]] ji hêla [[Lugal-zage-si]], serokkahîn ê Ummayê ve hate desteser kirin. [[Lugal-zage-si]] jî [[Urûk]] û Ur desteser kir û [[Urûk]]ê wek paytexta xwe diyar kir. Di nivîseke dirêj de ku wî bi sedan li ser vazoyên kevirî yên ku ji bo [[Enlîl]] [[Nîppur]]ê hatiye xêzkirin çêkiriye, ew pesnê xwe dide ku padîşahiya wî "ji [[Deryaya Bering|Deryaya Jêrîn]] ([[Kendava Besreyê|Kendava Besrayê]]), bi Dîcle û Firatê, heta Deryaya Jorîn" yan jî [[Deryaya Navîn]] dirêj bûye.<ref name=":0"/> Piştre Împeratoriya wî ji aliyê Sargonê [[Akadî]] ve hat hilweşandin. === Serdema akadiyan === Serdema Akadî b. 2334–2147 {{bz}}ê (kronolojiya navîn). Li jêr navnîşek padîşahên naskirî yên vê serdemê heye: {| class="wikitable" |Sargon |c. 2334–2279 BZ | |- |Rimush |c. 2278–2270 BZ |kurê Sargonê biçûk |- |Man-ishtishu |c. 2269–2255 BZ |kurê Sargonê mezin |- |Naram-Sin |c. 2254–2218 BZ |kurê Man-iştişo |- |Şar-kalî-şarrî |c. 2217–2193 BZ |kurê Naram-Suen |- |Irgigi | | |- |Imi | | |- |Nanum | | |- |Elulu | | |- |Dudu |c. 2189–2168 BZ | |- |Şu-Durul |c. 2168–2147 BZ |Akad ji aliyê Gûtiyan ve têk çû |} == Binêre == * [[Sumer]] * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka Mezopotamyayê]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Mezopotamyayê|Sumer]] [[Kategorî:Sumer]] m1oqb740du707vmq92wo6lcvfziq1bi 0 130586 2031043 1828526 2026-05-25T14:07:20Z Avestaboy 34898 2031043 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = | bilêvkirin = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | imadkirin = | roja_windabûnê = | cihê_windabûnê = | rewşa_windabûnê = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | vedîtina_bedenê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_aramiyê = | cisn = | abîde = | esil = | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = <!-- tenê ji bo kesên kevn yên li medreseyê xwendine --> | pîşe = | salên_çalak = | serdem = | karder = | rêxistin = | ajans = | sedema_navdarbûnê = | xebat = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | stîl = | sermiyana_net = | bejn = | televîzyon = | sernav = <!-- Mînak: Jina Yekê ya DYAyê yan Profesorê Matematîkê --> | meqam = | dewr = | berê = | paşê = | partî = | tevger = | dijber = | endamên_desteyê = | dîn = | mezheb = | gilîname = | ceza = | rewşa_cezayê = | rewşa_hiqûqî = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê_û_bav = | dê = | bav = | xizm = | malbat = | xelat = | malper = | şanenav = | sernavê_şanenavê = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | modul6 = | pênasê_pêşîn = | pênasê_paşîn = | embed = | jêrenot = | awayê_ser = | bandorbar = | bandorker = | çînaser = <!-- Ji bo aktor û aktrîsan li vir "sînema" binivîsin --> | cihê aramiyê = }} '''Charles Ernest Butler''' (jdb. 1864, St Leonards, Hastings, Rojhilata Sussex, Îngilîzî - m. 1918<ref name=":0" /> an 1933) wênesazekî ​​îngilîz bû ku pisporê tabloyên alegorîk û mîtolojîk, portre, tabloyên celeb û bergehê bû.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.haynesfineart.com/artists/Charles-Ernest-Butler |sernav=Charles Ernest Butler |malper=www.haynesfineart.com |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180514213657/http://www.haynesfineart.com/artists/Charles-Ernest-Butler |roja-arşîvê=2018-05-14 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2022-09-21 }}</ref> == Jiyana wî == Wî perwerdehiya xwe ya hunerî li Dibistana St John's Wood û [[Akademiya Keyaniyê ya Hunerê]] wergirt.<ref name=":0" /> Di salên 1889-1918an de ew xebatên xwe li Akademiya Keyaniyê nîşan da.<ref name=":0" /> Tabloyên herî naskirî yên Butler ev in The Flood Episode (1890), Saint Tena (1893) û Key Arthur (1903). == Galerî == <gallery> Wêne:Charles Ernest Butler - King Arthur.jpg|alt=«Кey Arthur » (1903)|«[[Key Arthur]] » (1903) Wêne:Charles Ernest Butler Siegfried und Brunnhilde.jpg|«[[Sigurd|Siegfried]] û Brunhilde» (1909) Wêne:Sigurd and Brynhild, C. Butler 1909.jpg|alt=«Cenazeyê şervanekî vîkîng » (1909)|«Cenazeyê şervanekî Vîkîng » (1909) Wêne:Blood and Iron Art.IWMART6492.jpg|«Xwîn û hesin» (1916) - li ser mijara Şerê Cîhanî yê Yekem </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Wênesazên îngilîz ên mêr]] 4zc2vpgt3v9n12cp3ndgahanr2ae5lh 14 137513 2031034 1973001 2026-05-25T13:59:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2031034 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Mêrên îngilîz li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Nivîskarên brîtanî ên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên brîtanî yên mêr| ]] [[Kategorî:Nivîskarên îngilîz|+]] 4k2dc1v6eb0dybsspyeu4hqlet67aip 14 137516 2031031 2004936 2026-05-25T13:59:00Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Mêrên îngilîz li gorî kar û pîşeyê]] weke [[Kategorî:Mêrên îngilîz li gorî pîşeyan]] guhart: Standardkirina kategoriyan 2004936 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Îngilîz li gorî pîşeyan|+]] [[Kategorî:Mêrên brîtanî li gorî pîşeyan| îngilîz ]] [[Kategorî:Mêrên îngilîz| ]] 46nwc0uy5008b3mgm4dszuqkrjd6and 14 139228 2031151 1648122 2026-05-25T17:34:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2031151 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Model |netewe=brîtanî |dewlet=Keyaniya yekbûyî |serkategorî=}} lpcdt2fc99f2gj6p7k25pcsina0tinx 2031152 2031151 2026-05-25T17:34:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2031152 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Model |netewe=brîtanî |dewlet=Keyaniya Yekbûyî |serkategorî=}} 48zfm6p2b8ve6f4cttifgr87sgd3i8f 2 156563 2031373 2030936 2026-05-26T08:20:55Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2031373 wikitext text/x-wiki == 2026-05-26T08:20:54Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-25T08:20:47Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-24T08:20:32Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-23T08:20:44Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-22T08:20:34Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-21T11:51:46Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1926 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1926 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1970î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1989 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1989 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:2020î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:2020î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên Afro-amerîkî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asîd]] → [[:Kategorî:Tirşe]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Brîtanya Mezin]] → [[:Kategorî:Brîtanyaya Mezin]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]] *# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]] *# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Infobox Navçe" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank navçe" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gîtarvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Gîtarvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Huner li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Huner li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]] *# [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyê]] → [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsal û pîşeyan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsal û pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Medyaya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Medyaya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên kîprosî]] → [[:Kategorî:Modelên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîka Kîprosê]] → [[:Kategorî:Muzîka Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Mîmarî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wêjeya ermenî ya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya ermenî ya sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Zanyarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şahî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şahî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-05-21T08:20:47Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2027633 Qeydên kevn]''' nmg8ckwy7a2u61igxfwpi4i9hwylxre 4 206333 2031272 2021224 2026-05-25T22:08:34Z Wikihez 39702 /* Huner: Gelemper */ 2031272 wikitext text/x-wiki [[File:Círculos Concéntricos.svg|60px|Vital articles|left]] Niha li ser Wîkîpediyaya kurdî [[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] gotar hene. Çend ji wan wekî '''gotara bingehîn''' hatine hilbijartin. Ev gotarên bingehîn jî di nav çar levelan de hatine parkirin. Di Level 1 de deh gotarên bingehîn ên herî muhîm cih digirin û her level li ser levela pêşiya wê mezin dibe: [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1|Level 1]] (10 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2|Level 2]] (100 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|Level 3]] (1.000 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4|Level 4]] (10.000 gotar) Di vê rûpelê de lîsteya level 3 hene. Ji bo guhartina lîsteyê, pêşî li [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Gotarên bingehîn|rûpela gotûbêjê]] nîqaşekê bidin destpêkirin. Lîsteya gotarên bingehîn rêberî dike ku kîjan gotar pêşî were baştirkirin û herwiha kalîteya gotarên bingehîn jî bi vî awayî [[Special:Recentchangeslinked/Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|tên teqîpkirin]]. Lîste pêşî ji rûpela Wîkîpediyaya îngilîzî hatiye kopîkirin û li gorî hewcedariyên Wîkîpediyaya kurdî divê werin sererastkirin. Lîste ji aliyê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn|Wîkîprojeya Gotarên bingehîn]] vê tên kontrolkirin. {{clear}} {{Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/Nav bar}} {{center|{{Clickable button 2|Gotareke bingehîn a bi levela 3 pêş bixe|class=mw-ui-progressive|url=https://randomincategory.toolforge.org/?category=Gotarên%20bingehîn%20ên%20Wîkîpediyayê%20bi%20level%203&server=ku.wikipedia.org&cmnamespace=&cmtype=&returntype=subject}}}} == Kurte == {{TOC right|limit=3}} Tabloya li jêr kalîteya gotarên di vê lîsteyê de nîşan dide. Ji aliyê [[User:Balyozbot|Balyozbot]] ve her roj tê rojanekirin. <!-- update summary table: The text between update comments will be automatically overwritten by the bot. --> Hemû 1000 gotar. Ji bo statîstîkên berfirehtir binêrin [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn/Statîstîk|Rûpela statîstîkê]]. {| class="wikitable sortable" |- ! Sinif !! #Gotar |- | {{class/icon|B}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa B|B]] || 14 |- | {{class/icon|C}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa C|C]] || 53 |- | {{class/icon|Destpêkî}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Destpêkî|Destpêkî]] || 237 |- | {{class/icon|Şitil}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Şitil|Şitil]] || 382 |- | {{class/icon|Xwestî}} <span title="Gotarên ku divê werin çêkirin">Xwestî</span> || 314 |} <!-- update end: summary table --> =Level 3 Gotarên bingehîn = {{Vital article count|1000|quota=1000}} == Mirov == {{Vital article count|112}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=30%}} ===Serok û siyasetmedar === {{Vital article count|26}} * {{lgb|Hamurabî|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Hatshepsut|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Ramses II|îkon=Şitil}} * {{lgb|Kûruşê Mezin|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Îskenderê Mezin|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Aşokayê Mezin|îkon=Şitil}} * {{lgb|Qin Shi Huang|îkon=Şitil}} * {{lgb|Julius Caesar|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Augustus|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Karlê Mezin|îkon=Şitil}} * {{lgb|Cengîz Xan|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Mansa Musa|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Jeanne d'Arc|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Siltan Silêmanê Qanûnî|îkon=Şitil}} * {{lgb|Ekberê Mezin|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Elizabeth I|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Catherine the Great|îkon=Xwestî}} * {{lgb|George Washington|îkon=Şitil}} * {{lgb|Napoleon Bonaparte|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Simón Bolívar|îkon=Şitil}} * {{lgb|Abraham Lincoln|îkon=Şitil}} * {{lgb|Mahatma Gandî|îkon=Şitil}} * {{lgb|Yosîf Stalîn|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Adolf Hitler|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Mao Zedong|îkon=Şitil}} * {{lgb|Nelson Mandela|îkon=Şitil}} === Kaşîf === {{Vital article count|7}} * {{lgb|Marco Polo|îkon=Şitil}} * {{lgb|Zheng He|îkon=Şitil}} * {{lgb|Krîstofor Kolumbus|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Vasco da Gama|îkon=Şitil}} * {{lgb|Ferdinand Magellan|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=James Cook|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Roald Amundsen|îkon=Şitil}} === Resam === {{Vital article count|6}} * {{lgb|Leonardo da Vinci|îkon=Şitil}} * {{lgb|Michelangelo|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Rembrandt|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Hokusai|îkon=Şitil}} * {{lgb|Pablo Picasso|îkon=Şitil}} * {{lgb|Frida Kahlo|îkon=Destpêkî}} {{Col-break|width=36%}} === Fîlozof û zanyarên civakî === {{Vital article count|18}} * {{lgb|Konfuçyus|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Lao Zî|îkon=Şitil}} * {{lgb|Hêrodotos|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Sokratês|îkon=C}} * {{lgb|Platon|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Arîstotelês|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Cicero|îkon=Şitil}} * {{lgb|Thomas Aquinas|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Îbn Xeldûn|îkon=C}} * {{lgb|Niccolò Machiavelli|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|René Descartes|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|John Locke|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Adam Smith|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Immanuel Kant|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Mary Wollstonecraft|îkon=Şitil}} * {{lgb|Karl Marx|îkon=C}} * {{lgb|Friedrich Nietzsche|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Sigmund Freud|îkon=Destpêkî}} === Nivîskar === {{Vital article count|11}} * {{lgb|Homêros|îkon=Şitil}} * {{lgb|Vergilius|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Li Bai|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Murasaki Shikibu|îkon=Şitil}} * {{lgb|Celaledînê Rûmî|îkon=Şitil}} * {{lgb|Dante Alighieri|îkon=Şitil}} * {{lgb|Miguel de Cervantes|îkon=Şitil}} * {{lgb|William Shakespeare|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Voltaire|îkon=Şitil}} * {{lgb|Lev Tolstoy|îkon=Şitil}} * {{lgb|Rabindranath Tagore|îkon=Destpêkî}} === Muzîsyen === {{Vital article count|6}} * {{lgb|Johann Sebastian Bach|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Wolfgang Amadeus Mozart|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Ludwig van Beethoven|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Louis Armstrong|îkon=Xwestî}} * {{lgb|The Beatles|îkon=Şitil}} * {{lgb|Michael Jackson|îkon=Şitil}} === Çêkerên fîlman === {{Vital article count|2}} * {{lgb|Charlie Chaplin|îkon=C}} * {{lgb|Walt Disney|îkon=Şitil}} {{Col-break|width=34%}} === Zanyar û mucîd === {{Vital article count|19}} * {{lgb|Hîpokrat|îkon=Şitil}} * {{lgb|Îbn Sîna|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Shen Kuo|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Johannes Gutenberg|îkon=Şitil}} * {{lgb|Nicolaus Copernicus|îkon=Şitil}} * {{lgb|Galileo Galilei|îkon=Şitil}} * {{lgb|Isaac Newton|îkon=Şitil}} * {{lgb|Carl von Linné|îkon=Şitil}} * {{lgb|Antoine Lavoisier|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Michael Faraday|îkon=Şitil}} * {{lgb|Charles Darwin|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Florence Nightingale|îkon=Şitil}} * {{lgb|Louis Pasteur|îkon=Şitil}} * {{lgb|James Clerk Maxwell|îkon=Şitil}} * {{lgb|Dmîtrî Mendeleyev|îkon=Şitil}} * {{lgb|Thomas Alva Edison|îkon=Şitil}} * {{lgb|Nîkola Tesla|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Marie Curie|îkon=Şitil}} * {{lgb|Albert Einstein|îkon=C}} === Matematîknas === {{Vital article count|8}} <!-- Isaac Newton listed under Inventors and scientists --> * {{lgb|Arşîmed|îkon=Şitil}} * {{lgb|Iqlîdes|îkon=Şitil}} * {{lgb|Xwarezmî|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Leonhard Euler|îkon=Şitil}} * {{lgb|Carl Friedrich Gauss|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Emmy Noether|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Kurt Gödel|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Alan Turing|îkon=Destpêkî}} === Kesayetên dînî === {{Vital article count|8}} * {{lgb|Îbrahîm|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Mûsa|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Buda|îkon=Şitil}} * {{lgb|Îsa|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Pawlos|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Muhemmed|îkon=C}} * {{lgb|en=Adi Shankara|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Martin Luther|îkon=Destpêkî}} === Ticar === {{Vital article count|1}} * {{lgb|Henry Ford|îkon=Şitil}} {{Col-end}} == Tarîx == {{Vital article count|84}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=35%}} === Tarîx: Gelemper === {{Vital article count|4}} * {{lgb|Dîrok|level=2|stûr=erê|îkon=C}} ** {{lgb|Dîroka mirovahiyê|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=C}} * {{lgb|Şaristanî|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Arkeolojî|îkon=Şitil}} === Tarîx li gorî herêmê === {{Vital article count|9}} * {{lgb|en=History of Africa|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=History of Asia|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=History of East Asia|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=History of India|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=History of the Middle East|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=History of Europe|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=History of North America|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=History of Oceania|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=History of South America|îkon=Xwestî}} === Tarîx li gorî mijarê === {{Vital article count|11}} * {{lgb|Dîroka zanistê|level=2|stûr=erê|îkon=C}} * {{lgb|en=History of art|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=History of agriculture|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=History of architecture|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=History of film|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=History of literature|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=History of mathematics|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=History of medicine|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=History of music|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=History of technology|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Military history|îkon=Xwestî}} === Pêştarîx === {{Vital article count|4}} * {{lgb|Pêşdîrok|level=2|stûr=erê|îkon=C}} ** {{lgb|Serdema kevirî|îkon=C}} *** {{lgb|en=Early human migrations|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Neolithic Revolution|îkon=Xwestî}} {{Col-break|width=35%}} === Tarîxa kevnare === {{Vital article count|18}} * {{lgb|Serdema kevnare|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Serdema bronzî|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Misira kevnare|îkon=C}} *** {{lgb|en=Indus Valley Civilisation|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Mezopotamya|îkon=Destpêkî}} **** {{lgb|Sumer|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Fînîkya|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Serdema hesinî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Yewnanistana kevnare|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Romaya kevnare|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Împeratoriya Hexamenişî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|en=Gupta Empire|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Xanedana Han|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Riya Hevrîşimê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Pre-Columbian era|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Andean civilizations|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Mezoamerîka|îkon=Şitil}} **** {{lgb|en=Maya civilization|îkon=Xwestî}} === Tarîxa piştî klasîkê === {{Vital article count|13}} * {{lgb|en=Post-classical history|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Aztek|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Inca Empire|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Serdema zêrîn a îslamê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Serdema Navîn|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Mirina reş|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Împeratoriya Bîzansê|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Seferên xaçperestan|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Împeratoriya Romayê ya Pîroz|îkon=Şitil}} *** {{lgb|en=Viking Age|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Împeratoriya Mongolî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Împeratoriya Osmanî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Xanedana Tang|îkon=Şitil}} {{Col-break|width=30%}} === Tarîxa modern === {{Vital article count|25}} * {{lgb|Destpêka Dema Nûjen|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Ronesans|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Age of Discovery|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=European colonization of the Americas|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Western imperialism in Asia|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Spanish Empire|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Reformation|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Împeratoriya Moxol a Hindistanê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Scientific Revolution|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Age of Enlightenment|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Late modern period|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Împeratoriya Brîtanî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Şoreşa Amerîkayê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Şoreşa Fransayê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Şoreşa pîşesaziyê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Scramble for Africa|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Şerê Cîhanî yê Yekem|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|îkon=C}} ** {{lgb|en=Great Depression|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Şerê Cîhanî yê Duyem|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Contemporary history|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Decolonization|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Şerê Sar|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Green Revolution|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Information Age|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} == Cografya == {{Vital article count|106}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} === Cografya: Gelemper=== {{Vital article count|1}} * {{lgb|Erdnîgarî|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} === Parzemîn û herêm === {{Vital article count|11}} * {{lgb|Parzemîn|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Afrîka|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Antarktîka|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Asya|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Ewropa|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Amerîkaya Bakur|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Amerîkaya Başûr|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} * ''Herêmên cografî'' ** {{lgb|en=Arctic|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Karîb|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Rojhilata Navîn|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Okyanûsya|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ===Taybetmendiyên erdî === {{Vital article count|12}} * {{lgb|en=Land|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Beyaban|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Sahara|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Daristan|îkon=Şitil}} *** {{lgb|en=Amazon rainforest|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Grassland|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Girav|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Çiya|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Alp|îkon=C}} *** {{lgb|And|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Hîmalaya|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Çiyayên Zinarî|îkon=Destpêkî}} === Taybetmendiyên hîdrolojîk === {{Vital article count|19}} * {{lgb|Derya|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Okyanûsa Arktîk|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Okyanûsa Atlantîk|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Deryaya Navîn|îkon=C}} ** {{lgb|Okyanûsa Hindî|îkon=C}} ** {{lgb|Okyanûsa Mezin|îkon=C}} *** {{lgb|Besta binavî ya mezin|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Okyanûsa Başûr|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Gol|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Deryaya Qezwînê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Golên Mezin|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Gola Viktoria|îkon=Şitil}} * {{lgb|Çem|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Amazon|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Çemê Ganjê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Mîsîsîpî (çem)|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Nîl|îkon=C}} ** {{lgb|Yangtsê|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Glacier|îkon=Xwestî}} {{Col-break|width=34%}} === Welat === {{Vital article count|43}} * {{lgb|Welat|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} * ''Africa'' ** {{lgb|Cezayir|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Komara Demokratîk a Kongoyê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Misir|îkon=C}} ** {{lgb|Etiyopya|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Kenya|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Nîjerya|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Afrîkaya Başûr|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Tanzanya|îkon=Şitil}} * ''Asya'' ** ''Asyaya başûr'' *** {{lgb|Bengladeş|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Hindistan|îkon=C}} *** {{lgb|Pakistan|îkon=Destpêkî}} ** ''Asyaya rojhilat'' *** {{lgb|Çîn|îkon=C}} *** {{lgb|Japon|îkon=B}} *** {{lgb|Komara Korêyê|îkon=C}} *** {{lgb|Taywan|îkon=Şitil}} **''Asyaya başûr-rojhilat'' *** {{lgb|Îndonezya|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Malezya|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Myanmar|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Filipîn|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Taylenda|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Viyetnam|îkon=Şitil}} **''Asyaya rojava'' *** {{lgb|Îran|îkon=C}} *** {{lgb|Îsraêl|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Erebistana Siûdî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Tirkiye|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|îkon=Şitil}} * ''Ewropa'' ** {{lgb|Fransa|îkon=C}} ** {{lgb|Almanya|îkon=C}} ** {{lgb|Îtalya|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Holenda|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Polonya|îkon=B}} ** {{lgb|Rûsya|îkon=C}} ** {{lgb|Spanya|îkon=C}} ** {{lgb|Ûkrayna|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Keyaniya Yekbûyî|îkon=C}} * ''Amerîkaya bakur'' ** {{lgb|Kanada|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Meksîk|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|îkon=C}} * ''Okyanusya'' ** {{lgb|Awistralya|îkon=B}} * ''Amerîkaya başûr'' ** {{lgb|Arjentîn|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Brezîl|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Kolombiya|îkon=Destpêkî}} {{Col-break|width=32%}} === Bajar === {{Vital article count|20}} * {{lgb|Bajar|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} * ''Afrîka'' ** {{lgb|Qahîre|îkon=C}} ** {{lgb|Lagos|îkon=Şitil}} * ''Asya'' ** ''Asyaya rojhilat'' *** {{lgb|Pekîn|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Hong Kong|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Tokyo|îkon=Destpêkî}} ** ''Asyaya başûr-rojhilat'' *** {{lgb|Cakarta|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Singapûr|îkon=Şitil}} <!-- significant as a city --> ** ''Asyaya başûr (Hindistan)'' *** {{lgb|Delhî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Mumbaî|îkon=Şitil}} ** ''Asyaya rojava (Rojhilata navîn)'' *** {{lgb|Stembol|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Orşelîm|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Meke|îkon=Destpêkî}} * ''Ewropa'' ** {{lgb|London|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Mosko|îkon=B}} ** {{lgb|Parîs|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Roma|îkon=C}} * ''Amerîkaya bakur'' ** {{lgb|Meksîko|îkon=Şitil}} ** {{lgb|New York City|îkon=Destpêkî}} * ''Amerîkaya başûr'' ** {{lgb|São Paulo|îkon=Şitil}} {{Col-end}} == Huner == {{Vital article count|45}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=36%}} === Huner: Gelemper === {{Vital article count|5}} * {{lgb|Hunerên afirîner|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Huner|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Prehistoric art|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Fashion|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Museum|îkon=Xwestî}} === Tevgerên hunerî === {{Vital article count|4}} * {{lgb|en=Abstract art|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Modernîzm|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Realîzm (huner)|en=Realism (arts)|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Romantîzm|îkon=Şitil}} === Mîmarî === {{Vital article count|3}} * {{lgb|Avahîsazî|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Pîramîda Keops|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Dîwarê Çînê|îkon=Şitil}} {{Col-break|width=32%}} === Edebiyat === {{Vital article count|8}} * {{lgb|Wêje|level=2|stûr=erê|îkon=C}} ** {{lgb|en=English literature|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Fiction|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Roman (wêje)|Roman|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Kurteçîrok|îkon=Şitil}} *** {{lgb|en=Fairy tale|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Helbest|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Epic poetry|îkon=Xwestî}} === Muzîk === {{Vital article count|9}} * {{lgb|Muzîk|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Amûrên muzîkê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Piyano|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Singing|îkon=Xwestî}} * ''Cureyên muzîkê'' ** {{lgb|Muzîka klasîk|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Folk music|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Cez|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Muzîka pop|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Muzîka rock|îkon=Şitil}} {{Col-break|width=32%}} === Hunerên sahneyê === {{Vital article count|5}} * {{lgb|Hunerên sahneyê|en=Performing arts|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Dans|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Opera (muzîk)|Opera|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Orchestra|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Şano|îkon=Destpêkî}} === Hunerên dîtbarî === {{Vital article count|11}} * {{lgb|Hunerên dîtbarî|en=Visual arts|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Fîlm|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Animasyon|en=Animation|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Xweşnivîsî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Comics|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Design|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Drawing|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Nîgar|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Photography|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Pottery|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Peyker|îkon=Şitil}} {{Col-end}} == Felsefe û dîn == {{Vital article count|55}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=33%}} === Felsefe === {{Vital article count|17}} ==== Felsefe: Gelemper==== {{Vital article count|2}} * {{lgb|Felsefe|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Philosophy of science|îkon=Xwestî}} ====Beş û konseptên felsefeyê ==== {{Vital article count|12}} * {{lgb|Estetîk|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Epîstemolojî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Zanîn|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Bawerî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Aqil|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Rastî|îkon=Şitil}} * {{lgb|Exlaq|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Good and evil|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Mentiq|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} * {{lgb|Metafizîk|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Azadî (felsefe)|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Ontolojî|en=Ontology|îkon=Xwestî}} ==== Felsefe li gorî herêm û wextê ==== {{Vital article count|3}} * {{lgb|en=Eastern philosophy|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Confucianism|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Western philosophy|îkon=Xwestî}} {{Col-break|width=33%}} === Mîtolojî === {{Vital article count|2}} * {{lgb|en=Myth|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Mîtolojiya yewnanî|îkon=Destpêkî}} === Dîn === {{Vital article count|13}} * {{lgb|Dîn|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Afterlife|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Xwedawend|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Xweda|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Meditation|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=New religious movement|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Dia|îkon=C}} ** {{lgb|en=Ritual|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Shamanism|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Rih|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Spirituality|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Sekulerîzm|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Ateîzm|îkon=Destpêkî}} {{Col-break|width=33%}} === Dînên spesîfîk === {{Vital article count|23}} ==== Dînên îbrahîmî ==== {{Vital article count|11}} * {{lgb|Xiristiyanî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Încîl|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Dêra katolîk|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Dêra ortodoks|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Protestanî|îkon=Şitil}} * {{lgb|Îslam|îkon=C}} ** {{lgb|Şiîtî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Sunîtî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Quran|îkon=C}} * {{lgb|Cihûtî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Talmud|îkon=Xwestî}} ====Dînên Asyaya rojhilat ==== {{Vital article count|3}} * {{lgb|en=Chinese folk religion|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Shinto|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Taoîzm|îkon=Destpêkî}} ==== Dînên hindistanî ==== {{Vital article count|8}} * {{lgb|Budîzm|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Mahayana|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Theravada|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Hinduîzm|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Vedas|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Bhagavad Gita|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Caynîzm|îkon=Şitil}} * {{lgb|Sîkhîzm|îkon=Şitil}} ==== Dînên din ==== {{Vital article count|1}} * {{lgb|en=Traditional African religions|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} == Jiyana rojane == {{Vital article count|57}} {{Col-begin}} {{Col-break}} === Jiyana rojane: Gelemper=== {{Vital article count|4}} * {{lgb|Cil|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Mal|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Mobîlya|îkon=Şitil}} * {{lgb|Cewer|îkon=Şitil}} === Malbat û xizm === {{Vital article count|10}} * {{lgb|en=Ethnicity|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Malbat|îkon=Destpêkî|level=2|stûr=erê}} ** {{lgb|Zelam|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Adolescence|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Zarok|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Pitik|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Zewac|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Old age|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Parenting|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Hevaltî|îkon=Şitil}} === Seksualîte û zayend === {{Vital article count|6}} * {{lgb|Zayendîtiya mirovan|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Seks|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Berpêbûniya zayendî|îkon=C}} * {{lgb|en=Gender|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Mêr|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Jin|îkon=Şitil}} {{Col-break}} === Xwarin û vexwarin === {{Vital article count|22}} * {{lgb|en=Cooking|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Xurek|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Nan|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Dan|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|en=Wheat|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Garis|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Riz|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Penîr|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Fêkî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Goşt|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Xwê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Biharat|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Şekir|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Sebze|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Kartol|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Soya|îkon=Şitil}} * {{lgb|Vexurik|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Alcoholic beverage|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Qehwe|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Drinking water|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Şîr|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Çay (vexwarin)|îkon=Destpêkî}} {{Col-break}} === Rekreasyon û şahî === {{Vital article count|15}} * {{lgb|en=Entertainment|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Play (activity)|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Lîstik|îkon=Şitil}} *** {{lgb|en=Board game|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Card game|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Gambling|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Lîstika vîdyoyê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Werziş|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Futbol|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Atletîzm|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Lîstikên Olîmpiyadê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Leyzok|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Martial arts|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Melevanî|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Turîzm|îkon=Şitil}} {{Col-end}} == Civak û zanistên civakî == {{Vital article count|147}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} === Civak û zanistên civakî: Gelemper=== {{Vital article count|13}} * {{lgb|Çand|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Folklor|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Festîval|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Oral tradition|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Popular culture|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Civak|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Civat|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Power (social and political)|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Social class|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Pêragihandin|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} * {{lgb|Zanistên civakî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Mirovnasî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Civaknasî|îkon=Şitil}} ===Siyaset û hikûmet === {{Vital article count|25}} * {{lgb|Siyaset|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Political party|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Siyasetnasî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Kolonyalîzm|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Împeryalîzm|îkon=Şitil}} * {{lgb|Hikûmet|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Demokrasî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Dîktatorî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Keyîtî|îkon=Şitil}} * {{lgb|Îdeolojî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Anarşîzm|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Kapîtalîzm|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Komunîzm|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Muhafizekarî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Faşîzm|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Lîberalîzm|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Neteweperwerî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Sosyalîzm|îkon=Şitil}} * {{lgb|Dewlet|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Dîplomasî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Military|îkon=Xwestî}} * ''Organizasyonên navmiletî'' ** {{lgb|Yekîtiya Ewropayê|îkon=C}} ** {{lgb|en=International Red Cross and Red Crescent Movement|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|NATO|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Neteweyên Yekbûyî|îkon=C}} === Pêvçûn === {{Vital article count|4}} * {{lgb|Şer|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Komkujî|îkon=Şitil}} * {{lgb|Aştî|îkon=Şitil}} * {{lgb|Terorîzm|îkon=Şitil}} === Perwerde === {{Vital article count|4}} * {{lgb|Perwerde|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Dibistan|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Pirtûkxane|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Zanîngeh|îkon=Şitil}} {{Col-break|width=34%}} === Ticaret û ekonomî === {{Vital article count|22}} * {{lgb|en=Business|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Corporation|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Management|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Bazarkarî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Retail|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Trade union|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Aborînasî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Trade|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Supply and demand|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Employment|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Finance|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Bank|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Pere|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Insurance|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Bac|en=Tax|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Aborî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Çandinî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Pîşesazî|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Avakirin|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Fishing|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Nêçîr|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Mining|îkon=Xwestî}} ===Problemên civakî === {{Vital article count|22}} * {{lgb|Zarokjiberbirin|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Disability|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Dîskrîmînasyon|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Nîjadperestî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Zayendperestî|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Environmentalism|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Pollution|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Xela|îkon=Şitil}} * {{lgb|Femînîzm|îkon=C}} * {{lgb|en=Globalization|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Human migration|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Mafên mirovan|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Liberty|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Qada taybet|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Xulamtî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Social equality|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Suffrage|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Indigenous peoples|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Xizanî|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Violence|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Xwekuştin|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Jînfirehî|îkon=Şitil}} === Hiqûq === {{Vital article count|6}} * {{lgb|Dad|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Tawan|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Destûra bingehîn|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Dadmendî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Police|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Property|îkon=Xwestî}} {{Col-break|width=32%}} === Psîkolojî === {{Vital article count|16}} * {{lgb|Derûnnasî|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Emotion|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Hêrs|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Tirs|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Happiness|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Humour|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Evîn|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Mind|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Hişar|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Xewn|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Bîrkan|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Hizir|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Human behavior|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Intelligence|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Learning|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Personality|îkon=Xwestî}} === Ziman === {{Vital article count|31}} * {{lgb|Ziman|level=2|stûr=erê|îkon=C}} ** {{lgb|Zimanên hind û ewropî|Hind û ewropî|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Zimanê bengalî|Bengalî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Zimanê inglîzî|Inglîzî|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Zimanê fransî|Fransî|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Zimanê almanî|Almanî|îkon=B}} *** {{lgb|Zimanê yewnanî|Yewnanî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|en=Hindustani language|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Zimanê latînî|Latînî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Zimanê portûgalî|Portûgalî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Zimanê rûsî|Rûsî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Zimanê spanî|Spanî|îkon=C}} ** ''Zimanên din'' *** {{lgb|Zimanê erebî|Erebî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Zimanê çînî|Çînî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Zimanê japonî|Japonî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Zimanê malayî|Malayî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Zimanê swahîlî|Swahîlî|îkon=Şitil}} * {{lgb|Zimannasî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Rêziman|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Peyv|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Personal name|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Peyivîn|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Writing|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Alfabe|îkon=Şitil}} *** {{lgb|en=Arabic script|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Brahmic scripts|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Cyrillic script|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Alfabeya yewnanî|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Alfabeya latînî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Arabic numerals|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Chinese characters|îkon=Xwestî}} === Medya === {{Vital article count|4}} * {{lgb|Çapemenî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Broadcasting|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=News|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Publishing|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} == Sihet, tib û nexweşî == {{Vital article count|41}} {{col-begin}} {{col-break|width=32%}} === Nexweşî û birindarî === {{Vital article count|19}} * {{lgb|Nexweşî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Allergy|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Asthma|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Şêrpence|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Cardiovascular disease|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Stroke|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Nexweşiya şekir|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Gastroenteritis|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Infection|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Common cold|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Arsim|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Lerzeta|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|en=Pneumonia|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Sexually transmitted infection|îkon=Xwestî}} **** {{lgb|AIDS|îkon=C}} *** {{lgb|en=Smallpox|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Tuberkuloz|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Psîkopatî|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Injury|îkon=Xwestî}} {{col-break|width=35%}} === Sihet, fîtnes û tib === {{Vital article count|13}} * {{lgb|Bijîşkî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Diransazî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Nexweşxane|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Nursing|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Niştergerî|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Pîrbûn|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Exercise|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Tenduristî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Mental health|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Hygiene|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Sanitation|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Nutrition|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Obesity|îkon=Xwestî}} {{col-break|width=33%}} === Derman === {{Vital article count|9}} * {{lgb|Tiryak|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Derman|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|en=Anesthesia|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Dermanên dijbakterî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Kontrola zayînê|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Vaksîn|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Addiction|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Alcoholism|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Smoking|îkon=Xwestî}} {{col-end}} == Zanist == {{Vital article count|211}} {{Col-begin}} {{Col-break}} === Zanist: Gelemper=== {{Vital article count|5}} * {{lgb|Zanist|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=C}} ** {{lgb|en=Scientific method|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Measurement|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Pergala Navneteweyî ya Yekeyan|îkon=Şitil}} * {{lgb|Xweza|îkon=Şitil}} === Astronomî === {{Vital article count|26}} * {{lgb|Stêrnasî|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Gerdûn|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Pergala Rojê|level=2|stûr=erê|îkon=C}} ** {{lgb|Roj (stêrk)|Roj|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Tîr (gerstêrk)|Tîr|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Gelawêj (gerstêrk)|Gelawêj|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Dinya (gerstêrk)|Dinya|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=C}} *** {{lgb|Heyv|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Behram (gerstêrk)|Behram|îkon=C}} ** {{lgb|Berçîs|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Keywan|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Ûranûs|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Neptûn|îkon=Şitil}} * {{lgb|Asteroîd|îkon=Şitil}} * {{lgb|Teqîna Mezin|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Çala Reş|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Comet|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Galaksî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Kadiz|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Peyk|îkon=Şitil}} * {{lgb|Xulgeh|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Outer space|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Physical cosmology|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Gerstêrk|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Stêr|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Supernova|îkon=Xwestî}} === Fizîk === {{Vital article count|41}} * {{lgb|Fizîk|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} * {{lgb|Wize|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Wext|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Roj (dem)|Roj|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Sal|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Classical mechanics|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Bariste|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Momentum|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Motion|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Newton's laws of motion|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Hêz|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Electromagnetism|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Rakêş|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Strong interaction|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Weak interaction|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Magnetism|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Made (kîmya)|Made|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=State of matter|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Atom|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} * {{lgb|Fizîka parçikan|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Standard Model|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Keriyê atomê|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Elektron|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Notron|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Foton|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Proton|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Quantum mechanics|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Radioactive decay|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Valahî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Vacuum|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Termodînamîk|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Têhn (fizîk)|Têhn|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Germahî|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Theory of relativity|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Speed of light|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Pêl|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Electromagnetic radiation|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Ronahî (fizîk)|Ronahî|îkon=Şitil}} **** {{lgb|Reng|îkon=Şitil}} **** {{lgb|Optîk|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Deng|îkon=Destpêkî}} {{Col-break}} === Biyolojî === {{Vital article count|78}} * {{lgb|Biyolojî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Molecular biology|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Jiyan|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Xane|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Mirin|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Abiogenesis|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Ekolojî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Zorbûna jiyanî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Ecosystem|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Nemabûyî|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Pêşveçûn|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Paresana mirovahiyê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Natural selection|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Organîzm|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Archaea|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Bakterî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Eukaryot|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Heywan|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} **** {{lgb|Zoolojî|îkon=Destpêkî}} **** {{lgb|Bejavî|îkon=Şitil}} **** {{lgb|Girêçikpê|îkon=Şitil}} ***** {{lgb|Qalikdar|îkon=Destpêkî}} ***** {{lgb|Mêş û mûr|îkon=Şitil}} **** {{lgb|Balinde|îkon=Şitil}} ***** {{lgb|Mirîşk|îkon=Destpêkî}} **** {{lgb|Masî|îkon=Şitil}} **** {{lgb|Guhandar|îkon=Şitil}} ***** {{lgb|Pisîk|îkon=Şitil}} ***** {{lgb|Ga (tuxm)|îkon=Şitil}} ***** {{lgb|Kûçik|îkon=Şitil}} ***** {{lgb|Hesp|îkon=Destpêkî}} ***** {{lgb|Berazê kedî|îkon=Şitil}} ***** {{lgb|Prîmat|îkon=Şitil}} ****** {{lgb|Mirov|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} ***** {{lgb|Koma kojeran|îkon=Destpêkî}} ***** {{lgb|Mih|îkon=Destpêkî}} **** {{lgb|en=Mollusca|îkon=Xwestî}} **** {{lgb|Xijende|îkon=Şitil}} ***** {{lgb|Dînezor|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Riwek|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} **** {{lgb|en=Algae|îkon=Xwestî}} **** {{lgb|Riweknasî|îkon=Şitil}} **** {{lgb|Kulîlk|îkon=Destpêkî}} **** {{lgb|Tov|îkon=B}} **** {{lgb|Dar|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Kuv|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Vîrus|îkon=B}} * {{lgb|Anatomî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Human body|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Sîstema gera xwînê|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Xwîn|îkon=B}} *** {{lgb|en=Heart|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Lung|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Immune system|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Kezeb|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Koendama demarê|îkon=B}} *** {{lgb|Mejî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Guh|îkon=C}} *** {{lgb|en=Eye|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Sense|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Peykeremasûlke|îkon=B}} ** {{lgb|Kakût|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Hestî|îkon=C}} ** {{lgb|en=Skin|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Fizyolojî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Hormonên herisê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Metabolism|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Fotosentez|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Reproduction|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Zayenda biyolojîk|îkon=B}} *** {{lgb|Ducanî|îkon=C}} ** {{lgb|Xew|îkon=Şitil}} * {{lgb|Genetîk|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Gen|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Heredity|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Paleontology|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Taksonomî (biyolojî)|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Cure|îkon=Destpêkî}} {{Col-break}} === Kîmya === {{Vital article count|38}} * {{lgb|Kîmya|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Biyokîmya|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Karbohîdrat|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Asîda deoksîrîbonukleyî|îkon=C}} *** {{lgb|Hormon|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Lîpîd|îkon=C}} *** {{lgb|Proteîn|îkon=B}} *** {{lgb|Asîda rîbonukleyî|îkon=C}} ** {{lgb|en=Inorganic chemistry|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Organic chemistry|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Physical chemistry|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Element|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Sîstema vedorî ya elementan|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Bafûn|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Karbon|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Mis|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Zêr|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Hîdrojen|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Hesin|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Nîtrojen|îkon=C}} ** {{lgb|Oksîjen|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Fosfor|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Sîlîsyûm|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Zîv|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Kewkurd|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Chemical compound|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Av|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Karbondîoksîd|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Chemical bond|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Molekul|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Chemical reaction|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Acid–base reaction|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Hander|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Redox|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Kanza|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Alloy|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Bronze|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Steel|îkon=Xwestî}} === Zanista dinyayê === {{Vital article count|23}} * {{lgb|en=Earth science|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Dîroka Erdê|îkon=B}} ** {{lgb|en=Atmosphere of Earth|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Internal structure of Earth|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Demsal|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Lehî|îkon=Şitil}} * {{lgb|Avhewa|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Guherîna avhewayê|îkon=B}} * {{lgb|en=Weather|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Ewr|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Baran|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Berf|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Bablîsok|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Bagera bihêz a tropîkal|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Ba (hewa)|îkon=Şitil}} * {{lgb|Erdnasî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Erdhej|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Erosion|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Mineral|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Plate tectonics|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Kevir|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Ax|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Volkan|îkon=Şitil}} {{Col-end}} == Teknolojî == {{Vital article count|97}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} === Teknolojî: Gelemper=== {{Vital article count|4}} * {{lgb|Teknolojî|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} * {{lgb|Endezyarî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Endezyariya avahiyê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Mechanical engineering|îkon=Xwestî}} === Enerjî === {{Vital article count|14}} * {{lgb|Elektrîk|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Baterî|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Agir|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Explosive|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Barûd|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Fossil fuel|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Coal|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Gaza xwezayî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Neft|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Nuclear power|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Renewable energy|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Hydropower|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Hêza tavê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Wind power|îkon=Xwestî}} === Xwarin û sihet === {{Vital article count|10}} * {{lgb|en=Animal husbandry|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Domestication|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Biyoteknolojî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Endazyariya bûmayîk|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Fertilizer|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Food preservation|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Garden|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Medical imaging|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Argûn|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Refrigeration|îkon=Xwestî}} === Çek === {{Vital article count|6}} * {{lgb|Çek û çol|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Zirx|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Bow and arrow|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Çek (amûr)|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Kêr|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Çeka nukleerî|îkon=Şitil}} {{Col-break|width=34%}} === Alet û makîne === {{Vital article count|8}} * {{lgb|en=Tool|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Simple machine|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Çerxe|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Motor|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Electric motor|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Internal combustion engine|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Steam engine|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Robotics|îkon=Xwestî}} === Medya û komunîkasyon === {{Vital article count|9}} * {{lgb|en=Printing|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Pirtûk|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Mail|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Telekomunîkasyon|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Înternet|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Radyo|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Telefon|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Telefona destan|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Televîzyon|îkon=Şitil}} ===Teknolojiya agahiyê û kompîterê === {{Vital article count|4}} * {{lgb|Kompûternasî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Komputer|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Jîriya çêkirî|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Cryptography|îkon=Xwestî}} === Elektronîk === {{Vital article count|4}} * {{lgb|Elektronîk|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Electric light|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Integrated circuit|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Semiconductor device|îkon=Xwestî}} === Valahî === {{Vital article count|5}} * {{lgb|Roket|îkon=Şitil}} * {{lgb|Peyk (teknolojî)|Peyk|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Space exploration|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Spaceflight|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Space station|îkon=Xwestî}} {{Col-break|width=34%}} === Veguhastin === {{Vital article count|9}} * {{lgb|en=Transport|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Aircraft|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Duçerxe|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Pir|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Kanal|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Otomobîl|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Veguhêzîya rêhesinî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Rê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Keştî|îkon=Destpêkî}} === Navîgasyon === {{Vital article count|6}} * {{lgb|en=Navigation|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Compass|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Map|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Radar|îkon=Şitil}} * {{lgb|Salname|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Saet (yeke)|Saet|îkon=Şitil}} === Avahî === {{Vital article count|3}} * {{lgb|en=Fortification|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Infrastructure|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Bendav|îkon=Şitil}} === Materyal === {{Vital article count|10}} * {{lgb|Beton|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Cam|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Masonry|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Metallurgy|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Natural rubber|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Kaxez|îkon=Şitil}} * {{lgb|Plastîk|îkon=Şitil}} * {{lgb|Cûmkerî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Pembû|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Wood|îkon=Xwestî}} === Optîk === {{Vital article count|5}} * {{lgb|Kamera|îkon=Şitil}} * {{lgb|Lazer|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Lens|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Mîkroskop|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Telescope|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} == Matematîk == {{Vital article count|45}} {{Col-begin}} {{Col-break}} === Matematîk: Gelemper=== {{Vital article count|5}} * {{lgb|Matematîk|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Algorîtma|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Mathematical proof|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Kom|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Function (mathematics)|îkon=Xwestî}} === Hejmartin û reqam === {{Vital article count|12}} * {{lgb|en=Combinatorics|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Hejmar|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Hejmarên rastîn|îkon=Şitil}} *** {{lgb|E (matematîk)|{{mvar|e}}|en=E (mathematical constant)|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Pi|{{pi}}|îkon=Şitil}} *** {{lgb|en=Fraction|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Tamhejmar|îkon=Şitil}} **** {{lgb|Sifir (hejmar)|îkon=Destpêkî}} **** {{lgb|Hejmarên xwezayî|îkon=Şitil}} **** {{lgb|Hejmarên hîmî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Complex number|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Bîrdoza jimare|îkon=Şitil}} {{Col-break|width=34%}} === Cebîr === {{Vital article count|5}} * {{lgb|en=Algebra|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Wekhevî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Variable (mathematics)|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Linear algebra|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Abstract algebra|îkon=Xwestî}} === Analîz === {{Vital article count|5}} * {{lgb|en=Mathematical analysis|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Calculus|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Bêdawî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Limit (mathematics)|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Series (mathematics)|îkon=Xwestî}} === Arîtmetîk === {{Vital article count|4}} * {{lgb|en=Arithmetic|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Exponentiation|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Logarithm|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Nth root|îkon=Xwestî}} {{Col-break|width=34%}} === Geometrî û topolojî === {{Vital article count|12}} * {{lgb|Geometrî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Hoke|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Sêgoşenasî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Rûerd|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Conic section|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Gilover|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Dirust|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Pirgoşe|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Sêgoşe|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Three-dimensional space|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Qeware|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Topology|îkon=Xwestî}} === Ihtimal û statîstîk === {{Vital article count|2}} * {{lgb|en=Probability|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Amar|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} {{Col-end}} {{Core topics}} [[Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê li gorî levelê|3]] fafa4sbqzpfd8wvev2bv6zlyvsqw1q4 4 206396 2031269 2018476 2026-05-25T21:54:34Z Wikihez 39702 /* Level 1 Gotarên bingehîn */ 2031269 wikitext text/x-wiki [[File:Círculos Concéntricos.svg|60px|Vital articles|left]] Niha li ser Wîkîpediyaya kurdî [[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] gotar hene. Çend ji wan wekî '''gotara bingehîn''' hatine hilbijartin. Ev gotarên bingehîn jî di nav çar levelan de hatine parkirin. Di Level 1 de deh gotarên bingehîn ên herî muhîm hene, û her level li ser levela pêşiya wê mezin dibe: [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1|Level 1]] (10 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2|Level 2]] (100 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|Level 3]] (1.000 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4|Level 4]] (10.000 gotar) Di vê rûpelê de lîsteya level 1 hene. Ji bo guhartina lîsteyê, pêşî li [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|rûpela gotûbêjê]] nîqaşekê bidin destpêkirin. Lîsteya gotarên bingehîn rêberî dike ku kîjan gotar pêşî were baştirkirin û herwiha kalîteya gotarên bingehîn jî bi vî awayî [[Special:Recentchangeslinked/Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|tên teqîpkirin]]. Lîste pêşî ji rûpela Wîkîpediyaya îngilîzî hatiye kopîkirin û li gorî hewcedariyên Wîkîpediyaya kurdî divê werin sererastkirin. Lîste ji aliyê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn|Wîkîprojeya Gotarên bingehîn]] vê tên kontrolkirin. {{clear}} {{Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/Nav bar}} <!-- {{center|{{Clickable button 2|Improve a random level 1 vital article|class=mw-ui-progressive|url=https://randomincategory.toolforge.org/?category=Wikipedia%20level-1%20vital%20articles&server=en.wikipedia.org&cmnamespace=&cmtype=&returntype=subject}}}} --> {{clear}} ==Level 1 Gotarên bingehîn== {{Vital article count|10|quota=10}} * {{lgb|îkon=Xwestî|Hunerên afirîner}} * {{lgb|îkon=C|Dinya (gerstêrk)|Dinya}} * {{lgb|îkon=Destpêkî|Mirov}} * {{lgb|îkon=C|Dîroka mirovahiyê}} * {{lgb|îkon=Şitil|Jiyan}} * {{lgb|îkon=Destpêkî|Matematîk}} * {{lgb|îkon=Destpêkî|Felsefe}} * {{lgb|îkon=C|Zanist}} * {{lgb|îkon=Destpêkî|Civak}} * {{lgb|îkon=Şitil|Teknolojî}} {{Core topics}} [[Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê li gorî levelê|1]] em69dncyf2o64jfm57beb2qad9rhxfk 4 206410 2031271 2015784 2026-05-25T22:08:03Z Wikihez 39702 /* Huner */ 2031271 wikitext text/x-wiki [[File:Círculos Concéntricos.svg|60px|Vital articles|left]] Niha li ser Wîkîpediyaya kurdî [[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] gotar hene. Çend ji wan wekî '''gotara bingehîn''' hatine hilbijartin. Ev gotarên bingehîn jî di nav çar levelan de hatine parkirin. Di Level 1 de deh gotarên bingehîn ên herî muhîm cih digirin, û her level li ser levela pêşiya wê mezin dibe: [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1|Level 1]] (10 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2|Level 2]] (100 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|Level 3]] (1.000 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4|Level 4]] (10.000 gotar) Di vê rûpelê de lîsteya level 2 hene. Ji bo guhartina lîsteyê, pêşî li [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Gotarên bingehîn|rûpela gotûbêjê]] nîqaşekê bidin destpêkirin. Lîsteya gotarên bingehîn rêberî dike ku kîjan gotar pêşî were baştirkirin û herwiha kalîteya gotarên bingehîn jî bi vî awayî [[Special:Recentchangeslinked/Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|tên teqîpkirin]]. Lîste pêşî ji rûpela Wîkîpediyaya îngilîzî hatiye kopîkirin û li gorî hewcedariyên Wîkîpediyaya kurdî divê werin sererastkirin. Lîste ji aliyê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn|Wîkîprojeya Gotarên bingehîn]] vê tên kontrolkirin. {{Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/Nav bar}} {{center|{{Clickable button 2|Gotareke bingehîn a bi levela 2 pêş bixe|class=mw-ui-progressive|url=https://randomincategory.toolforge.org/?category=Gotarên%20bingehîn%20ên%20Wîkîpediyayê%20bi%20level%202&server=ku.wikipedia.org&cmnamespace=&cmtype=&returntype=subject}}}} == Kurte == Tabloya li jêr kalîteya gotarên di vê lîsteyê de nîşan dide. Ji aliyê [[User:Balyozbot|Balyozbot]] ve her roj tê rojanekirin. <!-- update summary table: The text between update comments will be automatically overwritten by the bot. --> Hemû 100 gotar. Ji bo statîstîkên berfirehtir binêrin [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn/Statîstîk|Rûpela statîstîkê]]. {| class="wikitable sortable" |- ! Sinif !! #Gotar |- | {{class/icon|C}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa C|C]] || 9 |- | {{class/icon|Destpêkî}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Destpêkî|Destpêkî]] || 47 |- | {{class/icon|Şitil}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Şitil|Şitil]] || 28 |- | {{class/icon|Xwestî}} <span title="Gotarên ku divê werin çêkirin">Xwestî</span> || 16 |} <!-- update end: summary table --> =Level 2 Gotarên bingehîn= {{Vital article count|100|quota=100}} == Tarîx == {{Vital article count|9}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=33%}} * {{lgb|Dîroka mirovahiyê|level=1|stûr=erê|îkon=C}} ** {{lgb|Pêşdîrok|îkon=C}} ** {{lgb|Serdema kevnare|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Post-classical history|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Destpêka Dema Nûjen|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Late modern period|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} * {{lgb|Dîrok|îkon=C}} ** {{lgb|Dîroka zanistê|îkon=C}} * {{lgb|Şaristanî|îkon=Destpêkî}} {{Col-end}} == Cografya == {{Vital article count|12}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=33%}} * {{lgb|Erdnîgarî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Bajar|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Welat|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Land|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Derya|îkon=Destpêkî}} {{Col-break}} * {{lgb|Dinya (gerstêrk)|Dinya|level=1|stûr=erê|îkon=C}} ** {{lgb|Afrîka|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Asya|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Ewropa|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Amerîkaya Bakur|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Amerîkaya Başûr|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Okyanûsya|îkon=Destpêkî}} {{Col-end}} == Huner == {{Vital article count|6}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=33%}} * {{lgb|Hunerên afirîner|level=1|stûr=erê|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Avahîsazî|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Wêje|îkon=C}} {{Col-break}} * {{lgb|Muzîk|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Performing arts|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Visual arts|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} == Felsefe û dîn == {{Vital article count|6}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=33%}} * {{lgb|Zanîn|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Felsefe|level=1|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Exlaq|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Mentiq|îkon=Şitil}} {{Col-break}} * {{lgb|Dîn|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Xwedawend|îkon=Şitil}} {{Col-end}} == Jiyana rojane == {{Vital article count|8}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=33%}} * {{lgb|Cil|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Entertainment|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Werziş|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Ethnicity|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} * {{lgb|Malbat|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Xurek|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Mal|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Zayendîtiya mirovan|îkon=Destpêkî}} {{Col-end}} == Civak û zanistên civakî == {{Vital article count|20}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=33%}} * {{lgb|Pêragihandin|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Ziman|îkon=C}} ** {{lgb|Çapemenî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Writing|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Çand|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Folklor|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Aborînasî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Çandinî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Business|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Pîşesazî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Trade|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} * {{lgb|Derûnnasî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Emotion|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Mind|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Civak|level=1|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Perwerde|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Hikûmet|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Dad|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Siyaset|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Şer|îkon=Destpêkî}} {{Col-end}} == Zanist û tib == {{Vital article count|26}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=33%}} * {{lgb|Zanist|level=1|stûr=erê|îkon=C}} * {{lgb|Stêrnasî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Pergala Rojê|îkon=C}} *** {{lgb|Roj (stêrk)|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Heyv|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Gerdûn|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Biyolojî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Xane|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Mirin|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Ekolojî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Pêşveçûn|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Jiyan|level=1|stûr=erê|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Heywan|îkon=Destpêkî}} **** {{lgb|Mirov|level=1|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Riwek|îkon=Şitil}} {{Col-break}} * {{lgb|Kîmya|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Element|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Av|îkon=Şitil}} * {{lgb|Avhewa|îkon=Şitil}} * {{lgb|Erdnasî|îkon=Şitil}} * {{lgb|Bijîşkî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Nexweşî|îkon=Şitil}} * {{lgb|Fizîk|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Atom|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Wize|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Wext|îkon=Destpêkî}} {{Col-end}} == Teknolojî == {{Vital article count|8}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=33%}} * {{lgb|Teknolojî|level=1|stûr=erê|îkon=Şitil}} * {{lgb|Pirtûk|îkon=Şitil}} * {{lgb|Komputer|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Elektrîk|îkon=Destpêkî}} {{Col-break}} * {{lgb|Endezyarî|îkon=Şitil}} * {{lgb|Agir|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Tool|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Transport|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} == Matematîk == {{Vital article count|5}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=33%}} * {{lgb|Matematîk|level=1|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Arithmetic|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Geometrî|îkon=Şitil}} {{Col-break}} * {{lgb|Hejmar|îkon=Şitil}} * {{lgb|Amar|îkon=Şitil}} {{Col-end}} {{Core topics}} [[Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê li gorî levelê|2]] 6tk38z07tgx069cexmnfcmzir0t2s4r 4 208684 2031314 2021537 2026-05-25T23:17:59Z Wikihez 39702 2031314 wikitext text/x-wiki {{shortcut|WP:GB/4/C||WP:GB/4/Cografya|WP:GB/4/Erdnîgarî}} [[File:Círculos Concéntricos.svg|60px|Vital articles|left]] Niha li ser Wîkîpediyaya kurdî [[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] gotar hene. Çend ji wan wekî '''gotara bingehîn''' hatine hilbijartin. Ev gotarên bingehîn jî di nav çar levelan de hatine parkirin. Di Level 1 de deh gotarên bingehîn ên herî muhîm cih digirin, û her level li ser levela pêşiya wê mezin dibe: [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1|Level 1]] (10 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2|Level 2]] (100 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|Level 3]] (1.000 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4|Level 4]] (10.000 gotar) Divê rûpelê de lîsteya Cografyayê ya level 4 hene. Ji bo guhartina lîsteyê, pêşî li [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Gotarên bingehîn|rûpela gotûbêjê]] nîqaşekê bidin destpêkirin. Lîsteya gotarên bingehîn rêberî dike ku kîjan gotar pêşî were baştirkirin û herwiha kalîteya gotarên bingehîn jî bi vî awayî [[Special:Recentchangeslinked/Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|tên teqîpkirin]]. Lîste pêşî ji rûpela Wîkîpediyaya îngilîzî hatiye kopîkirin û li gorî hewcedariyên Wîkîpediyaya kurdî divê werin sererastkirin. Lîste ji aliyê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn|Wîkîprojeya Gotarên bingehîn]] vê tên kontrolkirin. {{Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/Nav bar}} {{center|{{Clickable button 2|Gotareke bingehîn a bi levela 4 pêş bixe|class=mw-ui-progressive|url=https://randomincategory.toolforge.org/?category=Gotarên%20bingehîn%20ên%20Wîkîpediyayê%20bi%20level%204&server=ku.wikipedia.org&cmnamespace=&cmtype=&returntype=subject}}}} == Kurte == {{TOC right|limit=4}} Tabloya li jêr kalîteya gotarên di vê lîsteyê de nîşan dide. Ji aliyê [[User:Balyozbot|Balyozbot]] ve her roj tê rojanekirin. <!-- update summary table: The text between update comments will be automatically overwritten by the bot. --> Hemû 1199 gotar. Ji bo statîstîkên berfirehtir binêrin [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn/Statîstîk|Rûpela statîstîkê]]. {| class="wikitable sortable" |- ! Sinif !! #Gotar |- | {{class/icon|B}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa B|B]] || 7 |- | {{class/icon|C}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa C|C]] || 51 |- | {{class/icon|Destpêkî}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Destpêkî|Destpêkî]] || 172 |- | {{class/icon|Şitil}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Şitil|Şitil]] || 517 |- | {{class/icon|Xwestî}} <span title="Gotarên ku divê werin çêkirin">Xwestî</span> || 452 |} <!-- update end: summary table --> = Cografya = ==Esasî== {{Vital article count|36}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Esasî: Gelemper=== {{Vital article count|3}} # {{lgb|Erdnîgarî|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Welat|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Exploration|îkon=Xwestî}} ===Parzemîn=== {{Vital article count|9}} # {{lgb|Ewrasya|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Ewropa|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Asya|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Afrîka|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Amerîka (parzemîn)|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Amerîkaya Bakur|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Amerîkaya Başûr|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Antarktîka|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Awistralya (parzemîn)|îkon=Destpêkî}} {{Col-break}} ===Kartografî=== {{Vital article count|15}} # {{lgb|en=Cartography|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Map|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Map projection|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Mercator projection|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Atlas (nexşe)|en=Atlas|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Globe|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Border|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Surveying|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Pergala koordînatên erdnîgarî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Elevation|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Hêlîpan|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Hêlîlar|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Geodetic datum|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Geoid|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Remote sensing|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Dinya=== {{Vital article count|9}} # {{lgb|Ekvator|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Kelûya Kêvjalê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Kelûya Karê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Çerxa cemserê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Antarctic Circle|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Cemsera Bakur|îkon=Şitil}} # {{lgb|Cemsera Başûr|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Prime meridian|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xêza navneteweyî ya guhertina demê|îkon=Şitil}} {{Col-end}} ==Cografyaya fizîkî== {{Vital article count|381}} ===Komên avê=== {{Vital article count|189}} ====Okyanûs û behr==== {{Vital article count|55}} {{Div col|colwidth=15em}} # {{lgb|Okyanûsa Atlantîk|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Deryaya Baltîk|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Bay of Biscay|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Deryaya Reş|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Deryaya Karîbê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Kendava Gînêyê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Kendava Meksîkê|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|Herka Kendavê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Kendava Saint Lawrenceyê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Deryaya Îrlendî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Labrador Sea|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Deryaya Navîn|level=3|stûr=erê|îkon=C}} ### {{lgb|Deryaya Adriyatîk|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|Deryaya Egeyê|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|Deryaya Yonî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Deryaya Bakur|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Deryaya Norwêcî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Deryaya Sargasso|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Deryaya Azovê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Deryaya Marmarayê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Okyanûsa Mezin|level=3|stûr=erê|îkon=C}} ## {{lgb|Kendava Alaskayê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Deryaya Bering|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Kendava Kalîforniyayê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Gulf of Carpentaria|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Coral Sea|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Deryaya Çîna Rojhilat|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Deryaya Japanê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Deryaya Oxotskê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Philippine Sea|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Deryaya Hindir a Seto|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Deryaya Çîna Başûr|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Tasman Sea|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Kendava Taylendayê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Deryaya Zer|îkon=Şitil}} # {{lgb|Okyanûsa Hindî|level=3|stûr=erê|îkon=C}} ## {{lgb|en=Andaman Sea|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Deryaya Erebî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Kendava Bengalê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Kendava Farsê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Deryaya Sor|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Timor Sea|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Okyanûsa Arktîk|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Kendava Baffin|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Deryaya Barents|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Deryaya Beaufort|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Deryaya Grînlendayê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Kendava Hudsonê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Deryaya Karayê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=White Sea|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Okyanûsa Başûr|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Great Australian Bight|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Ross Sea|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Scotia Sea|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Weddell Sea|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ====Gol==== {{Vital article count|38}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===== Afrîka ===== {{Vital article count|10}} # {{lgb|en=African Great Lakes|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Gola Viktoria|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Lake Albert (Africa)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Lake Malawi|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Gola Tanganyîka|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Lake Turkana|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Lake Chad|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Lake Kariba|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Lake Mweru|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Lake Volta|îkon=Xwestî}} ===== Ewropa ===== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=Lake Ladoga|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Lake Onega|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Vänern|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ===== Amerîkaya Bakur ===== {{Vital article count|10}} # {{lgb|Golên Mezin|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Gola Erie|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Gola Huron|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Gola Michigan|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Gola Ontario|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Lake Superior|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Great Bear Lake|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Great Slave Lake|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Lake Nicaragua|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Lake Winnipeg|îkon=Xwestî}} ===== Amerîkaya Başûr ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Lake Maracaibo|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Gola Titicaca|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ===== Asya ===== {{Vital article count|11}} # {{lgb|Deryaya Qezwînê|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Aral Sea|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Lake Baikal|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Lake Balkhash|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Gola Mirî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Issyk-Kul|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Poyang Lake|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Qinghai Lake|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Gola Ûrmiyeyê|îkon=B}} # {{lgb|Gola Wanê|îkon=C}} # {{lgb|en=West Lake|îkon=Xwestî}} ===== Antartîka ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Lake Vostok|îkon=Xwestî}} =====Okyanûsya===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Lake Eyre|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ====Çem==== {{Vital article count|67}} {{Col-begin}} {{Col-break}} =====Asya===== {{Vital article count|25}} # {{lgb|Yangtsê|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Çemê Ganjê|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Yamuna|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Çemê Zer|îkon=Şitil}} # {{lgb|Mêkong|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Lena (river)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Yenîsey|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Angara|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ob (river)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Irtysh|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Îndûs|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Brahmaputra River|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Amur|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Songhua River|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Firat|îkon=C}} # {{lgb|en=Amu Darya|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Salween River|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ural (river)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Syr Darya|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Irrawaddy River|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pearl River|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dîcle|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Godavari River|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Krishna River|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Jordan River|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===== Amerîkaya Bakur ===== {{Vital article count|9}} # {{lgb|Mîsîsîpî (çem)|Mîsîsîpî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Çemê Missouriyê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Ohio River|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Colorado River|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Columbia River|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Rio Grande|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Çemê Saint-Lawrence|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Yukon River|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mackenzie River|îkon=Xwestî}} ===== Amerîkaya Başûr ===== {{Vital article count|10}} # {{lgb|Amazon|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Madeira River|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Rio Negro (Amazon)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Tocantins River|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Magdalena River|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Orinoco|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Paraná River|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Río de la Plata|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=São Francisco River|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Uruguay River|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===== Afrîka ===== {{Vital article count|10}} # {{lgb|Nîl|level=3|stûr=erê|îkon=C}} ## {{lgb|en=Blue Nile|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=White Nile|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kongo (çem)|Kongo|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Ubangi River|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Limpopo River|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Niger River|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Orange River|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Senegal River|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Zambezi|îkon=Xwestî}} ===== Ewropa ===== {{Vital article count|12}} <!-- listed in Asia: Ural River --> # {{lgb|Çemê Dunayê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Dnieper|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Don (river)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Elbe|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Loire|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Çemê Neva|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Pechora (river)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Reyn|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Tagus|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Çemê Thames|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Vistula|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Volga|îkon=Şitil}} =====Okyanûsya===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Murray River|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ====Straits ==== {{Vital article count|20}} {{Div col|colwidth=15em}} # {{lgb|Kendava Adenê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Tengava Bass|îkon=Şitil}} # {{lgb|Tengava Berîngê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Tengava Stembolê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Cook Strait|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Tengava Çanakkaleyê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Tengava Dover|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Drake Passage|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Manş|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Straits of Florida|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Tengava Cîbraltarê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Tengava Hurmiz|îkon=Şitil}} # {{lgb|Kattegat|îkon=Şitil}} # {{lgb|Tengava Koreyê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Tengava Macellan|îkon=Şitil}} # {{lgb|Tengava Melakayê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Mozambique Channel|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Palk Strait|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Skagerrak|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Taiwan Strait|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ====Canals ==== {{Vital article count|7}} {{Div col|colwidth=20em}} # {{lgb|en=Erie Canal|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kanala Mezin a Çînê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Kiel Canal|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kanala Panamayê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=St. Lawrence Seaway|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kanala Suezê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=White Sea–Baltic Canal|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ====Shipping routes ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Northeast Passage|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Northwest Passage|îkon=Xwestî}} ===Other hydrologic features === {{Vital article count|11}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ====Waterfalls ==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=Angel Falls|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Iguazu Falls|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Avşara Niagara|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Victoria Falls|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ====Seabed ==== {{Vital article count|3}} # {{lgb|Besta binavî ya mezin|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Mid-Atlantic Ridge|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Korta Marianayê|îkon=Şitil}} ====Wetlands ==== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Everglades|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ====Glaciers ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Antarctic ice sheet|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Greenland ice sheet|îkon=Xwestî}} ====Aquifers ==== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Great Artesian Basin|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ===Islands === {{Vital article count|76}} {{Col-begin}} {{Col-break}} <!-- all island countries are listed under Countries --> ==== Afrîka ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|Giravên Kenariyê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Madeira|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mayotte|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Reunyon|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zanzîbar|îkon=Şitil}} ==== Amerîkaya Bakur ==== {{Vital article count|15}} # {{lgb|en=Aleutian Islands|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Arctic Archipelago|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Baffin Island|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Ellesmere Island|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Bermûda|îkon=Şitil}} # {{lgb|Grînlenda|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Newfoundland (island)|îkon=Xwestî}} ===== Caribbean ===== {{Vital article count|8}} # {{lgb|Antîlên Mezin|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Giravên Kaymanê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Hispaniola|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Porto Rîko|îkon=Şitil}} # {{lgb|Antîlên Biçûk|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=ABC islands (Leeward Antilles)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Guadeloupe|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Martînîk|îkon=Şitil}} ==== Amerîkaya Başûr ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Easter Island|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Galápagos Islands|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tierra del Fuego|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Marajó|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Falkland Islands|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ==== Asya ==== {{Vital article count|25}} # {{lgb|en=Andaman and Nicobar Islands|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=British Indian Ocean Territory|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hainan|îkon=Şitil}} # {{lgb|Hokkaidō|îkon=Şitil}} # {{lgb|Honşû|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Jeju Island|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kuril Islands|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kyushu|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Komgirava Malezyayê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Borneo|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Cava|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Lesser Sunda Islands|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Balî|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|en=Timor|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Luzon|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Maluku Islands|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Mindanao|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Sumatra|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Sulawesi|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Visayas|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Phuket province|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ryukyu Islands|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sakhalin|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Shikoku|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Socotra|îkon=Xwestî}} ==== Antartîka ==== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Alexander Island|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ==== Ewropa ==== {{Vital article count|15}} # {{lgb|en=Azores|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Giravên Balear|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=British Isles|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Brîtanyaya Mezin|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Îrlenda (girav)|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Isle of Man|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Channel Islands|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Girît|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Korsîka|îkon=Şitil}} # {{lgb|Giravên Feroe|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Novaya Zemlya|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sardînya|îkon=Şitil}} # {{lgb|Sîsîlya|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Svalbard|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Zealand|îkon=Xwestî}} ====Okyanûsya==== {{Vital article count|10}} # {{lgb|en=American Samoa|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=French Polynesia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Guam|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=New Britain|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kaledonyaya Nû|îkon=Şitil}} # {{lgb|Nû Gîne|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Northern Mariana Islands|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tasmania|îkon=Xwestî}} ===== New Zealand ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=North Island|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=South Island|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ===Peninsulas === {{Vital article count|17}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ==== Afrîka ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Cape of Good Hope|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Qoçê Afrîkayê|îkon=Şitil}} ====Amerîkaya Bakur ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Baja California peninsula|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Yucatán Peninsula|îkon=Xwestî}} ====Amerîkaya Başûr==== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Cape Horn|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ==== Asya ==== {{Vital article count|7}} # {{lgb|Anatolya|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Nîvgirava Erebistanê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Korea|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mainland Southeast Asia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Malay Peninsula|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kamchatka Peninsula|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Nîvgirava Sîna|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ==== Ewropa ==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|Balkan|îkon=Şitil}} # {{lgb|Krîm (nîvgirav)|îkon=Şitil}} # {{lgb|Nîvgirava Îberî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Nîvgirava Kolayê|îkon=Şitil}} ==== Antartîka ==== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Antarctic Peninsula|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ===Land relief === {{Vital article count|53}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ====Land relief: General==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Eurasian Steppe|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ring of Fire|îkon=Xwestî}} ==== Amerîkaya Bakur ==== {{Vital article count|7}} # {{lgb|Çiyayên Zinarî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Appalachian Mountains|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Canadian Shield|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kanyona Mezin|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Great Plains|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pacific Coast Ranges|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sierra Nevada|îkon=Xwestî}} ==== Amerîkaya Başûr ==== {{Vital article count|7}} # {{lgb|And|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Altiplano|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Brazilian Highlands|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cerrado|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gran Chaco|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Guiana Shield|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pampas|îkon=Xwestî}} ==== Antartîka ==== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Rêzeçiyayên Transantarktîk|îkon=C}} {{Col-break}} ==== Asya ==== {{Vital article count|17}} ===== Southern Asia ===== {{Vital article count|5}} # {{lgb|Hîmalaya|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Deccan Plateau|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Indo-Gangetic Plain|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Karakoram|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Western Ghats|îkon=Xwestî}} ===== Western Asia ===== {{Vital article count|5}} # {{lgb|Çiyayên Qefqazê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Iranian Plateau|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Çiyayên Hindokûşê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Najd|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zagros (rêzeçiya)|îkon=B}} ===== Eastern Asia ===== {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=North China Plain|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tibetan Plateau|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kunlun Mountains|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Yunnan–Guizhou Plateau|îkon=Xwestî}} ===== Central and Northern Asia ===== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=Altai Mountains|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tian Shan|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=West Siberian Plain|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ==== Ewropa ==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|Alp|level=3|stûr=erê|îkon=C}} # {{lgb|en=Apennine Mountains|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Balkan Mountains|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Carpathian Mountains|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=East European Plain|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Pîrenê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Scandinavian Mountains|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Çiyayên Ûralê|îkon=Şitil}} ==== Afrîka ==== {{Vital article count|7}} # {{lgb|en=Aïr Mountains|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Atlas Mountains|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Drakensberg|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ethiopian Highlands|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Great Rift Valley|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sahel|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tassili n'Ajjer|îkon=Xwestî}} ====Okyanûsya==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|Rêzeçiyayên Dabeşkirina ya Mezin|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Outback|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Southern Alps|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Uluru|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ===Mountain peaks === {{Vital article count|22}} {{col-begin}} {{col-break|width=33%}} ====Afrîka==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Mount Kenya|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Çiyayê Kilîmanjaro|îkon=Şitil}} ====Asya==== {{Vital article count|7}} # {{lgb|K2|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Krakatoa|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Çiyayê Everest|îkon=Şitil}} # {{lgb|Çiyayê Fuji|îkon=C}} # {{lgb|en=Mount Kailash|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mount Pinatubo|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mount Tai|îkon=Xwestî}} {{col-break|width=34%}} ====Amerîkaya Bakur==== {{Vital article count|3}} # {{lgb|Çiyayê Denalî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Mount Pelée|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Çiyayê Saint Helens|îkon=Şitil}} ====Amerîkaya Başûr==== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Aconcagua|îkon=Şitil}} ====Okyanûsya==== {{Vital article count|3}} # {{lgb|Çiyayê Loa|îkon=Şitil}} # {{lgb|Çiyayê Kosciuszko|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Puncak Jaya|îkon=Xwestî}} {{col-break|width=33%}} ==== Ewropa ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|Mont Blanc|îkon=Şitil}} # {{lgb|Çiyayê Elbrûs|îkon=Şitil}} # {{lgb|Etna (çiyayê agirî)|Etna|îkon=Şitil}} # {{lgb|Çiyayê Olîmpê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Mount Vesuvius|îkon=Xwestî}} ==== Antartîka ==== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Çiyayê Vinson|îkon=Şitil}} {{col-end}} ===Deserts === {{Vital article count|10}} {{Div col|colwidth=15em}} # {{lgb|en=Arabian Desert|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Atakama|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Chihuahuan Desert|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gobi Desert|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Great Victoria Desert|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kalahari Desert|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Karakum Desert|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mojave Desert|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sahara|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Çola Taklamakan|îkon=Şitil}} {{Div col end}} ===Forests === {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=Amazon rainforest|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sundarbans|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Virgin Komi Forests|îkon=Xwestî}} ==Parks and preserves == {{Vital article count|18}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Parks and preserves: General=== {{Vital article count|3}} # {{lgb|Park|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=National park|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kelepûra Cîhanê ya UNESCO|îkon=Destpêkî}} === Afrîka === {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=Banc d'Arguin National Park|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kavango–Zambezi Transfrontier Conservation Area|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ngorongoro Conservation Area|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Serengeti National Park|îkon=Xwestî}} === Asya === {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Kaziranga National Park|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} === Amerîkaya Bakur === {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=Banff National Park|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Central Park|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Great Smoky Mountains National Park|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Northeast Greenland National Park|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Parka Neteweyî ya Yellowstonê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Parka neteweyî ya Yosemiteyê|îkon=Destpêkî}} === Amerîkaya Başûr === {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Tumucumaque Mountains National Park|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} === Ewropa === {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Lake District|îkon=Xwestî}} ===Okyanûsya=== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Phoenix Islands Protected Area|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Royal National Park|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Countries == {{Vital article count|207}} === Afrîka === {{Vital article count|54}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ====North Africa ==== {{Vital article count|6}} # {{lgb|Cezayir|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Misir|level=3|stûr=erê|îkon=C}} # {{lgb|Lîbya|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Maroko|îkon=Şitil}} # {{lgb|Sûdan|îkon=Şitil}} # {{lgb|Tûnis|îkon=Destpêkî}} ====Southern Africa ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|Botswana|îkon=Şitil}} # {{lgb|Swazîlenda|îkon=Şitil}} # {{lgb|Lesoto|îkon=Şitil}} # {{lgb|Namîbya|îkon=Şitil}} # {{lgb|Afrîkaya Başûr|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ====Central Africa ==== {{Vital article count|9}} # {{lgb|Angola|îkon=Şitil}} # {{lgb|Kamerûn|îkon=Şitil}} # {{lgb|Komara Afrîkaya Navend|îkon=Şitil}} # {{lgb|Çad|îkon=Şitil}} # {{lgb|Komara Demokratîk a Kongoyê|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Komara Kongoyê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Gîneya Rojbendî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Gabon|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Sao Tome û Prînsîpe|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ====East Africa ==== {{Vital article count|18}} # {{lgb|Burundî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Komor|îkon=Şitil}} # {{lgb|Cîbûtî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Erîtrea|îkon=Şitil}} # {{lgb|Etiyopya|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Kenya|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Madagaskar|îkon=Şitil}} # {{lgb|Malawî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Maurîtius|îkon=Şitil}} # {{lgb|Mozambîk|îkon=Şitil}} # {{lgb|Rwanda|îkon=Şitil}} # {{lgb|Seyşel|îkon=Şitil}} # {{lgb|Somalya|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Sûdana Başûr|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Tanzanya|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Ûganda|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zambiya|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zîmbabwe|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ====West Africa ==== {{Vital article count|16}} # {{lgb|Bênîn|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Burkîna Faso|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Kap Verde|îkon=Şitil}} # {{lgb|Gambiya|îkon=Şitil}} # {{lgb|Gana|îkon=Şitil}} # {{lgb|Gîne|îkon=Şitil}} # {{lgb|Gîne-Bissau|îkon=Şitil}} # {{lgb|Peravê Diranfîl|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Lîberya|îkon=Şitil}} # {{lgb|Malî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Morîtanya|îkon=Şitil}} # {{lgb|Nîjer|îkon=Şitil}} # {{lgb|Nîjerya|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Senegal|îkon=Şitil}} # {{lgb|Sierra Leone|îkon=Şitil}} # {{lgb|Togo|îkon=Şitil}} {{Col-break}} {{Col-end}} === Asya === {{Vital article count|47}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ====East Asia ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|Çîn|level=3|stûr=erê|îkon=C}} # {{lgb|Japon|level=3|stûr=erê|îkon=B}} # {{lgb|Mongolya|îkon=Şitil}} # {{lgb|Korêya Bakur|îkon=Şitil}} # {{lgb|Komara Korêyê|level=3|stûr=erê|îkon=C}} ====Southeast Asia ==== {{Vital article count|11}} # {{lgb|Brûney|îkon=Şitil}} # {{lgb|Kamboca|îkon=Şitil}} # {{lgb|Tîmora Rojhilat|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Îndonezya|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Laos|îkon=C}} # {{lgb|Malezya|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Myanmar|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Filipîn|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Singapûr|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Taylenda|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Viyetnam|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ====Central Asia ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|Qazaxistan|îkon=Şitil}} # {{lgb|Qirgizistan|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Tacîkistan|îkon=Şitil}} # {{lgb|Tirkmenistan|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Ûzbêkistan|îkon=C}} ====South Asia ==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|Efxanistan|îkon=Şitil}} # {{lgb|Bengladeş|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Bûtan (dewlet)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Hindistan|level=3|stûr=erê|îkon=C}} # {{lgb|Maldîv|îkon=Şitil}} # {{lgb|Nepal|îkon=C}} # {{lgb|Pakistan|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Srî Lanka|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ====West Asia ==== {{Vital article count|18}} # {{lgb|Ermenistan|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Azerbaycan|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Behreyn|îkon=Şitil}} # {{lgb|Qibris|îkon=B}} # {{lgb|Gurcistan|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Îran|level=3|stûr=erê|îkon=C}} # {{lgb|Iraq|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Îsraêl|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Urdun|îkon=Şitil}} # {{lgb|Kuweyt|îkon=Şitil}} # {{lgb|Libnan|îkon=Şitil}} # {{lgb|Oman|îkon=Şitil}} # {{lgb|Qeter|îkon=Şitil}} # {{lgb|Erebistana Siûdî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Sûrî|îkon=C}} # {{lgb|Tirkiye|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Yemen|îkon=Destpêkî}} {{Col-break}} {{Col-end}} === Ewropa === {{Vital article count|44}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ====Northern Europe ==== {{Vital article count|10}} # {{lgb|Danîmarka|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Estonya|îkon=C}} # {{lgb|Fînlenda|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Îslenda|îkon=Şitil}} # {{lgb|Komara Îrlendayê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Letonya|îkon=Şitil}} # {{lgb|Lîtvanya|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Norwêc|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Swêd|îkon=C}} # {{lgb|Keyaniya Yekbûyî|level=3|stûr=erê|îkon=C}} ====Western Europe ==== {{Vital article count|9}} # {{lgb|Awistirya|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Belçîka|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Fransa|level=3|stûr=erê|îkon=C}} # {{lgb|Almanya|level=3|stûr=erê|îkon=C}} # {{lgb|Liechtenstein|îkon=Şitil}} # {{lgb|Lûksembûrg|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Monako|îkon=Şitil}} # {{lgb|Holenda|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Swîsre|îkon=C}} {{Col-break}} ====Southern Europe ==== {{Vital article count|15}} # {{lgb|Albanya|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Andorra|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Bosniya û Herzegovîna|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Xirwatistan|îkon=C}} # {{lgb|Yewnanistan|îkon=C}} # {{lgb|Îtalya|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Malta|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Montenegro|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Makedonyaya Bakur|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Portûgal|îkon=Şitil}} # {{lgb|San Marîno|îkon=Şitil}} # {{lgb|Serbistan|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Slovenya|îkon=Şitil}} # {{lgb|Spanya|level=3|stûr=erê|îkon=C}} # {{lgb|Vatîkan|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ====Eastern Europe ==== {{Vital article count|10}} # {{lgb|Belarûs|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Bulgaristan|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Çekya|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Mecaristan|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Moldova|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Polonya|level=3|stûr=erê|îkon=B}} # {{lgb|Romanya|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Rûsya|level=3|stûr=erê|îkon=C}} # {{lgb|Slovakya|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Ûkrayna|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} {{Col-break}} {{Col-end}} ===Amerîkaya Bakur === {{Vital article count|23}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ====Northern America==== {{Vital article count|3}} # {{lgb|Kanada|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Meksîk|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|level=3|stûr=erê|îkon=C}} ====Central America==== {{Vital article count|7}} # {{lgb|Belîze|îkon=Şitil}} # {{lgb|Kosta Rîka|îkon=Şitil}} # {{lgb|El Salvador|îkon=Şitil}} # {{lgb|Guatemala|îkon=Şitil}} # {{lgb|Hondûras|îkon=Şitil}} # {{lgb|Nîkaragua|îkon=Şitil}} # {{lgb|Panama|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ====Caribbean ==== {{Vital article count|13}} # {{lgb|Antîgua û Berbûda|îkon=Şitil}} # {{lgb|Bahama|îkon=Şitil}} # {{lgb|Barbados|îkon=Şitil}} # {{lgb|Kûba|îkon=Şitil}} # {{lgb|Domînîka|îkon=Şitil}} # {{lgb|Komara Domînîk|îkon=Şitil}} # {{lgb|Grenada|îkon=Şitil}} # {{lgb|Haîtî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Jamaîka|îkon=Şitil}} # {{lgb|Saint Kitts û Nevîs|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Saint Lucia|îkon=Şitil}} # {{lgb|Saint Vincent û Giravên Grenadîn|îkon=Şitil}} # {{lgb|Trînîdad û Tobago|îkon=Şitil}} {{Col-end}} ===Okyanûsya=== {{Vital article count|14}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ====Australia and New Zealand==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|Awistralya|level=3|stûr=erê|îkon=B}} # {{lgb|Zelendaya Nû|îkon=Destpêkî}} ====Polynesia==== {{Vital article count|3}} # {{lgb|Samoa|îkon=Şitil}} # {{lgb|Tonga|îkon=Şitil}} # {{lgb|Tûvalû|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ====Micronesia==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|Kirîbatî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Giravên Marşal|îkon=Şitil}} # {{lgb|Dewletên Federal ên Mîkronezyayê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Naûrû|îkon=Şitil}} # {{lgb|Palau|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ====Melanesia==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|Fîcî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Papua Gîneya Nû|îkon=Şitil}} # {{lgb|Giravên Salomon|îkon=Şitil}} # {{lgb|Vanûatû|îkon=Şitil}} {{Col-end}} ===Amerîkaya Başûr === {{Vital article count|12}} {{Div col|colwidth=15em}} # {{lgb|Arjentîn|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Bolîvya|îkon=C}} # {{lgb|Brezîl|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Kolombiya|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Şîlî|îkon=C}} # {{lgb|Ekwador|îkon=Şitil}} # {{lgb|Guyana|îkon=Şitil}} # {{lgb|Paraguay|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Perû|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Sûrînam|îkon=Şitil}} # {{lgb|Ûrûguay|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Venezuela|îkon=Destpêkî}} {{Div col end}} ===Unrecognized or largely unrecognized states, and disputed regions === {{Vital article count|12}} {{Div col|colwidth=15em}} # {{lgb|Ebxazya|îkon=Şitil}} # {{lgb|Giravên Cook|îkon=Şitil}} # {{lgb|Kosova|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Nagorno-Karabakh|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Niûe|îkon=Şitil}} # {{lgb|Bakurê Qibrisê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Dewleta Filistînê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Somalîlenda|îkon=Şitil}} # {{lgb|Başûrê Alanistanê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Taywan|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Transnîstriya|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Sahraya Rojava|îkon=Şitil}} {{Div col end}} ===State-like entities === {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Holy See|îkon=Xwestî}} ==Regions and country subdivisions == {{Vital article count|110}} {{Col-begin}} {{Col-break}} <!-- see also Islands --> ===Regions and country subdivisions: General=== {{Vital article count|4}} # {{lgb|Okyanûsya|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Rojhilata Navîn|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Arctic|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tropics|îkon=Xwestî}} ===Afrîka=== {{Vital article count|7}} # {{lgb|en=Central Africa|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=East Africa|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Afrîkaya Bakur|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Puntland|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Southern Africa|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sub-Saharan Africa|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=West Africa|îkon=Xwestî}} ===Amerîka=== {{Vital article count|24}} # {{lgb|Karîb|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Amerîkaya Navîn|îkon=Şitil}} # {{lgb|Guyanaya Fransî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Amerîkaya Latînî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Minas Gerais|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Patagonya|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Southern Cone|îkon=Xwestî}} ==== Kanada ==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|Alberta|îkon=Şitil}} # {{lgb|Kolumbiya Brîtanî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Ontario|îkon=Şitil}} # {{lgb|Quebec|îkon=Şitil}} ==== DYA ==== {{Vital article count|13}} # {{lgb|en=Southern United States|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Teksas|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Florîda|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Western United States|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Kelîforniya|îkon=Şitil}} ### {{lgb|Geliyê Silîkonê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Alaska|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Hawaii|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Midwestern United States|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Illinois|îkon=Şitil}} # Northeastern United States ## {{lgb|New England|îkon=Şitil}} ## {{lgb|New York|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Pensîlvanya|îkon=Şitil}} ===Okyanûsya=== {{Vital article count|4}} # {{lgb|Melanezya|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Micronesia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Wêlsa Başûr a Nû|îkon=Şitil}} # {{lgb|Polînezya|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ===Asya=== {{Vital article count|41}} # {{lgb|Qefqasya|îkon=Şitil}} # {{lgb|Asyaya Navendî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Asyaya Rojhilat|îkon=Şitil}} # {{lgb|Xorasan|îkon=Şitil}} # {{lgb|Keşmîr|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Penang|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Punjab|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=South Asia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Başûr-rojhilatê Asyayê|îkon=Şitil}} ==== Çîn ==== {{Vital article count|15}} # {{lgb|Fujian|îkon=Şitil}} # {{lgb|Guangdong|îkon=Şitil}} # {{lgb|Guangxi|îkon=Şitil}} # {{lgb|Hebei|îkon=Şitil}} # {{lgb|Henan|îkon=Şitil}} # {{lgb|Hubei|îkon=Şitil}} # {{lgb|Hunan|îkon=Şitil}} # {{lgb|Mongolya Hundir|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Jiangsu|îkon=Şitil}} # {{lgb|Mançurya|îkon=Şitil}} # {{lgb|Shandong|îkon=Şitil}} # {{lgb|Sichuan|îkon=Şitil}} # {{lgb|Tîbet|îkon=Şitil}} # {{lgb|Xinjiang|îkon=Şitil}} # {{lgb|Yunnan|îkon=Şitil}} ==== Hindistan ==== {{Vital article count|9}} # {{lgb|Andhra Pradeş|îkon=Şitil}} # {{lgb|Bihar, Hindistan|en=Bihar|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gujarat|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Maharaştra|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Northeast India|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Rajasthan|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tamil Nadu|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Uttar Pradesh|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Bengala Rojava|îkon=Şitil}} ==== Endonezya ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Aceh|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Papua (province)|îkon=Xwestî}} ==== Rojhilata Navîn ==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=Eastern Arabia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hîcaz|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Kurdistan|îkon=C}} # {{lgb|Şam (herêma erdnîgarî)|Şam|îkon=Şitil}} ==== Pakistan ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Balochistan, Pakistan|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sindh|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Ewropa === {{Vital article count|30}} ====Ewropa: Giştî==== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Ewropaya Rojava|îkon=Şitil}} ==== Belçîka ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Flanders|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Walonya|îkon=Şitil}} ==== Ewropaya Rojhilat ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|Ewropaya Rojhilat|îkon=Şitil}} # {{lgb|Voyvodîna|îkon=Şitil}} ==== Fransa ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|Bretanya|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Provence|îkon=Xwestî}} ==== Almanya ==== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Bavyera|îkon=Şitil}} ==== Îtalya ==== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Toskana|îkon=Şitil}} ==== Ewropaya Bakur ==== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Skandînavya|îkon=Şitil}} ==== Romanya ==== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=Moldavia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Transylvania|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Ûlaxya|îkon=Şitil}} ==== Rûsya ==== {{Vital article count|7}} # {{lgb|Başkîrya|îkon=Şitil}} # {{lgb|Çeçenistan|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Daxistan|îkon=Şitil}} # {{lgb|Kalînîngrad (oblast)|Kalînîngrad|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Sakha Republic|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sîbîrya|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Teteristan|îkon=Şitil}} ==== Spanya ==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|Endulus (herêm)|Endulus|îkon=Şitil}} # {{lgb|Herêma Xweser a Baskî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Ketelonya|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Galîsya|îkon=Şitil}} ==== Qiraliyeta Yekbûyî ==== {{Vital article count|6}} # {{lgb|Înglistan|îkon=C}} # {{lgb|Skotlenda|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Scottish Highlands|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Wêls|îkon=Şitil}} # {{lgb|Îrlendaya Bakur|îkon=Şitil}} # {{lgb|Cîbraltar|îkon=Destpêkî}} {{Col-end}} ==Bajar == {{Vital article count|447}} ===Urban studies and planning === {{Vital article count|16}} {{Div col|colwidth=15em}} # {{lgb|en=Central business district|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Bajar|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Paytext|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=City block|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Getto|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Industrial park|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Tax|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Rural area|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Slum|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Suburb|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Bajarok|îkon=Şitil}} # {{lgb|Gund|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Urban planning|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Urban design|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Urbanization|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Zoning|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ===Afrîka === {{Vital article count|69}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ====Afrîkaya Rojava==== {{Vital article count|23}} ===== Benin ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Cotonou|îkon=Xwestî}} ===== Burkina Faso ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Ouagadougou|îkon=Şitil}} ===== Cameroon ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Douala|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Yaoundé|îkon=Şitil}} ===== Chad ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|N'Djamena|îkon=Şitil}} ===== Ghana ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|Akra|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Kumasi|îkon=Xwestî}} ===== Guinea ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Konakrî|îkon=Şitil}} ===== Ivory Coast ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Abidjan|îkon=Xwestî}} ===== Liberia ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Monrovia|îkon=Şitil}} ===== Mali ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Bamako|îkon=Şitil}} ===== Niger ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Niamey|îkon=Şitil}} ===== Nigeria ===== {{Vital article count|9}} # {{lgb|Lagos|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Enugu|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kano (city)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ibadan|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Abuja|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Kaduna|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Benin City|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Port Harcourt|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Maiduguri|îkon=Xwestî}} ===== Senegal ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Dakar|îkon=Şitil}} ===== Sierra Leone ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Freetown|îkon=Destpêkî}} {{Col-break}} ====East Africa ==== {{Vital article count|16}} ===== Eritrea ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Asmara|îkon=Şitil}} ===== Ethiopia ===== {{Vital article count|3}} # {{lgb|Adîs Abeba|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Dire Dawa|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gondar|îkon=Xwestî}} ===== Kenya ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|Nairobî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Mombasa|îkon=Xwestî}} ===== Madagascar ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Antananarivo|îkon=Xwestî}} ===== Malawi ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Lilongwe|îkon=Xwestî}} ===== Mozambique ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Maputo|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Beira, Mozambique|îkon=Xwestî}} ===== Rwanda ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Kigali|îkon=Xwestî}} ===== Somalia ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Mogadîşû|îkon=Şitil}} ===== Tanzania ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Dar es Salaam|îkon=Şitil}} ===== Uganda ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Kampala|îkon=Şitil}} ===== Zambia ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Lusaka|îkon=Xwestî}} ===== Zimbabwe ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Harare|îkon=Xwestî}} ====Central Africa ==== {{Vital article count|5}} ===== Angola ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Luanda|îkon=Şitil}} ===== DR Congo ===== {{Vital article count|3}} # {{lgb|Kînşasa|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Lubumbashi|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mbuji-Mayi|îkon=Xwestî}} ===== Republic of the Congo ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Brazzaville|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ====Afrîkaya Bakur ==== {{Vital article count|18}} ===== Cezayir ===== {{Vital article count|3}} # {{lgb|Cezayir (bajar)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Oran|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Constantine, Algeria|îkon=Xwestî}} ===== Misir ===== {{Vital article count|6}} # {{lgb|Qahîre|level=3|stûr=erê|îkon=C}} # {{lgb|Îskenderiye|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Giza|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Damietta|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Luxor|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Eswan|îkon=Şitil}} ===== Libya ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|Trablus|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Benghazi|îkon=Xwestî}} ===== Maroko ===== {{Vital article count|4}} # {{lgb|Kazablanka|îkon=Şitil}} # {{lgb|Rebat (paytext)|Rebat|îkon=Şitil}} # {{lgb|Fes|îkon=Şitil}} # {{lgb|Merakeş (bajar)|îkon=Şitil}} ===== Sudan ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|Xartûm|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Omdurman|îkon=Xwestî}} ===== Tûnis ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Tûnis (bajar)|îkon=Şitil}} ====Southern Africa ==== {{Vital article count|7}} ===== Botswana ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Gaborone|îkon=Xwestî}} ===== Namibia ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Windhoek|îkon=Xwestî}} ===== South Africa ===== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Johannesburg|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cape Town|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Durban|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Pretoria|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Gqeberha|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} === Asya === {{Vital article count|176}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ====Central Asia ==== {{Vital article count|4}} ===== Kazakhstan ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|Almatî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Astana|îkon=Şitil}} ===== Uzbekistan ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|Taşkend|îkon=Şitil}} # {{lgb|Semerkand|îkon=Destpêkî}} ====Eastern Asia ==== {{Vital article count|56}} ===== China ===== {{Vital article count|35}} ====== North China ====== {{Vital article count|4}} # {{lgb|Pekîn|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Shijiazhuang|îkon=Şitil}} # {{lgb|Taiyuan|îkon=Şitil}} # {{lgb|Tianjin|îkon=Şitil}} ====== Northeast China ====== {{Vital article count|4}} # {{lgb|Changchun|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Dalian|îkon=Şitil}} # {{lgb|Harbin|îkon=Şitil}} # {{lgb|Shenyang|îkon=Şitil}} ====== Rojhilata Çînê ====== {{Vital article count|9}} # {{lgb|Fuzhou|îkon=Şitil}} # {{lgb|Hangzhou|îkon=Şitil}} # {{lgb|Jinan|îkon=Şitil}} # {{lgb|Nanchang|îkon=Şitil}} # {{lgb|Nankîn|îkon=Şitil}} # {{lgb|Qingdao|îkon=Şitil}} # {{lgb|Şanghay|îkon=C}} # {{lgb|Suzhou|îkon=Şitil}} # {{lgb|Xiamen|îkon=Şitil}} ====== South Central China ====== {{Vital article count|12}} # {{lgb|Changsha|îkon=Şitil}} # {{lgb|Guangzhou|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Hefei|îkon=Şitil}} # {{lgb|Hong Kong|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Luoyang|îkon=Şitil}} # {{lgb|Makao|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Nanning|îkon=Şitil}} # {{lgb|Shantou|îkon=Şitil}} # {{lgb|Shenzhen|îkon=Şitil}} # {{lgb|Wuhan|îkon=Şitil}} # {{lgb|Xi'an|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zhengzhou|îkon=Şitil}} ====== Southwest China ====== {{Vital article count|4}} # {{lgb|Chengdu|îkon=Şitil}} # {{lgb|Chongqing|îkon=Şitil}} # {{lgb|Lhasa|îkon=Şitil}}<!-- [[:en:Lhasa (prefecture-level city)]] hatiye girêdan lê belê di en.wîkî de :en:Lhasa vital e --> # {{lgb|Kunming|îkon=Şitil}} ====== Northwest China ====== {{Vital article count|2}} # {{lgb|Lanzhou|îkon=Şitil}} # {{lgb|Urumçî|îkon=Şitil}} ===== Japan ===== {{Vital article count|10}} # {{lgb|Tokyo|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Osaka|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Nagoya|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Yokohama|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Sapporo|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kobe|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kyoto|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Fukuoka|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hîroşîma|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Sendai|îkon=Xwestî}} ===== Mongolya ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Ûlan Bator|îkon=Şitil}} ===== North Korea ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Pyongyang|îkon=Şitil}} ===== South Korea ===== {{Vital article count|6}} # {{lgb|Sêûl|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Busan|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Incheon|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Daegu|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Daejeon|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gwangju|îkon=Xwestî}} ===== Taiwan ===== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=Kaohsiung|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Taichung|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Taipei|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ====South Asia ==== {{Vital article count|51}} ===== Efxanistan ===== {{Vital article count|3}} # {{lgb|Kabûl|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Kandahar|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Herat, Efxanistan|îkon=Şitil}} ===== Bangladesh ===== {{Vital article count|3}} # {{lgb|Daka|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Chittagong|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sylhet|îkon=Xwestî}} ===== India ===== {{Vital article count|34}} ====== North India ====== {{Vital article count|12}} # {{lgb|en=Agra|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Amritsar|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Chandigarh|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Delhî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Jaipur|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Jodhpur|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kanpur|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Lucknow|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ludhiana|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Prayagraj|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Srinagar|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Varanasi|îkon=Xwestî}} ====== West India ====== {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=Ahmedabad|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Mumbaî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}<!--Bombay--> # {{lgb|en=Nagpur|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pune|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Surat|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Vadodara|îkon=Xwestî}} ====== South India ====== {{Vital article count|8}} # {{lgb|Bangalor|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Chennai|îkon=Xwestî}} <!--(Madras)--> # {{lgb|en=Coimbatore|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hyderabad|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Madurai|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mysore|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Thiruvananthapuram|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Visakhapatnam|îkon=Xwestî}} ====== East India ====== {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=Bhubaneswar|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kolkata|îkon=Destpêkî}} <!--(Calcutta)--> # {{lgb|en=Patna|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ranchi|îkon=Xwestî}} ====== Central India ====== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=Bhopal|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Indore|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Raipur|îkon=Xwestî}} ====== Northeast India ====== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Guwahati|îkon=Xwestî}} ===== Nepal ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Kathmandu|îkon=Destpêkî}} ===== Pakistan ===== {{Vital article count|9}} # {{lgb|Keraçî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Lahore|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Faisalabad|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Rawalpindî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Multan|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hyderabad, Sindh|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gujranwala|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Peshawar|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Îslamabad|îkon=Şitil}} ===== Sri Lanka ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Colombo|îkon=Xwestî}} ====Southeast Asia ==== {{Vital article count|26}} <!-- see also in other section: 1. Singapore //--> ===== Cambodia ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Phnom Penh|îkon=Xwestî}} ===== Indonesia ===== {{Vital article count|10}} # {{lgb|Cakarta|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Bandung|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Surabaya|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Medan, Îndonezya|Medan|en=Medan|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Palembang|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Makassar|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Semarang|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Malang|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Padang|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Yogyakarta|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===== Laos ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Vientiane|îkon=Xwestî}} ===== Malaysia ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|Kuala Lumpur|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Johor Bahru|îkon=Xwestî}} ===== Myanmar ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Yangon|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mandalay|îkon=Xwestî}} ===== Philippines ===== {{Vital article count|4}} # {{lgb|Manîla|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Quezon City|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cebu City|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Davao City|îkon=Xwestî}} ===== Thailand ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|Bangkok|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Chiang Mai|îkon=Xwestî}} ===== Vietnam ===== {{Vital article count|4}} # {{lgb|Bajarê Ho Chi Minh|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Haiphong|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hanoi|îkon=Şitil}} # {{lgb|Da Nang|îkon=Şitil}} ====Asyaya Rojava ==== {{Vital article count|39}} ===== Ermenistan ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Rewan|îkon=Destpêkî}} ===== Azerbaijan ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Bakû|îkon=C}} ===== Gurcistan ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Tbîlîsî|îkon=Şitil}} ===== Îran ===== {{Vital article count|8}} # {{lgb|Tehran|îkon=C}} # {{lgb|Meşhed|îkon=Şitil}} # {{lgb|Îsfehan|îkon=Şitil}} # {{lgb|Tewrêz|îkon=Şitil}} # {{lgb|Şîraz (bajar)|Şîraz|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Ehvaz|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Qum|îkon=Şitil}} # {{lgb|Kirmaşan|îkon=Şitil}} ===== Iraq ===== {{Vital article count|3}} # {{lgb|Bexda|îkon=C}} # {{lgb|Besre|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Mûsil|îkon=Destpêkî}} ===== Israel ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|Orşelîm|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Tel Avîv|îkon=Şitil}} ===== Jordan ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Emman|îkon=Şitil}} ===== Kuweyt ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Kuweyt (bajar)|îkon=Şitil}} ===== Lebanon ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Bêrût|îkon=Destpêkî}} ===== Oman ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Muscat|îkon=Xwestî}} ===== Palestine ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Xeze|îkon=Destpêkî}} ===== Qatar ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Doha|îkon=Şitil}} ===== Saudi Arabia ===== {{Vital article count|4}} # {{lgb|Meke|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Medîne|îkon=Şitil}} # {{lgb|Riyad|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Cide|îkon=Şitil}} ===== Syria ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|Şam|îkon=C}} # {{lgb|Heleb|îkon=Şitil}} ===== Tirkiye ===== {{Vital article count|7}} # {{lgb|Stembol|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Enqere|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Îzmîr|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Bursa (parêzgeh)|îkon=Şitil}} # {{lgb|Edene (bajar)|îkon=Şitil}} # {{lgb|Dîlok|îkon=C}} # {{lgb|Antalya|îkon=Destpêkî}} ===== United Arab Emirates ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|Ebû Zebî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Dubai|îkon=Destpêkî}} ===== Yemen ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|Sanaa|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Aden|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ===Ewropa=== {{Vital article count|93}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ====Ewropaya Bakur==== {{Vital article count|17}} ===== Danîmarka ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Kopenhag|îkon=Şitil}} ===== Estonya ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Tallinn|îkon=Şitil}} ===== Fînlenda ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Helsînkî|îkon=Destpêkî}} ===== Îrlenda ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Dublîn|îkon=Şitil}} ===== Latviya ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Rîga|îkon=Şitil}} ===== Lîtwanya ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Vilnius|îkon=Şitil}} ===== Norwêc ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Oslo|îkon=Şitil}} ===== Swêd ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Stokholm|îkon=Şitil}} ===== Qiraliyeta Yekbûyî ===== {{Vital article count|9}} # {{lgb|London|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Belfast|îkon=Şitil}} # {{lgb|Birmingham|îkon=Şitil}} # {{lgb|Kardîf|îkon=Şitil}} # {{lgb|Glasgow|îkon=Şitil}} # {{lgb|Edinburgh|îkon=Şitil}} # {{lgb|Liverpool|îkon=Şitil}} # {{lgb|Manchester|îkon=Şitil}} # {{lgb|Leeds|îkon=Şitil}} ====Ewropaya Başûr ==== {{Vital article count|20}} ===== Bosna û Hersek ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Sarayevo|îkon=Şitil}} ===== Xirwatistan===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Zagreb|îkon=C}} ===== Yewnanistan===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Atîna|îkon=C}} ===== Îtalya===== {{Vital article count|9}} # {{lgb|Roma|level=3|stûr=erê|îkon=C}} # {{lgb|Mîlano|îkon=Şitil}} # {{lgb|Napolî, Kampaniya|Napolî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Torîno|îkon=Şitil}} # {{lgb|Palermo|îkon=Şitil}} # {{lgb|Genova|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Firenze|îkon=Şitil}}<!--Italy/Renaissance--> # {{lgb|Sîrakuz|îkon=Şitil}}<!--Italy/widely known for being a vital city during the Hellenistic period--> # {{lgb|Venedîk|îkon=Şitil}}<!--Italy/canals--> ===== Portûgal ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|Lîzbon|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Porto|îkon=Xwestî}} ===== Serbistan ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Belgrad|îkon=C}} ===== Spanya ===== {{Vital article count|5}} # {{lgb|Madrîd|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Barselona|îkon=Şitil}} # {{lgb|Valensiya|îkon=Şitil}} # {{lgb|Sevilla|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Zaragoza|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ====Ewropaya Rojhilat==== {{Vital article count|31}} ===== Belarûs ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Mînsk|îkon=Şitil}} ===== Bulgaristan ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Sofya|îkon=C}} ===== Çekya ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Prag|îkon=Şitil}} ===== Mecaristan ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Budapeşt|îkon=Destpêkî}} ===== Polonya ===== {{Vital article count|6}} # {{lgb|Warşova|îkon=C}} # {{lgb|en=Gdańsk|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kraków|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Łódź|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Poznań|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Wrocław|îkon=Xwestî}} ===== Romanya ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Bûkareşt|îkon=C}} ===== Rûsya ===== {{Vital article count|13}} # {{lgb|Mosko|level=3|stûr=erê|îkon=B}} # {{lgb|Sankt Petersburg, Rûsya|Sankt Petersburg|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Novosibirsk|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Nîjnî Novgorod|îkon=Şitil}} # {{lgb|Yekaterînbûrg|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Samara|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Omsk|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kazan|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Chelyabinsk|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Rostov-on-Don|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Ûfa|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Volgograd|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Vladivostok|îkon=Xwestî}} ===== Slovakya ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Bratîslava|îkon=Şitil}} ===== Ûkrayna===== {{Vital article count|6}} # {{lgb|Kîev|îkon=C}} # {{lgb|Xarkîv|îkon=Şitil}} # {{lgb|Donetsk|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Dnîpro|îkon=Şitil}} # {{lgb|Odesa|îkon=Şitil}} # {{lgb|Lvîv|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ====Ewropaya Rojava==== {{Vital article count|25}} <!-- Vatican City is listed under Countries --> ===== Awistirya===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Viyana|îkon=C}} ===== Belçîka ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|Antwerpen|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Brussels|îkon=Xwestî}} ===== Fransa ===== {{Vital article count|8}} # {{lgb|Parîs|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Marsîlya|îkon=Şitil}} # {{lgb|Nantes|îkon=Şitil}} # {{lgb|Lyon|îkon=Şitil}} # {{lgb|Toulouse|îkon=Şitil}} # {{lgb|Nice|îkon=Şitil}} # {{lgb|Bordo|îkon=Şitil}} # {{lgb|Strasbourg|îkon=Şitil}} ===== Almanya===== {{Vital article count|9}} # {{lgb|Berlîn|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Hamburg|îkon=Şitil}} # {{lgb|Munîh|îkon=Şitil}} # {{lgb|Köln|îkon=Şitil}} # {{lgb|Frankfurt|îkon=Şitil}} # {{lgb|Stuttgart|îkon=Şitil}} # {{lgb|Düsseldorf|îkon=Şitil}} # {{lgb|Nürnberg|îkon=Şitil}} # {{lgb|Dresden|îkon=Şitil}} ===== Holenda===== {{Vital article count|3}} # {{lgb|Amsterdam|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Den Haag|îkon=Şitil}} # {{lgb|Rotterdam|îkon=Şitil}} ===== Swîsre ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|Jenev|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zurîx|îkon=Şitil}} {{col-break}} {{Col-end}} ===Amerîkaya Bakur=== {{Vital article count|53}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===== DYA ===== {{Vital article count|27}} ====== Northeast ====== {{Vital article count|5}} # {{lgb|Baltimore|îkon=Şitil}} # {{lgb|Boston, Massachusetts|îkon=Şitil}} # {{lgb|New York City|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Fîladelfiya|îkon=Şitil}} # {{lgb|Pittsburgh|îkon=Şitil}} ====== Midwest ====== {{Vital article count|5}} # {{lgb|Şîkago|îkon=Şitil}} # {{lgb|Cleveland|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Detroit|îkon=Şitil}} # {{lgb|Minneapolis|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|St. Louis|îkon=Şitil}} ====== South ====== {{Vital article count|10}} # {{lgb|Atlanta|îkon=Şitil}} # {{lgb|Austin, Teksas|îkon=Şitil}} # {{lgb|Charlotte|îkon=Şitil}} # {{lgb|Dallas|îkon=Şitil}} # {{lgb|Houston, Teksas|îkon=Şitil}} # {{lgb|Miami|îkon=Şitil}} # {{lgb|Nashville|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|New Orleans|îkon=Şitil}} # {{lgb|San Antonio|îkon=Şitil}} # {{lgb|Washington, District of Columbia|îkon=C}} ====== West ====== {{Vital article count|7}} # {{lgb|Denver|îkon=Şitil}} # {{lgb|Las Vegas|îkon=Şitil}} # {{lgb|Los Angeles|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Phoenix, Arîzona|îkon=Şitil}} # {{lgb|San Diego|îkon=Şitil}} # {{lgb|San Francisco|îkon=Şitil}} # {{lgb|Seattle|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ===== Kanada ===== {{Vital article count|5}} # {{lgb|Toronto|îkon=Şitil}} # {{lgb|Montreal|îkon=Şitil}} # {{lgb|Vancouver|îkon=Şitil}} # {{lgb|Ottawa|îkon=Şitil}} # {{lgb|Calgary|îkon=Şitil}} ===== Meksîk ===== {{Vital article count|10}} # {{lgb|Meksîko|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Tijuana|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Puebla (city)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Guadalajara|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Ciudad Juárez|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=León, Guanajuato|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Monterrey|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mérida, Yucatán|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Acapulco|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Veracruz (city)|îkon=Xwestî}} ====Caribbean==== {{Vital article count|5}} =====Cuba===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Havana|îkon=Xwestî}} =====Dominican Republic===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Santo Domingo|îkon=Xwestî}} =====Haiti===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Port-au-Prince|îkon=Xwestî}} =====Jamaica===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Kingston, Jamaica|îkon=Xwestî}} =====Puerto Rico===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=San Juan, Puerto Rico|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ====Central America ==== {{Vital article count|6}} =====Costa Rica===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=San José, Costa Rica|îkon=Xwestî}} =====El Salvador===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|San Salvador|îkon=Şitil}} =====Guatemala===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Guatemala (bajar)|îkon=Şitil}} =====Honduras===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Tegucigalpa|îkon=Xwestî}} =====Nicaragua===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Managua|îkon=Xwestî}} =====Panama===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Panama City|îkon=Xwestî}} {{col-end}} ===Okyanûsya=== {{Vital article count|6}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ==== Australia ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Adelaide|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Brisbane|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Melbourne|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Perth, Awistralya|Perth|îkon=Şitil}} # {{lgb|Sîdney|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ==== New Zealand ==== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Auckland|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ===Amerîkaya Başûr === {{Vital article count|34}} {{col-begin}} {{Col-break}} ==== Brazil ==== {{Vital article count|12}} # {{lgb|en=Belém|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Belo Horizonte|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Brasília|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Curitiba|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Fortaleza|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Manaus|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Porto Alegre|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Recife|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Rio de Janeiro|îkon=C}} # {{lgb|en=Salvador, Bahia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=São Luís, Maranhão|îkon=Xwestî}} # {{lgb|São Paulo|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ==== Bolivia ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|La Paz|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Santa Cruz de la Sierra|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ==== Argentina ==== {{Vital article count|3}} # {{lgb|Buenos Aires|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Córdoba, Argentina|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Rosario|îkon=Destpêkî}} ==== Chile ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|Santiago de Chile|îkon=Şitil}} # {{lgb|Valparaíso|îkon=Şitil}} ==== Ecuador ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Guayaquil|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Quito|îkon=Şitil}} ==== Peru ==== {{Vital article count|3}} # {{lgb|Lîma|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Arequipa|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cusco|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ==== Colombia ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|Bogotá|îkon=Şitil}} # {{lgb|Medellín|îkon=Şitil}} # {{lgb|Cali|îkon=Şitil}} # {{lgb|Barranquilla|îkon=Şitil}} # {{lgb|Cartagena de Indias|îkon=Şitil}} ==== Venezuela ==== {{Vital article count|3}} # {{lgb|Karakas|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Maracaibo|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Valencia, Venezuela|îkon=Xwestî}} ==== Paraguay ==== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Asunción|îkon=Xwestî}} ==== Ûrûguay ==== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Montevideo|îkon=Şitil}} {{Col-end}} <noinclude> {{Core topics}} </noinclude> [[Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê li gorî levelê|4]] iegdye429pyacn8f6mflqv6ognvs6tm 4 208685 2031274 2021655 2026-05-25T22:09:38Z Wikihez 39702 /* Arts: General */ 2031274 wikitext text/x-wiki {{shortcut|WP:GB/4/H|WP:GB/4/Huner}} [[File:Círculos Concéntricos.svg|60px|Vital articles|left]] Niha li ser Wîkîpediyaya kurdî [[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] gotar hene. Çend ji wan wekî '''gotara bingehîn''' hatine hilbijartin. Ev gotarên bingehîn jî di nav çar levelan de hatine parkirin. Di Level 1 de deh gotarên bingehîn ên herî muhîm cih digirin, û her level li ser levela pêşiya wê mezin dibe: [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1|Level 1]] (10 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2|Level 2]] (100 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|Level 3]] (1.000 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4|Level 4]] (10.000 gotar) Divê rûpelê de lîsteya Hunerê ya level 4 hene. Ji bo guhartina lîsteyê, pêşî li [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Gotarên bingehîn|rûpela gotûbêjê]] nîqaşekê bidin destpêkirin. Lîsteya gotarên bingehîn rêberî dike ku kîjan gotar pêşî were baştirkirin û herwiha kalîteya gotarên bingehîn jî bi vî awayî [[Special:Recentchangeslinked/Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|tên teqîpkirin]]. Lîste pêşî ji rûpela Wîkîpediyaya îngilîzî hatiye kopîkirin û li gorî hewcedariyên Wîkîpediyaya kurdî divê werin sererastkirin. Lîste ji aliyê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn|Wîkîprojeya Gotarên bingehîn]] vê tên kontrolkirin. {{Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/Nav bar}} {{center|{{Clickable button 2|Gotareke bingehîn a bi levela 4 pêş bixe|class=mw-ui-progressive|url=https://randomincategory.toolforge.org/?category=Gotarên%20bingehîn%20ên%20Wîkîpediyayê%20bi%20level%204&server=ku.wikipedia.org&cmnamespace=&cmtype=&returntype=subject}}}} == Kurte == {{TOC right|limit=4}} Tabloya li jêr kalîteya gotarên di vê lîsteyê de nîşan dide. Ji aliyê [[User:Balyozbot|Balyozbot]] ve her roj tê rojanekirin. <!-- update summary table: The text between update comments will be automatically overwritten by the bot. --> Hemû 675 gotar. Ji bo statîstîkên berfirehtir binêrin [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn/Statîstîk|Rûpela statîstîkê]]. {| class="wikitable sortable" |- ! Sinif !! #Gotar |- | {{class/icon|B}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa B|B]] || 1 |- | {{class/icon|C}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa C|C]] || 7 |- | {{class/icon|Destpêkî}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Destpêkî|Destpêkî]] || 44 |- | {{class/icon|Şitil}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Şitil|Şitil]] || 130 |- | {{class/icon|Xwestî}} <span title="Gotarên ku divê werin çêkirin">Xwestî</span> || 493 |} <!-- update end: summary table --> =Arts = {{Vital article count|675}} ==Huner: Giştî== {{Vital article count|3}} # {{lgb|Hunerên afirîner|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Huner|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Hunermend|îkon=Şitil}} ==Architecture == {{Vital article count|59}} :<small>''For construction technology, see: [[Wikipedia:Vital_articles/Level/4/Technology#Infrastructure_(70_articles)|Technology: Infrastructure]].''</small> <!--For styles, see under "Visual arts". For structures, see under "structural engineering"--> {{Div col|colwidth=15em}} ===Architecture: General=== {{Vital article count|6}} # {{lgb|Avahîsazî|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Sacral architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Architectural drawing|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Architectural theory|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Proportion (architecture)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Landscape architecture|îkon=Xwestî}} ===Styles === {{Vital article count|18}} # {{lgb|en=Ancient Egyptian architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ancient Greek architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ancient Roman architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Baroque architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Byzantine architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Chinese architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gothic architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Architecture of India|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Iranian architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Islamic architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Megalît|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Mesoamerican architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Architecture of Mesopotamia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Modern architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Neoclassical architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Postmodern architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Renaissance architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Romanesque architecture|îkon=Xwestî}} ===Specific structures === {{Vital article count|35}} # {{lgb|en=Acropolis of Athens|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Alhambra|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Angkor Wat|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Arc de Triomphe|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Borobudur|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Birca Xelîfe|îkon=Şitil}} # {{lgb|Kolezyûm|îkon=Şitil}} # {{lgb|Birca Eiffel|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Empire State Building|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Fallingwater|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Katedrala Firenzeyê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Bajarê Qedexe|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Great Sphinx of Giza|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dîwarê Çînê|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Ayasofya|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Kabe|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Kinkaku-ji|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kremlîn|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Leaning Tower of Pisa|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Machu Picchu|îkon=Şitil}} # {{lgb|Katedrala Notre Dame ya Parîsê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Palace of Versailles|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Palace of Westminster|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pantheon, Rome|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Parthenon|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sagrada Família|îkon=Şitil}} # {{lgb|Heft nuwazeyên cîhanê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Pîramîda Keops|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=St. Peter's Basilica|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Peykerê Azadiyê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Stonehenge|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Sydney Opera House|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Tac Mehel|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Çiyayê Perestgehê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Ziggurat of Ur|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ==Cultural venues == {{Vital article count|20}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Cultural venues: General=== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Museum|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Movie theater|îkon=Xwestî}} ===Americas === {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=American Museum of Natural History|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Metropolitan Museum of Art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Museum of Modern Art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=National Gallery of Art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Smithsonian Institution|îkon=Xwestî}} ===Asia === {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=National Museum of China|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=National Palace Museum|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Europe === {{Vital article count|11}} # {{lgb|en=British Museum|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hermitage Museum|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Muzeya Louvre|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Musée National d'Art Moderne|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Museo del Prado|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=National Gallery|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Natural History Museum, London|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Rijksmuseum|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tate Modern|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Uffizi|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Vatican Museums|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Literature == {{Vital article count|217}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics === {{Vital article count|38}} # {{lgb|Wêje|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=C}} # {{lgb|en=Character (arts)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Rexneya wêjeyî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Narrative|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Prose|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Saga|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Fiction|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Children's literature|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Detective fiction|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fable|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fairy tale|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fantasy|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fictional universe|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Horror fiction|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Legend|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Roman (wêje)|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|en=Romance novel|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Satire|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Black comedy|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Honaka zanistî|îkon=C}} ### {{lgb|en=Time travel|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Kurteçîrok|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Non-fiction|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Jînenîgarî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Rojnivîsk|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Ferheng|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Ensîklopedî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Ceriban (wêje)|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Thesaurus|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Helbest|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Epic poetry|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Ghazal|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Haikû|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Ode|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Prose poetry|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Rhyme|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Sone|îkon=Şitil}} # {{lgb|Nivîskar|îkon=Şitil}} === Edebiyat li gorî ziman û herêman === {{Vital article count|18}} # {{lgb|en=African literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ancient Egyptian literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ancient Greek literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Arabic literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Chinese literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=English literature|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Wêjeya fransî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Wêjeya almanî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Indian literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Wêjeya îtalî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Wêjeya japonî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Jewish literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Latin American literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Latin literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Wêjeya farisî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Wêjeya rûsî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Scandinavian literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Wêjeya spanî|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ===Specific works of fiction === {{Vital article count|90}} ==== Fiction of antiquity ==== {{Vital article count|16}} # {{lgb|en=Aesop's Fables|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Bacchae|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Golden Ass|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Investiture of the Gods|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Journey to the West|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kādambari|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kathasaritsagara|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Lysistrata|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Medea (play)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Oresteia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Oedipus Rex|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hezar û yek şev|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Panchatantra|îkon=Şitil}} # {{lgb|Çîroka Sê Keyaniyan|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The Tale of Genji|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Qiraxa avê (çîrok)|îkon=Şitil}} ==== Fiction of early printed book era ==== {{Vital article count|16}} # {{lgb|en=Candide|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Don Kîşot|îkon=C}} # {{lgb|en=Dream of the Red Chamber|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Goethe's Faust|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Ger û Geştên Gullivero (pirtûk)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Hamlet|îkon=Şitil}} # {{lgb|Şah Lear|îkon=Şitil}} # {{lgb|Macbeth|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=A Midsummer Night's Dream|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Othello|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=La Princesse de Clèves|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Robinson Crusoe (pirtûk)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Romeo û Juliet|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Tartuffe|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Tempest|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Utopia (More book)|îkon=Xwestî}} ==== Honaka çaxa modern ==== {{Vital article count|54}} # {{lgb|Huckleberry Fînn çavhilkiriyên leheng (pirtûk)|îkon=Şitil}} # {{lgb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb (pirtûk)|îkon=Şitil}} # {{lgb|Anna Karenina|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Brave New World|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Birayên Karamazov (pirtûk)|îkon=Şitil}} # {{lgb|Banga wehşetê (pirtûk)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=The Catcher in the Rye|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=A Christmas Carol|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Chronicles of Narnia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Color Purple|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sûc û Ceza|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The Crucible|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=A Doll's House|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Dracula|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Eugene Onegin|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Frankenstein|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=The Grapes of Wrath|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Great Gatsby|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Grimms' Fairy Tales|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Harry Potter|îkon=C}} # {{lgb|en=Heart of Darkness|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Hunchback of Notre-Dame|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Importance of Being Earnest|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=In Search of Lost Time|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Jane Eyre|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Mirovên hejar (roman)|îkon=Şitil}} # {{lgb|Mîrzayê Biçûk (pirtûk)|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Little Women|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Lolita (pirtûk)|îkon=Şitil}} # {{lgb|The Lord of the Rings (pirtûk)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Madame Bovary|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Metamorphosis|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Middlemarch|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Midnight's Children|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Moby-Dick|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Nineteen Eighty-Four|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=On the Road|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sed sal tenyayî (pirtûk)|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Pride and Prejudice|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Scarlet Letter|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Snow Country|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Sound and the Fury|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Sun Also Rises|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Things Fall Apart|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sê çekdar (pirtûk)|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=To Kill a Mockingbird|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=To the Lighthouse|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Ulysses (pirtûk)|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Uncle Tom's Cabin|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Waiting for Godot|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=War and Peace|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The War of the Worlds|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Wind in the Willows|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Wuthering Heights|îkon=Xwestî}} ==== Comics ==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=The Adventures of Tintin|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Asterix|îkon=Xwestî}} # {{lgb|One Piece|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Peanuts|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Specific works of nonfiction === {{Vital article count|47}} ==== Nonfiction of antiquity ==== {{Vital article count|23}} # {{lgb|Anabasîs|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Analects|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Apology (Plato)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hunera Şer (pirtûk)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Kitabu'ş-şîfa|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=On the Consolation of Philosophy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Dead Sea Scrolls|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Euclid's Elements|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hippocratic Corpus|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dîroka Hêrodotos|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=History of the Peloponnesian War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=I Ching|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Bêvaciya fîlozofan (pirtûk)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Metaphysics (Aristotle)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Mûqadîme|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Nicomachean Ethics|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Organon|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Poetic Edda|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Popol Vuh|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dewlet (Platon)|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Septuagint|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Summa Theologica|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Vulgate|îkon=Xwestî}} ==== Nonfiction of early printed book era ==== {{Vital article count|13}} # {{lgb|Kritik der reinen Vernunft|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=De revolutionibus orbium coelestium|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=A Dictionary of the English Language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Discourse on the Method|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Encyclopædia Britannica|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Encyclopédie|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gutenberg Bible|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The History of the Decline and Fall of the Roman Empire|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=King James Version|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Leviathan (Hobbes book)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ninety-five Theses|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Mîr (pirtûk)|îkon=Şitil}} ==== Nonfiction of modern era ==== {{Vital article count|11}} # {{lgb|Manîfestoya Komunîstî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Kapîtal|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The General Theory of Employment, Interest and Money|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Golden Bough|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Night (memoir)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=On the Origin of Species|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Oxford English Dictionary|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Quotations from Chairman Mao Tse-tung|îkon=Xwestî}} <!--over a billion copies printed--> # {{lgb|en=Silent Spring|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Structure of Scientific Revolutions|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Wealth of Nations|îkon=Xwestî}} ===Specific works of poetry === {{Vital article count|24}} ==== Poetic works of antiquity ==== {{Vital article count|14}} # {{lgb|Aeneis|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Beowulf|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Canterbury Tales|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Divina Commedia (pirtûk)|Divina Commedia|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Divan-i Shams-i Tabrizi|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Gilgamêş (destan)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Îlyada|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Mahabharata|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Mesnewî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Metamorphoses|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Nibelungenlied|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Odîseya|îkon=Şitil}} # {{lgb|Şahname|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Song of Roland|îkon=Xwestî}} ==== Poetic works of early printed book era ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Shakespeare's sonnets|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Paradise Lost|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Rubaiyat of Omar Khayyam|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Oku no Hosomichi|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Songs of Innocence and of Experience|îkon=Xwestî}} ==== Poetic works of modern era ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Duino Elegies|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Leaves of Grass|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Qelareşk (helbest)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=The Rime of the Ancient Mariner|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Waste Land|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Music == {{Vital article count|140}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics === {{Vital article count|16}} # {{lgb|Muzîk|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Choir|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Concert|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Counterpoint|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Harmony|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Chord (music)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Melody|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Muzîknasî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Music theory|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Music video|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Musical notation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Orchestra|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Rîtm|îkon=Şitil}} # {{lgb|Gam|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Singing|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Stran|îkon=Şitil}} ===Musical instruments === {{Vital article count|43}} # {{lgb|Amûrên muzîkê|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Electronic musical instrument|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Synthesizer|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Keyboard instrument|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Akordiyon|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Harpsichord|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Piyano|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Pipe organ|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Percussion instrument|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Zing|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Cymbal|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Djembe|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Drum|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Xylophone|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Amûrên jîdar|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Bass guitar|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Cello|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Double bass|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Electric guitar|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Gîtar|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Harp|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Lute|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Lyre|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Mandolin|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Viyola|en=Viola|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Keman|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Wind instrument|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Bagpipes|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Brass instrument|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Horn (instrument)|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Trombone|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Trumpet|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Tuba|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Harmonica|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Woodwind instrument|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Bassoon|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Clarinet|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Çîxulk|îkon=Şitil}} #### {{lgb|en=Pan flute|îkon=Xwestî}} #### {{lgb|en=Recorder (musical instrument)|îkon=Xwestî}} #### {{lgb|en=Western concert flute|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Oboe|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Saksafon|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ===Music genres and forms === {{Vital article count|48}} ====Music genres and forms: General==== {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=Ballad|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Christmas carol|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Beyt|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Lullaby|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sirûda neteweyî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Protest song|îkon=Xwestî}} ====Western classical music ==== {{Vital article count|16}} # {{lgb|Muzîka klasîk|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Aria|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Chamber music|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Concerto|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fugue|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Opera (muzîk)|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Sonata|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Symphony|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Medieval music|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Gregorian chant|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Renaissance music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Baroque music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Classical period (music)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Romantic music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=20th-century classical music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Contemporary classical music|îkon=Xwestî}} ====Non-Western music ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Arabic music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gamelan|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Indian classical music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Music of China|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sub-Saharan African music traditions|îkon=Xwestî}} ====Popular music ==== {{Vital article count|21}} # {{lgb|Blues|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Country music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dîsko|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Electronic music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Folk music|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Funk|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hip-hop (muzîk)|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Rap|îkon=Şitil}} # {{lgb|Cez|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Bossa nova|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Ragtime|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Muzîka pop|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Reggae|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Rhythm and blues|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Soul|îkon=Şitil}} # {{lgb|Muzîka rock|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Heavy Metal (muzîk)|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Punk rock|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Rock and roll|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Salsa music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Samba|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Specific musical works === {{Vital article count|33}} ====Baroque ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Brandenburg Concertos|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Four Seasons (Vivaldi)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mass in B minor|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Messiah (Handel)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Well-Tempered Clavier|îkon=Xwestî}} ====Classical ==== {{Vital article count|7}} # {{lgb|en=Nocturnes (Chopin)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Piano sonatas (Beethoven)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Symphony No. 3 (Beethoven)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Symphony No. 5 (Beethoven)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Symphony No. 2 (Mahler)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Senfoniya 9em a Beethoven|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Symphony No. 41 (Mozart)|îkon=Xwestî}} ====Opera ==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=La bohème|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Carmen|îkon=C}} # {{lgb|en=Don Giovanni|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Die Zauberflöte|îkon=C}} # {{lgb|en=The Marriage of Figaro|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Der Ring des Nibelungen|îkon=Xwestî}} # {{lgb|La traviata|îkon=C}} # {{lgb|en=Tristan und Isolde|îkon=Xwestî}} ====Ballet ==== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=The Nutcracker|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Rite of Spring|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Swan Lake|îkon=Xwestî}} ====Musicals ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=The Phantom of the Opera (1986 musical)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=West Side Story|îkon=Xwestî}} ====Modern ==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=Heartbreak Hotel|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Johnny B. Goode|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kind of Blue|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Like a Rolling Stone|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Respect (song)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Rhapsody in Blue|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Thriller (albûm)|îkon=Şitil}} {{Col-end}} ==Performing arts == {{Vital article count|45}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basic concepts === {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=Performing arts|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Temaşevan|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Costume|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Stage (theatre)|îkon=Xwestî}} ===Forms === {{Vital article count|41}} # {{lgb|en=Acrobatics|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Burlesque|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Circus|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Clown|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Magic (illusion)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mime artist|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Performance art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Performance poetry|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Puppetry|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ====Dans==== {{Vital article count|14}} # {{lgb|Dans|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Koreografî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Ballet|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ballroom dance|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Bolero|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Tango|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Waltz|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Belly dance|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Bharatanatyam|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Flamenko|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Folk dance|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hip hop dance|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Jazz dance|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Modern dance|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ==== Tiyatro ==== {{Vital article count|18}} # {{lgb|Şano|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Acting|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Stagecraft|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Pêkenok|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Commedia dell'arte|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Improvisational theatre|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Joke|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Parody|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Stand-up comedy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Drama|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Tragedy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Broadway theatre|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=West End theatre|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kabuki|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Musical theatre|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Noh|îkon=Şitil}} # {{lgb|Operaya Pekînê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Theatre of ancient Greece|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Visual arts == {{Vital article count|109}} :<small>''For photographic technology, see: [[Wikipedia:Vital_articles/Level/4/Technology#Optical_technology_(25_articles)|Technology: Optical technology]].''</small> {{Back to contents}}{{Div col|colwidth=15em}} ===History of art === {{Vital article count|51}} ====Pre-modern art ==== {{Vital article count|16}} # {{lgb|en=Academic art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ancient Greek art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Barok|îkon=Şitil}} # {{lgb|Klasîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Dutch Golden Age painting|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Empire style|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gothic art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hellenistic art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mannerism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Prehistoric art|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Cave painting|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Rock art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Renaissance art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Rococo|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Roman art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Romanesque art|îkon=Xwestî}} ====Modern art ==== {{Vital article count|21}} # {{lgb|en=Modern art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Abstract art|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Abstract expressionism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Art Deco|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Modernîzm|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Arts and Crafts movement|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Avant-garde|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kubîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|Dadaizm|îkon=Şitil}} # {{lgb|Ekspresyonîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|Futurîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Impressionism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Modernîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Neoklasîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Post-Impressionism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Postmodernîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Pre-Raphaelite Brotherhood|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Realism (arts)|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Romantîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Surrealîzm|îkon=B}} # {{lgb|Sembolîzm|îkon=Şitil}} ====Contemporary art ==== {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=Contemporary art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Conceptual art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Land art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Minimalism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Outsider art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pop art|îkon=Xwestî}} ====Non-Western art traditions ==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=African art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Chinese art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Indian art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Islamic art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Japanese art|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Ukiyo-e|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Persian art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Visual arts of the Indigenous peoples of the Americas|îkon=Xwestî}} ===Concepts and forms === {{Vital article count|30}} # {{lgb|en=Visual arts|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xweşnivîsî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Ceramic art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kolaj|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Comics|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Manga|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Decorative arts|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Drawing|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Fashion|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Folk art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Graffiti|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Handicraft|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Illustration|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mosaic|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mural|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Optical illusion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Orîgamî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Nîgar|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Landscape painting|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Oil painting|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Watercolor painting|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Perspective (graphical)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Portrait|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Printmaking|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Çapa qewartinê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Religious art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Peyker|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Taxidermy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Textile arts|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Wood carving|îkon=Xwestî}} ===Specific works === {{Vital article count|28}} ====Painting ==== {{Vital article count|17}} # {{lgb|en=A Sunday Afternoon on the Island of La Grande Jatte|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Along the River During the Qingming Festival|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Arnolfini Portrait|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Birth of Venus|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Campbell's Soup Cans|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Les Demoiselles d'Avignon|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Garden of Earthly Delights|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Guernica (tablo)|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The Last Supper (Leonardo)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Las Meninas|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Mona Lîza|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The Night Watch|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Persistence of Memory|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Scream|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kapela Sîkstînî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The Starry Night|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Water Lilies (Monet series)|îkon=Xwestî}} ====Sculpture ==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=David (Michelangelo)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Fountain (Duchamp)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Olmec colossal heads|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pietà (Michelangelo)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Artêşa terrakotayî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=The Thinker|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Venus de Milo|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Venus of Willendorf|îkon=Xwestî}} ====Medyayên din==== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=Bayeux Tapestry|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Book of Kells|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kanagawa Oki Nami Ura|îkon=Şitil}} {{Div col end}} ==Modern visual arts == {{Vital article count|60}} {{Div col|colwidth=15em}} ===Design === {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=Design|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Graphic design|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Typography|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Interior design|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Industrial design|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Malpersazî|îkon=Destpêkî}} ===Digital art === {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Digital art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Computer graphics|îkon=Xwestî}} ===Filmmaking === {{Vital article count|52}} ====Filmmaking: General==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|Fîlm|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Animation|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Anîme|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Silent film|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Filmmaking|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Sînema|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Special effect|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Studio system|îkon=Xwestî}} ====Cinema by country ==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=Cinema of the United States|îkon=Xwestî}} <!--Hollywood--> # {{lgb|en=Cinema of France|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cinema of India|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Bollywood|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Cinema of Japan|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cinema of China|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cinema of the Soviet Union|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cinema of Nigeria|îkon=Xwestî}} ====Film festival and awards ==== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=Film festival|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Festîvala Fîlman a Cannesê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Xelata Oscar|îkon=Şitil}} <!--Oscars--> ====Films ==== {{Vital article count|33}} ===== Animation ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Snow White and the Seven Dwarfs (1937 film)|îkon=Xwestî}} ===== Art film ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Mirror (film)|îkon=Xwestî}} ===== Comedy ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=City Lights|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Dr. Strangelove|îkon=Xwestî}} ===== Documentary ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Triumph of the Will|îkon=Xwestî}} ===== Drama film ===== {{Vital article count|18}} # {{lgb|en=8½|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Bicycle Thieves|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Breathless (1960 film)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Children of Paradise|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Citizen Kane|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Godfather|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=L'Atalante|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=La Dolce Vita|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Rules of the Game|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tokyo Story|îkon=Xwestî}} ====== Epic/Historical ====== {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=The Apu Trilogy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Battleship Potemkin|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Birth of a Nation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Lawrence of Arabia (film)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Seven Samurai|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Seventh Seal|îkon=Xwestî}} ====== Horror/Thriller ====== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Psycho (1960 film)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Vertigo (film)|îkon=Xwestî}} ===== Musical ===== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=The Jazz Singer|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Singin' in the Rain|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Sound of Music (film)|îkon=Xwestî}} ===== Romance film ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Casablanca (film)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gone with the Wind (film)|îkon=Xwestî}} ===== Science fiction/Fantasy ===== {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=2001: A Space Odyssey|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Metropolis (1927 film)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Star Wars|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The Wizard of Oz (1939 film)|îkon=Xwestî}} ===== Western ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Stagecoach (1939 film)|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} =={{anchor|Fictional characters}}Fictional and legendary characters == {{Vital article count|22}} :<small>''For mythological and Biblical characters, see: [[Wikipedia:Vital_articles/Level/4/Philosophy_and_religion#Mythology_(109_articles)|Philosophy and religion: Mythology]].''</small> {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Western folklore === {{Vital article count|6}} # {{lgb|Key Arthur|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Baba Yaga|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xwelîxan|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Faust|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Robin Hood|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Santa Claus|îkon=Xwestî}} ===Eastern folklore === {{Vital article count|2}} # {{lgb|Eledîn û lembeya newaze|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Hua Mulan|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Literature and drama === {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=James Bond (literary character)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sherlock Holmes|îkon=Şitil}} # {{lgb|Peter Pan|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Tarzan|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Winnie-the-Pooh|îkon=Xwestî}} ===Film, television, and games === {{Vital article count|3}} # {{lgb|Mickey Mouse|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Donald Duck|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Mario|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Superheroes === {{Vital article count|6}} # {{lgb|Superleheng|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Superman|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Batman (superleheng)|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Wonder Woman|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Spider-Man|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Thor (Marvel Comics)|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} {{Core topics}} [[Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê li gorî levelê|4]] f1sow1fo93qeasvw1h69u9xcfxtt9ng 4 209143 2031326 2030595 2026-05-26T02:38:21Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/jsonGbingehin.py|Bot]]: Naveroka rûpelê hat rojanekirin 2031326 json application/json { "Erdnîgarî": { "level": 2, "section": "Cografya" }, "Ewropa": { "level": 2, "section": "Cografya" }, "Exlaq": { "level": 2, "section": "Felsefe û dîn" }, "Ekolojî": { "level": 2, "section": "Zanist û tib" }, "Element": { "level": 2, "section": "Zanist û tib" }, "Erdnasî": { "level": 2, "section": "Zanist û tib" }, "Elektrîk": { "level": 2, "section": "Teknolojî" }, "Endezyarî": { "level": 2, "section": "Teknolojî" }, "Ekberê Mezin": { "level": 3, "section": "Serok û siyasetmedar" }, "Etiyopya": { "level": 3, "section": "Welat" }, "Erebistana Siûdî": { "level": 3, "section": "Welat" }, "Estetîk": { "level": 3, "section": "Beş û konseptên felsefeyê" }, "Epîstemolojî": { "level": 3, "section": "Beş û konseptên felsefeyê" }, "Evîn": { "level": 3, "section": "Psîkolojî" }, "Elektron": { "level": 3, "section": "Fizîk" }, "Eukaryot": { "level": 3, "section": "Biyolojî" }, "Ewr": { "level": 3, "section": "Zanista dinyayê" }, "Erdhej": { "level": 3, "section": "Zanista dinyayê" }, "Endezyariya avahiyê": { "level": 3, "section": "Teknolojî: Gelemper" }, "Endazyariya bûmayîk": { "level": 3, "section": "Xwarin û sihet" }, "Elektronîk": { "level": 3, "section": "Elektronîk" }, "Endam (biyolojî)": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Esasî 2" }, "Endamên zayendî": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Koendama zaûzê" }, "Enzîm": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Biyokîmya û biyolojiya molekuler" }, "Endamok": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Endamok" }, "Ejdehayê Komodoyê": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Xijende" }, "Ejdehmar": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Xijende" }, "Eylo (teyr)": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Baz û Eylo" }, "Eyloyê zêrîn": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Baz û Eylo" }, "Enzerût": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Ericales" }, "Epîdemîolojî": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Beşên tibê" }, "Epîlepsî": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Nexweşiyên nevegir" }, "Ewro": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Specific currencies" }, "Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusettsê": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "United States" }, "Etnolojî": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Etnolojî: Giştî" }, "Etnografî": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Etnolojî: Giştî" }, "Ereb": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Ethnic groups" }, "Ewlekarî": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Institutions and professions" }, "Eurovision Song Contest": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Televîzyon" }, "Ewlekariya neteweyî": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "State structure and administration" }, "Empatî": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Interpersonal relations" }, "Efser": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Military ranks" }, "Ewrasya": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Parzemîn" }, "Ekvator": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Dinya" }, "Elbe": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Ewropa 2" }, "Etna (çiyayê agirî)": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Ewropa 6" }, "Erîtrea": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "East Africa" }, "Efxanistan": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "South Asia" }, "Ermenistan": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "West Asia" }, "Estonya": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Northern Europe" }, "El Salvador": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Central America" }, "Ekwador": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Amerîkaya Başûr 8" }, "Ebxazya": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Unrecognized or largely unrecognized states, and disputed regions" }, "Ewropaya Rojava": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Ewropa: Giştî" }, "Ewropaya Rojhilat": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Ewropaya Rojhilat" }, "Endulus (herêm)": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Spanya" }, "Eswan": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Misir" }, "Ehvaz": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Îran" }, "Emman": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Jordan" }, "Enqere": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Tirkiye" }, "Edene (bajar)": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Tirkiye" }, "Ebû Zebî": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "United Arab Emirates" }, "Edinburgh": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Qiraliyeta Yekbûyî 2" }, "Empîrîzm": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Approaches 2" }, "Emrên Mezin": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Konseptên gelemper" }, "Ellah": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Îslam" }, "Eneias": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Qehremanên mîtolojiya yewnanî" }, "Enlîl": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Mîtolojiya Mezopotamyayê" }, "Ejdeha": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Mexlûqên mîtolojîk" }, "Ensîklopedî": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Basics" }, "Encyclopædia Britannica": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Nonfiction of early printed book era" }, "Ekspresyonîzm": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Modern art" }, "Eledîn û lembeya newaze": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Eastern folklore" }, "Elizabeth Taylor": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Aktor" }, "Esxîlos": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Ewropa" }, "Eurîpîdês": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Ewropa" }, "Ebû Nuwas": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Asya 2" }, "Edmund Spencer": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Ewropa 3" }, "Emily Dickinson": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "DYA û Kanada" }, "Ernest Hemingway": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "DYA û Kanada" }, "Edgar Allan Poe": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "DYA û Kanada" }, "Ezra Pound": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "DYA û Kanada" }, "Elie Wiesel": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Ewropaya navendî" }, "Enid Blyton": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Keyaniya Yekbûyî û Îrlenda" }, "Ella Fitzgerald": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Cez" }, "Elvis Presley": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Rock" }, "Erasmus": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a ewil 3" }, "Eusebios": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Tarîxa kevnare 4" }, "Edward Said": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn 5" }, "Eyşe": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Îslam" }, "Elî": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Îslama şiî" }, "Ehmed bin Henbel": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Îslama Sunî" }, "Ebû Henîfe": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Îslama Sunî" }, "Ebdulmelik": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Xalîfe" }, "Ebûbekir": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Xalîfe" }, "Ehmed Şahê Abdali": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Asyaya navendî, Îran, Qefqasya 2" }, "Enwer Sedat": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Afrîkaya bakur" }, "Eisaku Satō": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Japon 2" }, "Ebdulhemîd II": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Asyaya rojava 4" }, "Ebdulezîz Siûdî": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Asyaya rojava 4" }, "Enver Hoxha": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Southeastern Europe" }, "Elizabeth II": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "United Kingdom" }, "Emr bin Es": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Tarîxa piştî klasîkê 9" }, "Enver Paşa": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn 7" }, "Erwin Rommel": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn 7" }, "Ebû Muslim Xoresanî": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Tarîxa piştî klasîkê 10" }, "Emiliano Zapata": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Amerîka 5" }, "Enrico Fermi": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn 9" }, "Ernest Lawrence": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn 9" }, "Erwin Schrödinger": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn 9" }, "Edwin Hubble": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Astronomy" }, "Ernest Rutherford": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Chemistry" }, "Edward Jenner": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Medicine" }, "Edmund Hillary": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Climbing and mountaineering" }, "Elam": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "Central Asia, Iran, Caucasus" }, "Etrûsk": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "Europe 2" }, "Endulus (dewlet)": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "Spain" }, "Erdheja Şensiyê 1556": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "East Asia 3" }, "Engîzîsyona spanî": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "Western Europe 2" }, "Erdhej û tsunamiya Okyanûsa Hindî 2004": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "Southeast Asia 4" }, "Epîgrafî": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "Auxiliary historical sciences" }, "Elektroforeza bijel": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Biotechnology" }, "E-Peyam": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Networks" }, "Ethernet": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Networks" }, "Endezyariya kîmyayê": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Disciplines" }, "Endezyariya elektrîkê": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Disciplines" }, "Endezyariya nermalavê": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Disciplines" }, "EKG": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Diagnostic technologies" }, "Esmanger": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Basics 10" }, "Erîs": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Solar System" }, "Ekînoks": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Celestial sphere" }, "Esman": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Atmospheric optics" }, "Entropî": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Termodînamîk" } } prmmuu9yxuz1ui0pzwahr7va59c6kte 4 209149 2031325 2016396 2026-05-26T02:38:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/jsonGbingehin.py|Bot]]: Naveroka rûpelê hat rojanekirin 2031325 json application/json { "Hunerên afirîner": { "level": 1, "section": "Level 1 Gotarên bingehîn" }, "Hikûmet": { "level": 2, "section": "Civak û zanistên civakî" }, "Heyv": { "level": 2, "section": "Zanist û tib" }, "Heywan": { "level": 2, "section": "Zanist û tib" }, "Hejmar": { "level": 2, "section": "Matematîk" }, "Hamurabî": { "level": 3, "section": "Serok û siyasetmedar" }, "Hokusai": { "level": 3, "section": "Resam" }, "Hêrodotos": { "level": 3, "section": "Fîlozof û zanyarên civakî" }, "Homêros": { "level": 3, "section": "Nivîskar" }, "Hîpokrat": { "level": 3, "section": "Zanyar û mucîd" }, "Henry Ford": { "level": 3, "section": "Ticar" }, "Hîmalaya": { "level": 3, "section": "Taybetmendiyên erdî" }, "Hindistan": { "level": 3, "section": "Welat" }, "Holenda": { "level": 3, "section": "Welat" }, "Hong Kong": { "level": 3, "section": "Bajar" }, "Huner": { "level": 3, "section": "Huner: Gelemper" }, "Helbest": { "level": 3, "section": "Edebiyat" }, "Hinduîzm": { "level": 3, "section": "Dînên hindistanî" }, "Hevaltî": { "level": 3, "section": "Malbat û xizm" }, "Hêrs": { "level": 3, "section": "Psîkolojî" }, "Hişar": { "level": 3, "section": "Psîkolojî" }, "Hizir": { "level": 3, "section": "Psîkolojî" }, "Hêz": { "level": 3, "section": "Fizîk" }, "Hesp": { "level": 3, "section": "Biyolojî" }, "Hestî": { "level": 3, "section": "Biyolojî" }, "Hormonên herisê": { "level": 3, "section": "Biyolojî" }, "Hormon": { "level": 3, "section": "Kîmya" }, "Hîdrojen": { "level": 3, "section": "Kîmya" }, "Hesin": { "level": 3, "section": "Kîmya" }, "Hander": { "level": 3, "section": "Kîmya" }, "Hêza tavê": { "level": 3, "section": "Enerjî" }, "Hejmarên rastîn": { "level": 3, "section": "Hejmartin û reqam" }, "Hejmarên xwezayî": { "level": 3, "section": "Hejmartin û reqam" }, "Hejmarên hîmî": { "level": 3, "section": "Hejmartin û reqam" }, "Hoke": { "level": 3, "section": "Geometrî û topolojî" }, "Hûrjînewernasî": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Esasî" }, "Homo erectus": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Pêşveçûn" }, "Hestê bêhnkirinê": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Koendama demarê" }, "Hêkdank": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Koendama zaûzê" }, "Hemoglobîn": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Biyokîmya û biyolojiya molekuler" }, "Henase": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Esasî 3" }, "Hêk (toxim)": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Pirbûna heywanan" }, "Henaseya xaneyê": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Prosesên xaneyê" }, "Heştpê": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Mollusk" }, "Hêştirme": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Ratite" }, "Hirç": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Goştxwer" }, "Hêştir": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Artiodactyla" }, "Hespê çemî": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Artiodactyla" }, "Hirçolek": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Marsupial" }, "Hespê kihêl ê erebî": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Hesp" }, "Hevrist": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Gymnosperm" }, "Hirmî": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Mêweyên xwarinê" }, "Hinar": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Mêweyên xwarinê" }, "Hestiyepeykerê mirov": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Anatomiya însanan" }, "Harbûn": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Nexweşiyên vegir" }, "Halûsînasyon": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Yên din" }, "Hêkesork": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Festivals, holidays, and observances" }, "Halloween": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Festivals, holidays, and observances" }, "Han (netewe)": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Ethnic groups" }, "Hoker": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Basics 2" }, "Hiyeroglîfên misirî": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Alphabets and writing systems" }, "Hiqûqa kargêrî": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Subjects" }, "Hiqûqa navneteweyî": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Subjects" }, "Hiqûqa tiştan": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Subjects" }, "Hilbijartin": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Siyaset" }, "Hukmeta jînfirehiyê": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "State structure and administration" }, "Hevgirtin": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Basics 4" }, "Hindikayî": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Statûya civakî" }, "Homofobî": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Diskrîmînasyon" }, "Hêlîpan": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Kartografî" }, "Hêlîlar": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Kartografî" }, "Herka Kendavê": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Okyanûs û behr" }, "Hainan": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Asya 3" }, "Hokkaidō": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Asya 3" }, "Honşû": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Asya 3" }, "Hondûras": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Central America" }, "Haîtî": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Caribbean 2" }, "Hawaii": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "DYA" }, "Hebei": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Çîn" }, "Henan": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Çîn" }, "Hubei": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Çîn" }, "Hunan": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Çîn" }, "Hîcaz": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Rojhilata Navîn" }, "Herêma Xweser a Baskî": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Spanya" }, "Harbin": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Northeast China" }, "Hangzhou": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Rojhilata Çînê" }, "Hefei": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "South Central China" }, "Hîroşîma": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Japan" }, "Herat, Efxanistan": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Efxanistan" }, "Hanoi": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Vietnam" }, "Heleb": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Syria" }, "Helsînkî": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Fînlenda" }, "Hamburg": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Almanya 2" }, "Houston, Teksas": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "South" }, "Humanîzm": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Approaches" }, "Hîçperestî": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Approaches" }, "Hewra": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Cihûtî" }, "Hec": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Îslam" }, "Hedîs": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Îslam" }, "Helal": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Îslam" }, "Heram": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Îslam" }, "Hêraklês": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Qehremanên mîtolojiya yewnanî" }, "Hadês": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Xwedawendên yewnanî" }, "Hêra": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Xwedawendên yewnanî" }, "Hermês": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Xwedawendên yewnanî" }, "Hêfestos": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Xwedawendên yewnanî" }, "Hunermend": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Huner: Giştî" }, "Heft nuwazeyên cîhanê": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Specific structures" }, "Honaka zanistî": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Basics" }, "Haikû": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Basics" }, "Hezar û yek şev": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Fiction of antiquity" }, "Hamlet": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Fiction of early printed book era" }, "Huckleberry Fînn çavhilkiriyên leheng (pirtûk)": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Honaka çaxa modern" }, "Harry Potter": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Honaka çaxa modern" }, "Hunera Şer (pirtûk)": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Nonfiction of antiquity" }, "Hip-hop (muzîk)": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Popular music" }, "Heavy Metal (muzîk)": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Popular music" }, "Hindok": { "level": 4, "topic": "Jiyana rojane", "section": "Food types" }, "Hambûrger": { "level": 4, "topic": "Jiyana rojane", "section": "Food types" }, "Hingiv": { "level": 4, "topic": "Jiyana rojane", "section": "Meat and other animal products" }, "Heteroseksuelî": { "level": 4, "topic": "Jiyana rojane", "section": "Sexuality and gender" }, "Hevzayendîtî": { "level": 4, "topic": "Jiyana rojane", "section": "Sexuality and gender" }, "Hokiya ser çîmenê": { "level": 4, "topic": "Jiyana rojane", "section": "Team sports" }, "Hendbol": { "level": 4, "topic": "Jiyana rojane", "section": "Team sports" }, "Hokiya ser cemedê": { "level": 4, "topic": "Jiyana rojane", "section": "Team sports" }, "Hewz": { "level": 4, "topic": "Jiyana rojane", "section": "Water sports" }, "Hunerên lêdanê yên çînî": { "level": 4, "topic": "Jiyana rojane", "section": "Combat sport and martial arts" }, "Hunerên lêdanê yên hevedudanî": { "level": 4, "topic": "Jiyana rojane", "section": "Combat sport and martial arts" }, "Hêlpeydakirin": { "level": 4, "topic": "Jiyana rojane", "section": "Other individual sports" }, "Hejmarên na aqlî": { "level": 4, "topic": "Matematîk", "section": "Basics" }, "Hejmarên romî": { "level": 4, "topic": "Matematîk", "section": "Basics" }, "Hevkêşeya dîferensiyel": { "level": 4, "topic": "Matematîk", "section": "Calculus and analysis" }, "Henry Fonda": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Aktor" }, "Hêsîodos": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Ewropa" }, "Horatius": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Ewropa" }, "Hafizê Şîrazî": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Asya 2" }, "Han Yu": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Asya 2" }, "H. P. Lovecraft": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "DYA û Kanada" }, "Henryk Sienkiewicz": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Ewropaya navendî" }, "Hans Christian Andersen": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Ewropaya rojava" }, "Heinrich Heine": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Ewropaya rojava" }, "Hermann Hesse": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Ewropaya rojava" }, "Henrik Ibsen": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Ewropaya rojava" }, "Halldór Laxness": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Ewropaya rojava" }, "H. G. Wells": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Keyaniya Yekbûyî û Îrlenda" }, "Henry Purcell": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Barok" }, "Hector Berlioz": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Romantîk" }, "Hayao Miyazakî": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Anîmator û kuklabaz" }, "Hêrakleitos": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Tarîxa kevnare 3" }, "Hannah Arendt": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn 3" }, "Henri Bergson": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn 3" }, "Henry David Thoreau": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn 3" }, "Huseyn bin Elî": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Îslama şiî" }, "Han Gaozu": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Asyaya rojhilat" }, "Hadrianus": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Romaya kevnare" }, "Harûn Reşîd": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Xalîfe" }, "Hêraklios": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Împeratoriya Bîzansê" }, "Henry VIII": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Înglistan û Skoçya 2" }, "Hugo Chávez": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Amerîkaya başûr" }, "Harry S. Truman": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "DYA 2" }, "Hîrohîto": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Japon 2" }, "Henîbal": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Tarîxa kevnare 7" }, "Hernán Cortés": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a ewil 7" }, "Helmuth Karl Bernhard von Moltke": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn 7" }, "Hong Xiuquan": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Asya 9" }, "Henry Dunant": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Ewropa 9" }, "Hîparxos": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Tarîxa kevnare 9" }, "Hîpatîa": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Tarîxa kevnare 9" }, "Henri Becquerel": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn 9" }, "Hans Albrecht Bethe": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn 9" }, "Henry Cavendish": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn 9" }, "Hendrik Lorentz": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn 9" }, "Hermann Weyl": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn 10" }, "Hîlala Berhemdar": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "West Asia" }, "Hîtît": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "West Asia" }, "Holokost": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "Şerê Cîhanî yê Duyem" }, "Holodomor": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "Eastern Europe" }, "Hişkalav": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Computer hardware" }, "Hard dîsk": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Data storage" }, "HTML": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Internet" }, "Hîdroelektrîk": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Energy and fuel" }, "Hibir": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Artist's tools" }, "Huske": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Projectile weapons" }, "Hirî": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Fabrics and fibers" }, "Hêkî": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Techniques 2" }, "Helîkopter": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Aviation" }, "Heyvgirtin": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Celestial mechanics" }, "Hirçê Mezin": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Constellations" }, "Hejmara atomî": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Basics 4" }, "Helyûm": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Chemical elements 2" }, "Hafniyûm": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Chemical elements 2" }, "Holosen": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Periyodên jeolojîk" }, "Havîn": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Seasons" }, "Hêza karebayî": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Electrostatics" }, "Hûrpêl": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Electrodynamics" }, "Hejik": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Basics 9" } } fef7in9oywig76wc803entmblqz81wg 5 209839 2031316 1928681 2026-05-25T23:21:35Z Wikihez 39702 Nirxandin: −Kalika wîkîprojeyê ([[WP:RATER#2.7.1|Rater]]) 2031316 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} lw8huombdp9nunvd58teyp09e5ecp5y 5 209849 2031317 1928670 2026-05-25T23:22:12Z Wikihez 39702 Nirxandin: −Kalika wîkîprojeyê ([[WP:RATER#2.7.1|Rater]]) 2031317 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} lw8huombdp9nunvd58teyp09e5ecp5y 5 209852 2031315 1928664 2026-05-25T23:20:27Z Wikihez 39702 Nirxandin: −Kalika wîkîprojeyê ([[WP:RATER#2.7.1|Rater]]) 2031315 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} lw8huombdp9nunvd58teyp09e5ecp5y 1 210281 2031312 1967417 2026-05-25T23:16:02Z Wikihez 39702 Ji bo [[Gotûbêj:Ekwador]] hat beralîkirin 2031312 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Ekwador]] oe40cvcervee2a2ai2csg1sgny334lp 2 211750 2031235 2030850 2026-05-25T19:53:05Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2031235 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1]]: Rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê {{ş|lgb}} {{param|en}} bi kar tîne. # [[Xal]] beralî dike ser [[Xal (geometrî)]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etnografî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethnography]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etnolojî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethnology]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dengnasî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Phonology]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. 1vrajbxtgu4i0aubd8q60cafhk7wi52 2031236 2031235 2026-05-25T19:53:12Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2031236 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The arts]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1]]: Rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê {{ş|lgb}} {{param|en}} bi kar tîne. # [[Xal]] beralî dike ser [[Xal (geometrî)]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etnografî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethnography]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etnolojî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethnology]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dengnasî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Phonology]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. 6izqhkdccdl7iz1jh9bxpenm0ws7ob5 2031237 2031236 2026-05-25T19:54:27Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2031237 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The arts]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The arts]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1]]: Rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê {{ş|lgb}} {{param|en}} bi kar tîne. # [[Xal]] beralî dike ser [[Xal (geometrî)]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etnografî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethnography]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etnolojî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethnology]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dengnasî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Phonology]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. nkpzitgxzcmkuu8id58d6ud6r2rcip0 2031238 2031237 2026-05-25T20:10:25Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2031238 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The arts]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The arts]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The arts]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1]]: Rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê {{ş|lgb}} {{param|en}} bi kar tîne. # [[Xal]] beralî dike ser [[Xal (geometrî)]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etnografî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethnography]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etnolojî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethnology]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dengnasî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Phonology]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. qh3naza6qmjybk48fktg0oviikszq7k 4 214165 2031381 2030938 2026-05-26T08:39:06Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên botan hat rojanekirin 2031381 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Balyozbot}} | 815137 |- | 2 | {{b|WîkîBot}} | 37319 |- | 3 | {{b|SieBot}} | 26410 |- | 4 | {{b|TXiKiBoT}} | 19321 |- | 5 | {{b|Luckas-bot}} | 17287 |- | 6 | {{b|InternetArchiveBot}} | 14897 |- | 7 | {{b|VolkovBot}} | 13954 |- | 8 | {{b|Escarbot}} | 10256 |- | 9 | {{b|Thijs!bot}} | 9729 |- | 10 | {{b|JAnDbot}} | 9153 |- | 11 | {{b|WikitanvirBot}} | 8977 |- | 12 | {{b|AramBot}} | 7122 |- | 13 | {{b|MelancholieBot}} | 6834 |- | 14 | {{b|AlleborgoBot}} | 5091 |- | 15 | {{b|Alexbot}} | 4188 |- | 16 | {{b|GanimalBot}} | 4109 |- | 17 | {{b|FoxBot}} | 3926 |- | 18 | {{b|Loveless}} | 3922 |- | 19 | {{b|TobeBot}} | 3779 |- | 20 | {{b|SakuraBot}} | 3603 |- | 21 | {{b|Idioma-bot}} | 2800 |- | 22 | {{b|PipepBot}} | 2080 |- | 23 | {{b|JhsBot}} | 1904 |- | 24 | {{b|Synthebot}} | 1842 |- | 25 | {{b|BotMultichill}} | 1825 |- | 26 | {{b|Ripchip Bot}} | 1823 |- | 27 | {{b|CalakBot}} | 1795 |- | 28 | {{b|タチコマ robot}} | 1648 |- | 29 | {{b|Mjbmrbot}} | 1587 |- | 30 | {{b|AvocatoBot}} | 1501 |- | 31 | {{b|MediaWiki message delivery}} | 1481 |- | 32 | {{b|YurikBot}} | 1349 |- | 33 | {{b|Robbot}} | 1233 |- | 34 | {{b|AvicBot}} | 1122 |- | 35 | {{b|RobotJcb}} | 1088 |- | 36 | {{b|BodhisattvaBot}} | 1027 |- | 37 | {{b|Vagobot}} | 1002 |} nrvx66sjqwfwyy7k9yj00nqjcyxp2uk 14 260924 2031223 1890952 2026-05-25T18:53:27Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031223 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Femînîzm]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan]] [[Kategorî:Tevgerên civakî li gorî welatan]] jjsqq5qpiu6efau8ylb0d59qcrvcgxu 2031457 2031223 2026-05-26T11:04:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2031457 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Femînîzm| ]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan]] [[Kategorî:Tevgerên civakî li gorî welatan]] p7q4lsur5svn39bvx5t8khrf2djnp5k 2031458 2031457 2026-05-26T11:05:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2031458 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Femînîzm| ]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan|Mafên jinan li gorî welatan]] [[Kategorî:Tevgerên civakî li gorî welatan]] 7124003omusawyqx5s6x3hclmf76buq 2031459 2031458 2026-05-26T11:05:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2031459 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Femînîzm| ]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan| ]] [[Kategorî:Tevgerên civakî li gorî welatan]] ryh1bls1a2jo9i2xspdhw5tihww99kt 2031461 2031459 2026-05-26T11:07:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2031461 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Femînîzm| ]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan| ]] [[Kategorî:Tevgerên civakî li gorî welatan| ]] hrokqib94855nlwjc0vczc1uu94ofgf 14 260925 2031182 1758500 2026-05-25T18:07:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2031182 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Femînîzm li gorî welatan|Efxanistan]] [[Kategorî:Femînîzm li Asyayê]] [[Kategorî:Mafên jinan li Efxanistanê]] swohkcs7rx8l29lbf9uxrqs4wx4hgwl 2031231 2031182 2026-05-25T19:32:31Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031231 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Femînîzm li Asyayê]] [[Kategorî:Femînîzm li gorî welatan|Efxanistan]] [[Kategorî:Mafên jinan li Efxanistanê]] f9eia738ubg737caxa7nmjukv0ua7wa 14 260926 2031202 1840898 2026-05-25T18:24:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2031202 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Femînîzm li gorî parzemînan|Asya]] [[Kategorî:Jin li Asyayê]] sqnw9n16m2jeo6zz742516gf0fv6xlf 2031203 2031202 2026-05-25T18:24:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2031203 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Femînîzm li gorî parzemînan|Asya]] [[Kategorî:Jin li Asyayê| ]] 787n617zaf7s84nnzkh32f935262rag 14 260929 2031181 1758427 2026-05-25T18:07:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2031181 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Femînîzm li gorî welatan|Pakistan]] [[Kategorî:Femînîzm li Asyayê]] [[Kategorî:Mafên jinan li Pakistanê]] 7aa2yyog3hg7g7me1yjtp751wum10o2 2031232 2031181 2026-05-25T19:32:32Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031232 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Femînîzm li Asyayê]] [[Kategorî:Femînîzm li gorî welatan|Pakistan]] [[Kategorî:Mafên jinan li Pakistanê]] 188k5ypwf52hosar6qqaqrh9uzvswm7 14 260936 2031389 1840899 2026-05-26T08:55:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2031389 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jin li Asyayê]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî parzemînan|Asya]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Asyayê]] gv2exxt4ftled34lirqfh5gvcp9tzta 14 260937 2031435 1758530 2026-05-26T10:40:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2031435 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jin li gorî parzemînan]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Mafên jinan| ]] [[Kategorî:Mafên mirovan li gorî parzemînan]] qn5jt84q33116c7an3ynhi2lb6r0xzt 2031436 2031435 2026-05-26T10:41:49Z Avestaboy 34898 /* */ 2031436 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jin li gorî parzemînan| ]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Mafên jinan| ]] [[Kategorî:Mafên mirovan li gorî parzemînan]] qqcgcyoguaued3kzzloq71dgp0rtvn9 2031438 2031436 2026-05-26T10:42:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2031438 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jin li gorî parzemînan| ]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Mafên jinan| ]] [[Kategorî:Mafên mirovan li gorî parzemînan| ]] 2n3ms940xnwqkhs3vx97r88lsk9j4tx 14 260947 2031408 1758800 2026-05-26T09:27:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2031408 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Civaka asyayî]] [[Kategorî:Mafên mirovan li gorî parzemînan|Asya]] 3v0qg28te679jfx16umgltonbyvdwtm 14 304258 2031482 1916395 2026-05-26T11:29:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2031482 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Hindistanê]] [[Kategorî:Nakokî li Hindistanê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan|Hindistanê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Asyayê|Hindistanê]] jecxb2lz2uarsyzna2hnrcf1dlqnibj 14 304267 2031485 1916394 2026-05-26T11:30:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2031485 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Pakistanê]] [[Kategorî:Nakokî li Pakistanê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan|Pakistanê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Asyayê|Pakistanê]] 3psf1pk7xoybhjkzpuphhki9pwl22ji 14 304278 2031484 1916396 2026-05-26T11:30:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2031484 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Yemenê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan|Yemenê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Asyayê|Yemenê]] nmajusw3cdglamj578hsk51wu51e450 14 304310 2031483 1916392 2026-05-26T11:30:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2031483 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Iraqê]] [[Kategorî:Nakokî li Iraqê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan|Iraqê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Asyayê|Iraqê]] oakgamfgef3nbigfica14jc5wflhojj 14 304314 2031481 1916393 2026-05-26T11:28:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2031481 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Efxanistanê]] [[Kategorî:Nakokî li Efxanistanê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan|Efxanistanê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Asyayê|Efxanistanê]] rfazioj5mj6j4baesx01zf3vwt2uci9 14 304428 2031410 1916220 2026-05-26T09:27:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2031410 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Mafên mirovan li gorî parzemînan|Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Amerîkayê]] axb655gtlp2qvzk5lmfu9zmcwk2pbe5 2031426 2031410 2026-05-26T10:28:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2031426 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Mafên mirovan li gorî parzemînan|Amerîkaya Bakur]] a4i5ynjue0ntawpfxg6u78onda84a0d 14 304437 2031427 1916227 2026-05-26T10:29:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2031427 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Amerîkayê]] [[Kategorî:Mafên mirovan li gorî parzemînan|Amerîka]] s4t6dtthe8m2e1key6og1w1copbiqkw 14 304447 2031480 1916632 2026-05-26T11:27:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2031480 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan|Tirkiye]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Asyayê|Tirkiye]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Ewropayê|Tirkiye]] 93qcvomrj75frhuiz8e7pbvyj4qjzne 14 304490 2031486 1916692 2026-05-26T11:31:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2031486 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Kanadayê]] [[Kategorî:Nakokî li Kanadayê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan|Kanada]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Amerîkaya Bakur|Kanada]] 41xzuqq8oindvdmyicogrqv917uh971 14 307284 2031124 1988370 2026-05-25T15:53:04Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031124 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çînî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Jinên çînî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|çînî]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] 9nmtxy4ei8p6tgee3sl9xvlb89vqc6s 14 310913 2031488 1955676 2026-05-26T11:33:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2031488 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroka civakî li gorî welatan]] [[Kategorî:Nîjadperestî| Welat]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan]] ky8dbttsbemdtnptp16ug42y6q0pbmy 2031490 2031488 2026-05-26T11:34:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2031490 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroka civakî li gorî welatan| nîjadperestî]] [[Kategorî:Nîjadperestî| Welat]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan]] f2iivoihe1za06m1mgfuoewg1bivsrw 2031491 2031490 2026-05-26T11:36:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2031491 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroka civakî li gorî welatan| nîjadperestî]] [[Kategorî:Nîjadperestî| Welat]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan| ]] t8dzwq6w5ygu7o9aonaas8qm2zdazmt 14 310916 2031440 1955689 2026-05-26T10:43:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2031440 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Binpêkirina mafên mirovan]] [[Kategorî:Mafên mirovan li gorî parzemînan]] 1wyu8mmidpm7skkm5zjniblgbt1pgcb 2031441 2031440 2026-05-26T10:44:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2031441 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Binpêkirina mafên mirovan]] [[Kategorî:Mafên mirovan li gorî parzemînan]] skrsq9jk8hyqn1qc1ci9o97i7xbtsoz 2031442 2031441 2026-05-26T10:45:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2031442 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Binpêkirina mafên mirovan| *]] [[Kategorî:Mafên mirovan li gorî parzemînan]] mav4rtdfs0eh39j40j72ap44mycrnw2 2031443 2031442 2026-05-26T10:46:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2031443 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Binpêkirina mafên mirovan| *]] [[Kategorî:Mafên mirovan li gorî parzemînan| Binpêkirin]] rel2fj1lts0av7rj0fovaxd4v7odchc 1 312348 2031311 1967602 2026-05-25T23:15:04Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/tagger|T:]] + {{[[Şablon:Agahîdank wargeh/wîkîdane|Agahîdank wargeh/wîkîdane]]}} 2031311 wikitext text/x-wiki {{yekkirina dîrokê|Gotûbêj:Ekuador}} {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|bingehîn=erê|sinif=şitil|1= {{Wîkîproje Welat}} }} == Rastnivîs == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] , @[[Bikarhêner:Ferhengvan|Ferhengvan]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] hûn çawa nin. Belkî hûn dizanin ku ji bo hin navên welatan bi kurdî gelek rastnivîs hene. Gelo welatê '''Ecuador''' bi kurdî çawa tê nivîsandin ? Malpera ferhengkurdi.org ya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] mesela navê welatê wek '''Ekwador''' dinivîs e. [https://ferhengkurdi.org/tr/kelime/Ekwador-m ://ferhengkurdi.org/tr/kelime/Ekwador-m] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:53, 28 çiriya paşîn 2025 (UTC) :Silav, :Di rojnameya Kurmancî ya sala 1987, hejmara 1em de wekî “Ekwador” hatiye nivîsîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 16:24, 28 çiriya paşîn 2025 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], heke em Ekwador binivîsin, bila em Gwatemala, Nîkaragwa, Paragway, Ûrûgway û Venezwêla jî binivîsin, ne wilo? Ekwador, yan Êkwador? Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:41, 28 çiriya paşîn 2025 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] em li gorî çavkanîyan dixebitin. Malpera ferhengkurdi.org ya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] '''Paragûay''' dinivîs e. Mesela em bi kurdî jî [[Ewropa]] an jî '''Ewrûpa''' û ne '''Europa''' ::dibêjin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:43, 29 çiriya paşîn 2025 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], li gorî çavkaniyên kurdî, navê vî welatî Ekwador, Egwedor, Ekvador û Êkvador e, lê berçav e ku pirraniya wan dibêjinê Ekwador. Spas. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 23:23, 29 çiriya paşîn 2025 (UTC) :Qerardana li ser rastnivîsînê ne karê me ye. Divê em li gorî çavkanîyên mewcûd biçin, ger di çavkanîyan de peyda nebe, wê çaxê mirov kare li gorî metodên zimanên din biçe. Di ''Rêbera Rastnivîsînê'' ya Komxebata Kurmancîyê de wek "'''Ekwador'''" derbas dibe. Lewma divê bibe "Ekwador". -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 11:02, 7 kanûna pêşîn 2025 (UTC) byh1efukwvv15l93b4pc2w3e737n1s0 14 315349 2031478 1994718 2026-05-26T11:26:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2031478 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan|Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Ewropayê|Keyaniya Yekbûyî]] aae94tofk24u0rao6bk2xebam1fv02l 14 315928 2031033 2000181 2026-05-25T13:59:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2031033 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Mêrên îngilîz li gorî pîşeyan|model]] [[Kategorî:Modelên brîtanî yên mêr|îngilîz]] [[Kategorî:Modelên îngilîz|+Mêr]] ex79w5evw7rxcaw6gw6gnvaoo9m9nbs 14 318584 2031007 2030803 2026-05-25T12:54:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2031007 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên wêlsî yên mêr]] [[Kategorî:Wênesazên brîtanî yên mêr|Wêlsî]] [[Kategorî:Wênesazên wêlsî]] nhvmfnbcsv2fiogejcmum564zpw7aly 2031059 2031007 2026-05-25T14:31:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2031059 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên wêlsî yên mêr]] [[Kategorî:Wênesazên brîtanî yên mêr|Wêlsî]] [[Kategorî:Wênesazên wêlsî|+Mêr]] gew1gy6ioy9gumzplehxk5nj6ayizw6 2031061 2031059 2026-05-25T14:32:35Z Avestaboy 34898 /* */ 2031061 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên wêlsî yên mêr|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên brîtanî yên mêr|Wêlsî]] [[Kategorî:Wênesazên wêlsî|+Mêr]] hbc98ym1iwc88174ulxnbfj9ejqg7f1 2031066 2031061 2026-05-25T14:36:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2031066 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên wêlsî yên mêr|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên brîtanî yên mêr|Wêlsî]] [[Kategorî:Wênesazên wêlsî|+Mêr]] ldme6za2rib779fm6idgi9tug9wxbxh 2031067 2031066 2026-05-25T14:36:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2031067 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên wêlsî yên mêr|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên brîtanî yên mêr|Wêlsî]] [[Kategorî:Wênesazên wêlsî|+Mêr]] hbc98ym1iwc88174ulxnbfj9ejqg7f1 0 318589 2030997 2030966 2026-05-25T12:39:55Z Wikihez 39702 Bi riya wergerandina beşa "History and classifications" ji rûpela "[[:en:Special:Redirect/revision/1354014434|The arts]]" lê hat zêdekirin 2030997 wikitext text/x-wiki {{xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[File:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de, ji bo huner û zenaatê kelîmeya 'techne' dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana Antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya Antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]].Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li Ewropayê dêr û dewlet di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên xiristîyan israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} Hunera Asyayê bi giştî di stîla nêzîkî hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn de xebitiye; yanî giranî daye ser nexşên rûyî û rengên eslî.Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, karîkatûr jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunerê [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon|Japonê]] de eyan e. Hunera îslamî di çarçoveyên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}}Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên geometrîk îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tasnîfkirin === [[File:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's'' ji aliyê [[Lawrence Alma-Tadema]] ve 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li unîversîteyên Ewropayê wekî perçeyekî "trîvîûm" û "kuadrîvîûm" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma zanistên mirovahiyê, an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{cite magazine |last1=Walker |first1=Sylvia |date=26 October 2021 |title=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazine=Contemporary Art Issue}}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{cite web |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |title=Esthetics - Drama |website=Importance Of Philosophy |access-date=6 August 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |archive-date=6 August 2024 |last1=Landauer |first1=Jeff |last2=Rowlands |first2=Joseph}}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{cite web |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |title=Esthetics - Dance |website=Importance Of Philosophy |access-date=21 January 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |archive-date=21 January 2025 |last1=Landauer |first1=Jeff |last2=Rowlands |first2=Joseph}}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{cite web |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |title=Esthetics - Song |website=Importance Of Philosophy |access-date=12 February 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |archive-date=12 February 2025 |last1=Landauer |first1=Jeff |last2=Rowlands |first2=Joseph}}</ref>Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}}Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Chilvers |pêşnav=Ian |sernav=The Oxford Dictionary of Art |tarîx=2004 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-860476-1 |çap=3 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ching |pêşnav=Francis D. K. |sernav=Architecture: Form, Space, and Order |weşanger=John Wiley & Sons |beş=7 |tarîx=2012-07-16 |isbn=978-1-118-00482-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Fraleigh |pêşnav=Sondra Horton |sernav=Dance and the Lived Body: A Descriptive Aesthetics |weşanger=[[University of Pittsburgh Press]] |sal=1987 |isbn=978-0-8229-7170-2 |cih=Pittsburgh }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gardner |pêşnav=Howard |lînka-nivîskar=Howard Gardner |sal=1983 |sernav=Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences |weşanger=[[Basic Books]] |cih=New York |isbn=978-0-465-02508-4 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav1=Goodwin |pêşnav1=Noël |lînka-nivîskar1=Noël Goodwin |paşnav2=Halfyard |pêşnav2=Janet |paşnavê-edîtor=Latham |pêşnavê-edîtor=Alison |sal=2011 |sernav=Choreography |ensîklopedî=[[The Oxford Companion to Music]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |isbn=978-0-19-957903-7 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |gihiştina-urlyê=subscription |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=21 tîrmeh 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220721195826/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Oxford Companion to Philosophy |sernav=Performing Arts |paşnavê-edîtor=Honderich |pêşnavê-edîtor=Ted |sal=2006 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-926479-7 |doi=10.1093/acref/9780199264797.001.0001 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Huntsman |pêşnav=Penny |sernav=Thinking About Art: A Thematic Guide to Art History |sal=2015 |weşanger=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |isbn=978-1-118-90517-3 |cih=Chichester, West Sussex, UK }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Nettl |pêşnav=Bruno |lînka-nivîskar=Bruno Nettl |sal=2001 |ensîklopedî=[[Grove Music Online]] |sernav=Music |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.40476 |isbn=978-1-56159-263-0 |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |roja-gihiştinê=29 gulan 2022 |roja-arşîvê=18 nîsan 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220418003751/https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |rewşa-urlyê=zindî }} {{Grove Music subscription}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Owen |pêşnav=Harold |sal=2000 |sernav=Music Theory Resource Book |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford and New York |isbn=978-0-19-511539-0 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Rechtin |pêşnav1=Eberhardt |paşnav2=Maier |pêşnav2=Mark W. |sernav=The Art of Systems Architecting |çap=Second |weşanger=CRC Press |cihê-weşandinê=Boca Raton |tarîx=2000-06-28 |isbn=0-8493-0440-7 |url=https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |roja-gihiştinê=11 tebax 2024 |roja-arşîvê=16 nîsan 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240416103055/https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-kovar |tarîx=2013 |sernav=Video Games Playing: A substitute for cultural consumptions? |paşnav1=Borowiecki |pêşnav1=Karol J. |paşnav2=Prieto-Rodriguez |pêşnav2=Juan |kovar=Journal of Cultural Economics |cild=39 |hejmar=3 |rr=239–258 |doi=10.1007/s10824-014-9229-y |citeseerx=10.1.1.676.2381 |s2cid=49572910 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Demery |pêşnav=Ibrahim Mostafa El |sernav=Sustainable Architectural Design: Reviving Traditional Design and Adapting Modern Solutions |kovar=International Journal of Architectural Research: ArchNet-IJAR |weşanger=Emerald |cild=4 |hejmar=1 |tarîx=1 adar 2010 |issn=1938-7806 |url=https://www.researchgate.net/publication/43529965 |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |via=ResearchGate |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164058/https://www.researchgate.net/publication/43529965_Sustainable_Architectural_Design_Reviving_Traditional_Design_and_Adapting_Modern_Solutions |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Jêder-magazîn |paşnav=LeWitt |pêşnav=Solomon |lînka-nivîskar=Sol LeWitt |tarîx=June 1967 |sernav=Paragraphs on Conceptual Art |url=https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |magazîn=[[Artforum]] |ziman=en-US |cild=5 |hejmar=10 |roja-gihiştinê=12 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726100127/https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |tarîx=12 kanûna pêşîn 2012 |sernav=An Art World for Artgames |url=https://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/view/119/160 |paşnav=Parker |pêşnav=Felan |kovar=Loading... |cild=7 |hejmar=11 |issn=1923-2691 |roja-gihiştinê=14 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161226143132/http://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/viewArticle/119 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Perry |pêşnav=Lincoln |sernav=The Music of Painting |kovar=The American Scholar |tarîx=Summer 2014 |cild=83 |hejmar=3 }} ;Online * {{Jêder-nûçe |paşnav=Barber |pêşnav=Bonnie |tarîx=16 tebax 2012 |sernav=Professor Mary Flanagan Participates in White House Consortium |weşanger=Dartmouth News |url=https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |roja-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726103117/https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Evans |pêşnav=George |sernav=The Role Of Architects In Shaping Cities And Communities |malper=Commercial Architecture Magazine |tarîx=16 sibat 2023 |url=https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228153619/https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gibson |pêşnav=Ellie |tarîx=24 kanûna paşîn 2006 |sernav=Games aren't art, says Kojima |url=http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150309104553/http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |roja-arşîvê=9 adar 2015 |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |malper=Eurogamer |weşanger=Gamer Network }} * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |sernav=The American Heritage Dictionary entry: architecture |malper=[[American Heritage Dictionary]] | url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture | ref={{SfnRef|American Heritage Dictionary}} |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=7 tebax 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240807171628/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=[[OED Online]] |sernav=dance, n. |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oed.com/view/Entry/47116 |ref={{sfnRef|''OED''}} |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231002015651/https://www.oed.com/dictionary/dance_n |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] q5gz9ou4i11ixgs3b1oxafjvevuod35 2030999 2030997 2026-05-25T12:43:39Z Wikihez 39702 /* */ 2030999 wikitext text/x-wiki {{xebat}} {{tê guhartin}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[File:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de, ji bo huner û zenaatê kelîmeya 'techne' dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana Antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya Antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]].Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li Ewropayê dêr û dewlet di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên xiristîyan israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} Hunera Asyayê bi giştî di stîla nêzîkî hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn de xebitiye; yanî giranî daye ser nexşên rûyî û rengên eslî.Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, karîkatûr jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunerê [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon|Japonê]] de eyan e. Hunera îslamî di çarçoveyên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}}Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên geometrîk îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tasnîfkirin === [[File:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's'' ji aliyê [[Lawrence Alma-Tadema]] ve 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li unîversîteyên Ewropayê wekî perçeyekî "trîvîûm" û "kuadrîvîûm" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma zanistên mirovahiyê, an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{cite magazine |last1=Walker |first1=Sylvia |date=26 October 2021 |title=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazine=Contemporary Art Issue}}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{cite web |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |title=Esthetics - Drama |website=Importance Of Philosophy |access-date=6 August 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |archive-date=6 August 2024 |last1=Landauer |first1=Jeff |last2=Rowlands |first2=Joseph}}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{cite web |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |title=Esthetics - Dance |website=Importance Of Philosophy |access-date=21 January 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |archive-date=21 January 2025 |last1=Landauer |first1=Jeff |last2=Rowlands |first2=Joseph}}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{cite web |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |title=Esthetics - Song |website=Importance Of Philosophy |access-date=12 February 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |archive-date=12 February 2025 |last1=Landauer |first1=Jeff |last2=Rowlands |first2=Joseph}}</ref>Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}}Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Chilvers |pêşnav=Ian |sernav=The Oxford Dictionary of Art |tarîx=2004 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-860476-1 |çap=3 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ching |pêşnav=Francis D. K. |sernav=Architecture: Form, Space, and Order |weşanger=John Wiley & Sons |beş=7 |tarîx=2012-07-16 |isbn=978-1-118-00482-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Fraleigh |pêşnav=Sondra Horton |sernav=Dance and the Lived Body: A Descriptive Aesthetics |weşanger=[[University of Pittsburgh Press]] |sal=1987 |isbn=978-0-8229-7170-2 |cih=Pittsburgh }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gardner |pêşnav=Howard |lînka-nivîskar=Howard Gardner |sal=1983 |sernav=Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences |weşanger=[[Basic Books]] |cih=New York |isbn=978-0-465-02508-4 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav1=Goodwin |pêşnav1=Noël |lînka-nivîskar1=Noël Goodwin |paşnav2=Halfyard |pêşnav2=Janet |paşnavê-edîtor=Latham |pêşnavê-edîtor=Alison |sal=2011 |sernav=Choreography |ensîklopedî=[[The Oxford Companion to Music]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |isbn=978-0-19-957903-7 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |gihiştina-urlyê=subscription |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=21 tîrmeh 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220721195826/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Oxford Companion to Philosophy |sernav=Performing Arts |paşnavê-edîtor=Honderich |pêşnavê-edîtor=Ted |sal=2006 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-926479-7 |doi=10.1093/acref/9780199264797.001.0001 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Huntsman |pêşnav=Penny |sernav=Thinking About Art: A Thematic Guide to Art History |sal=2015 |weşanger=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |isbn=978-1-118-90517-3 |cih=Chichester, West Sussex, UK }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Nettl |pêşnav=Bruno |lînka-nivîskar=Bruno Nettl |sal=2001 |ensîklopedî=[[Grove Music Online]] |sernav=Music |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.40476 |isbn=978-1-56159-263-0 |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |roja-gihiştinê=29 gulan 2022 |roja-arşîvê=18 nîsan 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220418003751/https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |rewşa-urlyê=zindî }} {{Grove Music subscription}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Owen |pêşnav=Harold |sal=2000 |sernav=Music Theory Resource Book |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford and New York |isbn=978-0-19-511539-0 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Rechtin |pêşnav1=Eberhardt |paşnav2=Maier |pêşnav2=Mark W. |sernav=The Art of Systems Architecting |çap=Second |weşanger=CRC Press |cihê-weşandinê=Boca Raton |tarîx=2000-06-28 |isbn=0-8493-0440-7 |url=https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |roja-gihiştinê=11 tebax 2024 |roja-arşîvê=16 nîsan 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240416103055/https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-kovar |tarîx=2013 |sernav=Video Games Playing: A substitute for cultural consumptions? |paşnav1=Borowiecki |pêşnav1=Karol J. |paşnav2=Prieto-Rodriguez |pêşnav2=Juan |kovar=Journal of Cultural Economics |cild=39 |hejmar=3 |rr=239–258 |doi=10.1007/s10824-014-9229-y |citeseerx=10.1.1.676.2381 |s2cid=49572910 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Demery |pêşnav=Ibrahim Mostafa El |sernav=Sustainable Architectural Design: Reviving Traditional Design and Adapting Modern Solutions |kovar=International Journal of Architectural Research: ArchNet-IJAR |weşanger=Emerald |cild=4 |hejmar=1 |tarîx=1 adar 2010 |issn=1938-7806 |url=https://www.researchgate.net/publication/43529965 |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |via=ResearchGate |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164058/https://www.researchgate.net/publication/43529965_Sustainable_Architectural_Design_Reviving_Traditional_Design_and_Adapting_Modern_Solutions |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Jêder-magazîn |paşnav=LeWitt |pêşnav=Solomon |lînka-nivîskar=Sol LeWitt |tarîx=June 1967 |sernav=Paragraphs on Conceptual Art |url=https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |magazîn=[[Artforum]] |ziman=en-US |cild=5 |hejmar=10 |roja-gihiştinê=12 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726100127/https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |tarîx=12 kanûna pêşîn 2012 |sernav=An Art World for Artgames |url=https://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/view/119/160 |paşnav=Parker |pêşnav=Felan |kovar=Loading... |cild=7 |hejmar=11 |issn=1923-2691 |roja-gihiştinê=14 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161226143132/http://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/viewArticle/119 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Perry |pêşnav=Lincoln |sernav=The Music of Painting |kovar=The American Scholar |tarîx=Summer 2014 |cild=83 |hejmar=3 }} ;Online * {{Jêder-nûçe |paşnav=Barber |pêşnav=Bonnie |tarîx=16 tebax 2012 |sernav=Professor Mary Flanagan Participates in White House Consortium |weşanger=Dartmouth News |url=https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |roja-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726103117/https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Evans |pêşnav=George |sernav=The Role Of Architects In Shaping Cities And Communities |malper=Commercial Architecture Magazine |tarîx=16 sibat 2023 |url=https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228153619/https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gibson |pêşnav=Ellie |tarîx=24 kanûna paşîn 2006 |sernav=Games aren't art, says Kojima |url=http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150309104553/http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |roja-arşîvê=9 adar 2015 |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |malper=Eurogamer |weşanger=Gamer Network }} * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |sernav=The American Heritage Dictionary entry: architecture |malper=[[American Heritage Dictionary]] | url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture | ref={{SfnRef|American Heritage Dictionary}} |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=7 tebax 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240807171628/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=[[OED Online]] |sernav=dance, n. |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oed.com/view/Entry/47116 |ref={{sfnRef|''OED''}} |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231002015651/https://www.oed.com/dictionary/dance_n |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] a5tlugkgc3vcyzrd836ccxmv9izqeef 2031010 2030999 2026-05-25T12:56:47Z Wikihez 39702 /* Tarîx û Tesnîfkirin */ 2031010 wikitext text/x-wiki {{xebat}} {{tê guhartin}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[File:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de, ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa|Ewropayê]] [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û rengên eslî. Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, [[Karîkatur|karîkaturên kartonî]] jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon|Japonê]] de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di çarçoveyên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[Geometrî|geometrîk]] îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tasnîfkirin === [[File:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's'' ji aliyê [[Lawrence Alma-Tadema]] ve 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li unîversîteyên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma zanistên mirovahiyê an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{cite magazine |last1=Walker |first1=Sylvia |date=26 October 2021 |title=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazine=Contemporary Art Issue}}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{cite web |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |title=Esthetics - Drama |website=Importance Of Philosophy |access-date=6 August 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |archive-date=6 August 2024 |last1=Landauer |first1=Jeff |last2=Rowlands |first2=Joseph}}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{cite web |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |title=Esthetics - Dance |website=Importance Of Philosophy |access-date=21 January 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |archive-date=21 January 2025 |last1=Landauer |first1=Jeff |last2=Rowlands |first2=Joseph}}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{cite web |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |title=Esthetics - Song |website=Importance Of Philosophy |access-date=12 February 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |archive-date=12 February 2025 |last1=Landauer |first1=Jeff |last2=Rowlands |first2=Joseph}}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Chilvers |pêşnav=Ian |sernav=The Oxford Dictionary of Art |tarîx=2004 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-860476-1 |çap=3 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ching |pêşnav=Francis D. K. |sernav=Architecture: Form, Space, and Order |weşanger=John Wiley & Sons |beş=7 |tarîx=2012-07-16 |isbn=978-1-118-00482-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Fraleigh |pêşnav=Sondra Horton |sernav=Dance and the Lived Body: A Descriptive Aesthetics |weşanger=[[University of Pittsburgh Press]] |sal=1987 |isbn=978-0-8229-7170-2 |cih=Pittsburgh }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gardner |pêşnav=Howard |lînka-nivîskar=Howard Gardner |sal=1983 |sernav=Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences |weşanger=[[Basic Books]] |cih=New York |isbn=978-0-465-02508-4 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav1=Goodwin |pêşnav1=Noël |lînka-nivîskar1=Noël Goodwin |paşnav2=Halfyard |pêşnav2=Janet |paşnavê-edîtor=Latham |pêşnavê-edîtor=Alison |sal=2011 |sernav=Choreography |ensîklopedî=[[The Oxford Companion to Music]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |isbn=978-0-19-957903-7 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |gihiştina-urlyê=subscription |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=21 tîrmeh 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220721195826/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Oxford Companion to Philosophy |sernav=Performing Arts |paşnavê-edîtor=Honderich |pêşnavê-edîtor=Ted |sal=2006 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-926479-7 |doi=10.1093/acref/9780199264797.001.0001 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Huntsman |pêşnav=Penny |sernav=Thinking About Art: A Thematic Guide to Art History |sal=2015 |weşanger=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |isbn=978-1-118-90517-3 |cih=Chichester, West Sussex, UK }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Nettl |pêşnav=Bruno |lînka-nivîskar=Bruno Nettl |sal=2001 |ensîklopedî=[[Grove Music Online]] |sernav=Music |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.40476 |isbn=978-1-56159-263-0 |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |roja-gihiştinê=29 gulan 2022 |roja-arşîvê=18 nîsan 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220418003751/https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |rewşa-urlyê=zindî }} {{Grove Music subscription}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Owen |pêşnav=Harold |sal=2000 |sernav=Music Theory Resource Book |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford and New York |isbn=978-0-19-511539-0 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Rechtin |pêşnav1=Eberhardt |paşnav2=Maier |pêşnav2=Mark W. |sernav=The Art of Systems Architecting |çap=Second |weşanger=CRC Press |cihê-weşandinê=Boca Raton |tarîx=2000-06-28 |isbn=0-8493-0440-7 |url=https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |roja-gihiştinê=11 tebax 2024 |roja-arşîvê=16 nîsan 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240416103055/https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-kovar |tarîx=2013 |sernav=Video Games Playing: A substitute for cultural consumptions? |paşnav1=Borowiecki |pêşnav1=Karol J. |paşnav2=Prieto-Rodriguez |pêşnav2=Juan |kovar=Journal of Cultural Economics |cild=39 |hejmar=3 |rr=239–258 |doi=10.1007/s10824-014-9229-y |citeseerx=10.1.1.676.2381 |s2cid=49572910 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Demery |pêşnav=Ibrahim Mostafa El |sernav=Sustainable Architectural Design: Reviving Traditional Design and Adapting Modern Solutions |kovar=International Journal of Architectural Research: ArchNet-IJAR |weşanger=Emerald |cild=4 |hejmar=1 |tarîx=1 adar 2010 |issn=1938-7806 |url=https://www.researchgate.net/publication/43529965 |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |via=ResearchGate |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164058/https://www.researchgate.net/publication/43529965_Sustainable_Architectural_Design_Reviving_Traditional_Design_and_Adapting_Modern_Solutions |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Jêder-magazîn |paşnav=LeWitt |pêşnav=Solomon |lînka-nivîskar=Sol LeWitt |tarîx=June 1967 |sernav=Paragraphs on Conceptual Art |url=https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |magazîn=[[Artforum]] |ziman=en-US |cild=5 |hejmar=10 |roja-gihiştinê=12 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726100127/https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |tarîx=12 kanûna pêşîn 2012 |sernav=An Art World for Artgames |url=https://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/view/119/160 |paşnav=Parker |pêşnav=Felan |kovar=Loading... |cild=7 |hejmar=11 |issn=1923-2691 |roja-gihiştinê=14 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161226143132/http://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/viewArticle/119 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Perry |pêşnav=Lincoln |sernav=The Music of Painting |kovar=The American Scholar |tarîx=Summer 2014 |cild=83 |hejmar=3 }} ;Online * {{Jêder-nûçe |paşnav=Barber |pêşnav=Bonnie |tarîx=16 tebax 2012 |sernav=Professor Mary Flanagan Participates in White House Consortium |weşanger=Dartmouth News |url=https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |roja-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726103117/https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Evans |pêşnav=George |sernav=The Role Of Architects In Shaping Cities And Communities |malper=Commercial Architecture Magazine |tarîx=16 sibat 2023 |url=https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228153619/https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gibson |pêşnav=Ellie |tarîx=24 kanûna paşîn 2006 |sernav=Games aren't art, says Kojima |url=http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150309104553/http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |roja-arşîvê=9 adar 2015 |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |malper=Eurogamer |weşanger=Gamer Network }} * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |sernav=The American Heritage Dictionary entry: architecture |malper=[[American Heritage Dictionary]] | url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture | ref={{SfnRef|American Heritage Dictionary}} |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=7 tebax 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240807171628/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=[[OED Online]] |sernav=dance, n. |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oed.com/view/Entry/47116 |ref={{sfnRef|''OED''}} |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231002015651/https://www.oed.com/dictionary/dance_n |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] oy874n6fm5dji9mp4kekl6hk4rtwtdp 2031011 2031010 2026-05-25T12:57:15Z Wikihez 39702 /* */ 2031011 wikitext text/x-wiki {{xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[File:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de, ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa|Ewropayê]] [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û rengên eslî. Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, [[Karîkatur|karîkaturên kartonî]] jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon|Japonê]] de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di çarçoveyên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[Geometrî|geometrîk]] îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tasnîfkirin === [[File:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's'' ji aliyê [[Lawrence Alma-Tadema]] ve 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li unîversîteyên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma zanistên mirovahiyê an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{cite magazine |last1=Walker |first1=Sylvia |date=26 October 2021 |title=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazine=Contemporary Art Issue}}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{cite web |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |title=Esthetics - Drama |website=Importance Of Philosophy |access-date=6 August 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |archive-date=6 August 2024 |last1=Landauer |first1=Jeff |last2=Rowlands |first2=Joseph}}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{cite web |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |title=Esthetics - Dance |website=Importance Of Philosophy |access-date=21 January 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |archive-date=21 January 2025 |last1=Landauer |first1=Jeff |last2=Rowlands |first2=Joseph}}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{cite web |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |title=Esthetics - Song |website=Importance Of Philosophy |access-date=12 February 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |archive-date=12 February 2025 |last1=Landauer |first1=Jeff |last2=Rowlands |first2=Joseph}}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Chilvers |pêşnav=Ian |sernav=The Oxford Dictionary of Art |tarîx=2004 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-860476-1 |çap=3 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ching |pêşnav=Francis D. K. |sernav=Architecture: Form, Space, and Order |weşanger=John Wiley & Sons |beş=7 |tarîx=2012-07-16 |isbn=978-1-118-00482-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Fraleigh |pêşnav=Sondra Horton |sernav=Dance and the Lived Body: A Descriptive Aesthetics |weşanger=[[University of Pittsburgh Press]] |sal=1987 |isbn=978-0-8229-7170-2 |cih=Pittsburgh }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gardner |pêşnav=Howard |lînka-nivîskar=Howard Gardner |sal=1983 |sernav=Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences |weşanger=[[Basic Books]] |cih=New York |isbn=978-0-465-02508-4 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav1=Goodwin |pêşnav1=Noël |lînka-nivîskar1=Noël Goodwin |paşnav2=Halfyard |pêşnav2=Janet |paşnavê-edîtor=Latham |pêşnavê-edîtor=Alison |sal=2011 |sernav=Choreography |ensîklopedî=[[The Oxford Companion to Music]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |isbn=978-0-19-957903-7 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |gihiştina-urlyê=subscription |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=21 tîrmeh 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220721195826/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Oxford Companion to Philosophy |sernav=Performing Arts |paşnavê-edîtor=Honderich |pêşnavê-edîtor=Ted |sal=2006 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-926479-7 |doi=10.1093/acref/9780199264797.001.0001 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Huntsman |pêşnav=Penny |sernav=Thinking About Art: A Thematic Guide to Art History |sal=2015 |weşanger=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |isbn=978-1-118-90517-3 |cih=Chichester, West Sussex, UK }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Nettl |pêşnav=Bruno |lînka-nivîskar=Bruno Nettl |sal=2001 |ensîklopedî=[[Grove Music Online]] |sernav=Music |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.40476 |isbn=978-1-56159-263-0 |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |roja-gihiştinê=29 gulan 2022 |roja-arşîvê=18 nîsan 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220418003751/https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |rewşa-urlyê=zindî }} {{Grove Music subscription}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Owen |pêşnav=Harold |sal=2000 |sernav=Music Theory Resource Book |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford and New York |isbn=978-0-19-511539-0 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Rechtin |pêşnav1=Eberhardt |paşnav2=Maier |pêşnav2=Mark W. |sernav=The Art of Systems Architecting |çap=Second |weşanger=CRC Press |cihê-weşandinê=Boca Raton |tarîx=2000-06-28 |isbn=0-8493-0440-7 |url=https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |roja-gihiştinê=11 tebax 2024 |roja-arşîvê=16 nîsan 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240416103055/https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-kovar |tarîx=2013 |sernav=Video Games Playing: A substitute for cultural consumptions? |paşnav1=Borowiecki |pêşnav1=Karol J. |paşnav2=Prieto-Rodriguez |pêşnav2=Juan |kovar=Journal of Cultural Economics |cild=39 |hejmar=3 |rr=239–258 |doi=10.1007/s10824-014-9229-y |citeseerx=10.1.1.676.2381 |s2cid=49572910 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Demery |pêşnav=Ibrahim Mostafa El |sernav=Sustainable Architectural Design: Reviving Traditional Design and Adapting Modern Solutions |kovar=International Journal of Architectural Research: ArchNet-IJAR |weşanger=Emerald |cild=4 |hejmar=1 |tarîx=1 adar 2010 |issn=1938-7806 |url=https://www.researchgate.net/publication/43529965 |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |via=ResearchGate |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164058/https://www.researchgate.net/publication/43529965_Sustainable_Architectural_Design_Reviving_Traditional_Design_and_Adapting_Modern_Solutions |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Jêder-magazîn |paşnav=LeWitt |pêşnav=Solomon |lînka-nivîskar=Sol LeWitt |tarîx=June 1967 |sernav=Paragraphs on Conceptual Art |url=https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |magazîn=[[Artforum]] |ziman=en-US |cild=5 |hejmar=10 |roja-gihiştinê=12 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726100127/https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |tarîx=12 kanûna pêşîn 2012 |sernav=An Art World for Artgames |url=https://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/view/119/160 |paşnav=Parker |pêşnav=Felan |kovar=Loading... |cild=7 |hejmar=11 |issn=1923-2691 |roja-gihiştinê=14 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161226143132/http://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/viewArticle/119 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Perry |pêşnav=Lincoln |sernav=The Music of Painting |kovar=The American Scholar |tarîx=Summer 2014 |cild=83 |hejmar=3 }} ;Online * {{Jêder-nûçe |paşnav=Barber |pêşnav=Bonnie |tarîx=16 tebax 2012 |sernav=Professor Mary Flanagan Participates in White House Consortium |weşanger=Dartmouth News |url=https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |roja-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726103117/https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Evans |pêşnav=George |sernav=The Role Of Architects In Shaping Cities And Communities |malper=Commercial Architecture Magazine |tarîx=16 sibat 2023 |url=https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228153619/https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gibson |pêşnav=Ellie |tarîx=24 kanûna paşîn 2006 |sernav=Games aren't art, says Kojima |url=http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150309104553/http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |roja-arşîvê=9 adar 2015 |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |malper=Eurogamer |weşanger=Gamer Network }} * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |sernav=The American Heritage Dictionary entry: architecture |malper=[[American Heritage Dictionary]] | url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture | ref={{SfnRef|American Heritage Dictionary}} |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=7 tebax 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240807171628/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=[[OED Online]] |sernav=dance, n. |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oed.com/view/Entry/47116 |ref={{sfnRef|''OED''}} |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231002015651/https://www.oed.com/dictionary/dance_n |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] 8i31acm9n7ebpr95u2s3jwyb7whq2r4 2031012 2031011 2026-05-25T12:57:47Z Wikihez 39702 /* Tasnîfkirin */ 2031012 wikitext text/x-wiki {{xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[File:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de, ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa|Ewropayê]] [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û rengên eslî. Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, [[Karîkatur|karîkaturên kartonî]] jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon|Japonê]] de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di çarçoveyên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[Geometrî|geometrîk]] îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[File:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's'' ji aliyê [[Lawrence Alma-Tadema]] ve 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li unîversîteyên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma zanistên mirovahiyê an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{cite magazine |last1=Walker |first1=Sylvia |date=26 October 2021 |title=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazine=Contemporary Art Issue}}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{cite web |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |title=Esthetics - Drama |website=Importance Of Philosophy |access-date=6 August 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |archive-date=6 August 2024 |last1=Landauer |first1=Jeff |last2=Rowlands |first2=Joseph}}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{cite web |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |title=Esthetics - Dance |website=Importance Of Philosophy |access-date=21 January 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |archive-date=21 January 2025 |last1=Landauer |first1=Jeff |last2=Rowlands |first2=Joseph}}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{cite web |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |title=Esthetics - Song |website=Importance Of Philosophy |access-date=12 February 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |archive-date=12 February 2025 |last1=Landauer |first1=Jeff |last2=Rowlands |first2=Joseph}}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Chilvers |pêşnav=Ian |sernav=The Oxford Dictionary of Art |tarîx=2004 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-860476-1 |çap=3 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ching |pêşnav=Francis D. K. |sernav=Architecture: Form, Space, and Order |weşanger=John Wiley & Sons |beş=7 |tarîx=2012-07-16 |isbn=978-1-118-00482-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Fraleigh |pêşnav=Sondra Horton |sernav=Dance and the Lived Body: A Descriptive Aesthetics |weşanger=[[University of Pittsburgh Press]] |sal=1987 |isbn=978-0-8229-7170-2 |cih=Pittsburgh }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gardner |pêşnav=Howard |lînka-nivîskar=Howard Gardner |sal=1983 |sernav=Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences |weşanger=[[Basic Books]] |cih=New York |isbn=978-0-465-02508-4 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav1=Goodwin |pêşnav1=Noël |lînka-nivîskar1=Noël Goodwin |paşnav2=Halfyard |pêşnav2=Janet |paşnavê-edîtor=Latham |pêşnavê-edîtor=Alison |sal=2011 |sernav=Choreography |ensîklopedî=[[The Oxford Companion to Music]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |isbn=978-0-19-957903-7 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |gihiştina-urlyê=subscription |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=21 tîrmeh 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220721195826/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Oxford Companion to Philosophy |sernav=Performing Arts |paşnavê-edîtor=Honderich |pêşnavê-edîtor=Ted |sal=2006 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-926479-7 |doi=10.1093/acref/9780199264797.001.0001 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Huntsman |pêşnav=Penny |sernav=Thinking About Art: A Thematic Guide to Art History |sal=2015 |weşanger=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |isbn=978-1-118-90517-3 |cih=Chichester, West Sussex, UK }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Nettl |pêşnav=Bruno |lînka-nivîskar=Bruno Nettl |sal=2001 |ensîklopedî=[[Grove Music Online]] |sernav=Music |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.40476 |isbn=978-1-56159-263-0 |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |roja-gihiştinê=29 gulan 2022 |roja-arşîvê=18 nîsan 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220418003751/https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |rewşa-urlyê=zindî }} {{Grove Music subscription}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Owen |pêşnav=Harold |sal=2000 |sernav=Music Theory Resource Book |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford and New York |isbn=978-0-19-511539-0 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Rechtin |pêşnav1=Eberhardt |paşnav2=Maier |pêşnav2=Mark W. |sernav=The Art of Systems Architecting |çap=Second |weşanger=CRC Press |cihê-weşandinê=Boca Raton |tarîx=2000-06-28 |isbn=0-8493-0440-7 |url=https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |roja-gihiştinê=11 tebax 2024 |roja-arşîvê=16 nîsan 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240416103055/https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-kovar |tarîx=2013 |sernav=Video Games Playing: A substitute for cultural consumptions? |paşnav1=Borowiecki |pêşnav1=Karol J. |paşnav2=Prieto-Rodriguez |pêşnav2=Juan |kovar=Journal of Cultural Economics |cild=39 |hejmar=3 |rr=239–258 |doi=10.1007/s10824-014-9229-y |citeseerx=10.1.1.676.2381 |s2cid=49572910 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Demery |pêşnav=Ibrahim Mostafa El |sernav=Sustainable Architectural Design: Reviving Traditional Design and Adapting Modern Solutions |kovar=International Journal of Architectural Research: ArchNet-IJAR |weşanger=Emerald |cild=4 |hejmar=1 |tarîx=1 adar 2010 |issn=1938-7806 |url=https://www.researchgate.net/publication/43529965 |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |via=ResearchGate |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164058/https://www.researchgate.net/publication/43529965_Sustainable_Architectural_Design_Reviving_Traditional_Design_and_Adapting_Modern_Solutions |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Jêder-magazîn |paşnav=LeWitt |pêşnav=Solomon |lînka-nivîskar=Sol LeWitt |tarîx=June 1967 |sernav=Paragraphs on Conceptual Art |url=https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |magazîn=[[Artforum]] |ziman=en-US |cild=5 |hejmar=10 |roja-gihiştinê=12 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726100127/https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |tarîx=12 kanûna pêşîn 2012 |sernav=An Art World for Artgames |url=https://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/view/119/160 |paşnav=Parker |pêşnav=Felan |kovar=Loading... |cild=7 |hejmar=11 |issn=1923-2691 |roja-gihiştinê=14 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161226143132/http://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/viewArticle/119 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Perry |pêşnav=Lincoln |sernav=The Music of Painting |kovar=The American Scholar |tarîx=Summer 2014 |cild=83 |hejmar=3 }} ;Online * {{Jêder-nûçe |paşnav=Barber |pêşnav=Bonnie |tarîx=16 tebax 2012 |sernav=Professor Mary Flanagan Participates in White House Consortium |weşanger=Dartmouth News |url=https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |roja-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726103117/https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Evans |pêşnav=George |sernav=The Role Of Architects In Shaping Cities And Communities |malper=Commercial Architecture Magazine |tarîx=16 sibat 2023 |url=https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228153619/https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gibson |pêşnav=Ellie |tarîx=24 kanûna paşîn 2006 |sernav=Games aren't art, says Kojima |url=http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150309104553/http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |roja-arşîvê=9 adar 2015 |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |malper=Eurogamer |weşanger=Gamer Network }} * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |sernav=The American Heritage Dictionary entry: architecture |malper=[[American Heritage Dictionary]] | url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture | ref={{SfnRef|American Heritage Dictionary}} |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=7 tebax 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240807171628/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=[[OED Online]] |sernav=dance, n. |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oed.com/view/Entry/47116 |ref={{sfnRef|''OED''}} |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231002015651/https://www.oed.com/dictionary/dance_n |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] abfslv10gz3afas4t9l744xcd17ezfl 2031016 2031012 2026-05-25T13:03:27Z Wikihez 39702 /* Tarîx û Tesnîfkirin */ 2031016 wikitext text/x-wiki {{xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[File:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de, ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa|Ewropayê]] [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û rengên eslî.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, [[Karîkatur|karîkaturên kartonî]] jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon|Japonê]] de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di çarçoveyên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[Geometrî|geometrîk]] îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[File:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's'' ji aliyê [[Lawrence Alma-Tadema]] ve 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li unîversîteyên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma zanistên mirovahiyê an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{cite magazine |last1=Walker |first1=Sylvia |date=26 October 2021 |title=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazine=Contemporary Art Issue}}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{cite web |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |title=Esthetics - Drama |website=Importance Of Philosophy |access-date=6 August 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |archive-date=6 August 2024 |last1=Landauer |first1=Jeff |last2=Rowlands |first2=Joseph}}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{cite web |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |title=Esthetics - Dance |website=Importance Of Philosophy |access-date=21 January 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |archive-date=21 January 2025 |last1=Landauer |first1=Jeff |last2=Rowlands |first2=Joseph}}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{cite web |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |title=Esthetics - Song |website=Importance Of Philosophy |access-date=12 February 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |archive-date=12 February 2025 |last1=Landauer |first1=Jeff |last2=Rowlands |first2=Joseph}}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Chilvers |pêşnav=Ian |sernav=The Oxford Dictionary of Art |tarîx=2004 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-860476-1 |çap=3 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ching |pêşnav=Francis D. K. |sernav=Architecture: Form, Space, and Order |weşanger=John Wiley & Sons |beş=7 |tarîx=2012-07-16 |isbn=978-1-118-00482-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Fraleigh |pêşnav=Sondra Horton |sernav=Dance and the Lived Body: A Descriptive Aesthetics |weşanger=[[University of Pittsburgh Press]] |sal=1987 |isbn=978-0-8229-7170-2 |cih=Pittsburgh }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gardner |pêşnav=Howard |lînka-nivîskar=Howard Gardner |sal=1983 |sernav=Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences |weşanger=[[Basic Books]] |cih=New York |isbn=978-0-465-02508-4 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav1=Goodwin |pêşnav1=Noël |lînka-nivîskar1=Noël Goodwin |paşnav2=Halfyard |pêşnav2=Janet |paşnavê-edîtor=Latham |pêşnavê-edîtor=Alison |sal=2011 |sernav=Choreography |ensîklopedî=[[The Oxford Companion to Music]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |isbn=978-0-19-957903-7 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |gihiştina-urlyê=subscription |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=21 tîrmeh 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220721195826/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Oxford Companion to Philosophy |sernav=Performing Arts |paşnavê-edîtor=Honderich |pêşnavê-edîtor=Ted |sal=2006 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-926479-7 |doi=10.1093/acref/9780199264797.001.0001 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Huntsman |pêşnav=Penny |sernav=Thinking About Art: A Thematic Guide to Art History |sal=2015 |weşanger=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |isbn=978-1-118-90517-3 |cih=Chichester, West Sussex, UK }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Nettl |pêşnav=Bruno |lînka-nivîskar=Bruno Nettl |sal=2001 |ensîklopedî=[[Grove Music Online]] |sernav=Music |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.40476 |isbn=978-1-56159-263-0 |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |roja-gihiştinê=29 gulan 2022 |roja-arşîvê=18 nîsan 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220418003751/https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |rewşa-urlyê=zindî }} {{Grove Music subscription}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Owen |pêşnav=Harold |sal=2000 |sernav=Music Theory Resource Book |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford and New York |isbn=978-0-19-511539-0 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Rechtin |pêşnav1=Eberhardt |paşnav2=Maier |pêşnav2=Mark W. |sernav=The Art of Systems Architecting |çap=Second |weşanger=CRC Press |cihê-weşandinê=Boca Raton |tarîx=2000-06-28 |isbn=0-8493-0440-7 |url=https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |roja-gihiştinê=11 tebax 2024 |roja-arşîvê=16 nîsan 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240416103055/https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-kovar |tarîx=2013 |sernav=Video Games Playing: A substitute for cultural consumptions? |paşnav1=Borowiecki |pêşnav1=Karol J. |paşnav2=Prieto-Rodriguez |pêşnav2=Juan |kovar=Journal of Cultural Economics |cild=39 |hejmar=3 |rr=239–258 |doi=10.1007/s10824-014-9229-y |citeseerx=10.1.1.676.2381 |s2cid=49572910 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Demery |pêşnav=Ibrahim Mostafa El |sernav=Sustainable Architectural Design: Reviving Traditional Design and Adapting Modern Solutions |kovar=International Journal of Architectural Research: ArchNet-IJAR |weşanger=Emerald |cild=4 |hejmar=1 |tarîx=1 adar 2010 |issn=1938-7806 |url=https://www.researchgate.net/publication/43529965 |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |via=ResearchGate |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164058/https://www.researchgate.net/publication/43529965_Sustainable_Architectural_Design_Reviving_Traditional_Design_and_Adapting_Modern_Solutions |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Jêder-magazîn |paşnav=LeWitt |pêşnav=Solomon |lînka-nivîskar=Sol LeWitt |tarîx=June 1967 |sernav=Paragraphs on Conceptual Art |url=https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |magazîn=[[Artforum]] |ziman=en-US |cild=5 |hejmar=10 |roja-gihiştinê=12 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726100127/https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |tarîx=12 kanûna pêşîn 2012 |sernav=An Art World for Artgames |url=https://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/view/119/160 |paşnav=Parker |pêşnav=Felan |kovar=Loading... |cild=7 |hejmar=11 |issn=1923-2691 |roja-gihiştinê=14 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161226143132/http://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/viewArticle/119 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Perry |pêşnav=Lincoln |sernav=The Music of Painting |kovar=The American Scholar |tarîx=Summer 2014 |cild=83 |hejmar=3 }} ;Online * {{Jêder-nûçe |paşnav=Barber |pêşnav=Bonnie |tarîx=16 tebax 2012 |sernav=Professor Mary Flanagan Participates in White House Consortium |weşanger=Dartmouth News |url=https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |roja-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726103117/https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Evans |pêşnav=George |sernav=The Role Of Architects In Shaping Cities And Communities |malper=Commercial Architecture Magazine |tarîx=16 sibat 2023 |url=https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228153619/https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gibson |pêşnav=Ellie |tarîx=24 kanûna paşîn 2006 |sernav=Games aren't art, says Kojima |url=http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150309104553/http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |roja-arşîvê=9 adar 2015 |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |malper=Eurogamer |weşanger=Gamer Network }} * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |sernav=The American Heritage Dictionary entry: architecture |malper=[[American Heritage Dictionary]] | url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture | ref={{SfnRef|American Heritage Dictionary}} |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=7 tebax 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240807171628/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=[[OED Online]] |sernav=dance, n. |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oed.com/view/Entry/47116 |ref={{sfnRef|''OED''}} |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231002015651/https://www.oed.com/dictionary/dance_n |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] fsa5b7cusgh7ycni7ur8r700dsylean 2031017 2031016 2026-05-25T13:05:11Z Wikihez 39702 2031017 wikitext text/x-wiki {{xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[File:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de, ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa|Ewropayê]] [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û rengên eslî.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, [[Karîkatur|karîkaturên kartonî]] jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon|Japonê]] de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di çarçoveyên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[Geometrî|geometrîk]] îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[File:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's'' ji aliyê [[Lawrence Alma-Tadema]] ve 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li unîversîteyên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma zanistên mirovahiyê an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{cite magazine |last1=Walker |first1=Sylvia |date=26 October 2021 |title=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazine=Contemporary Art Issue}}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{cite web |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |title=Esthetics - Drama |website=Importance Of Philosophy |access-date=6 August 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |archive-date=6 August 2024 |last1=Landauer |first1=Jeff |last2=Rowlands |first2=Joseph}}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{cite web |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |title=Esthetics - Dance |website=Importance Of Philosophy |access-date=21 January 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |archive-date=21 January 2025 |last1=Landauer |first1=Jeff |last2=Rowlands |first2=Joseph}}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{cite web |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |title=Esthetics - Song |website=Importance Of Philosophy |access-date=12 February 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |archive-date=12 February 2025 |last1=Landauer |first1=Jeff |last2=Rowlands |first2=Joseph}}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Not == {{reflist|group=lower-alpha}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Chilvers |pêşnav=Ian |sernav=The Oxford Dictionary of Art |tarîx=2004 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-860476-1 |çap=3 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ching |pêşnav=Francis D. K. |sernav=Architecture: Form, Space, and Order |weşanger=John Wiley & Sons |beş=7 |tarîx=2012-07-16 |isbn=978-1-118-00482-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Fraleigh |pêşnav=Sondra Horton |sernav=Dance and the Lived Body: A Descriptive Aesthetics |weşanger=[[University of Pittsburgh Press]] |sal=1987 |isbn=978-0-8229-7170-2 |cih=Pittsburgh }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gardner |pêşnav=Howard |lînka-nivîskar=Howard Gardner |sal=1983 |sernav=Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences |weşanger=[[Basic Books]] |cih=New York |isbn=978-0-465-02508-4 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav1=Goodwin |pêşnav1=Noël |lînka-nivîskar1=Noël Goodwin |paşnav2=Halfyard |pêşnav2=Janet |paşnavê-edîtor=Latham |pêşnavê-edîtor=Alison |sal=2011 |sernav=Choreography |ensîklopedî=[[The Oxford Companion to Music]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |isbn=978-0-19-957903-7 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |gihiştina-urlyê=subscription |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=21 tîrmeh 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220721195826/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Oxford Companion to Philosophy |sernav=Performing Arts |paşnavê-edîtor=Honderich |pêşnavê-edîtor=Ted |sal=2006 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-926479-7 |doi=10.1093/acref/9780199264797.001.0001 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Huntsman |pêşnav=Penny |sernav=Thinking About Art: A Thematic Guide to Art History |sal=2015 |weşanger=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |isbn=978-1-118-90517-3 |cih=Chichester, West Sussex, UK }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Nettl |pêşnav=Bruno |lînka-nivîskar=Bruno Nettl |sal=2001 |ensîklopedî=[[Grove Music Online]] |sernav=Music |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.40476 |isbn=978-1-56159-263-0 |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |roja-gihiştinê=29 gulan 2022 |roja-arşîvê=18 nîsan 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220418003751/https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |rewşa-urlyê=zindî }} {{Grove Music subscription}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Owen |pêşnav=Harold |sal=2000 |sernav=Music Theory Resource Book |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford and New York |isbn=978-0-19-511539-0 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Rechtin |pêşnav1=Eberhardt |paşnav2=Maier |pêşnav2=Mark W. |sernav=The Art of Systems Architecting |çap=Second |weşanger=CRC Press |cihê-weşandinê=Boca Raton |tarîx=2000-06-28 |isbn=0-8493-0440-7 |url=https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |roja-gihiştinê=11 tebax 2024 |roja-arşîvê=16 nîsan 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240416103055/https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-kovar |tarîx=2013 |sernav=Video Games Playing: A substitute for cultural consumptions? |paşnav1=Borowiecki |pêşnav1=Karol J. |paşnav2=Prieto-Rodriguez |pêşnav2=Juan |kovar=Journal of Cultural Economics |cild=39 |hejmar=3 |rr=239–258 |doi=10.1007/s10824-014-9229-y |citeseerx=10.1.1.676.2381 |s2cid=49572910 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Demery |pêşnav=Ibrahim Mostafa El |sernav=Sustainable Architectural Design: Reviving Traditional Design and Adapting Modern Solutions |kovar=International Journal of Architectural Research: ArchNet-IJAR |weşanger=Emerald |cild=4 |hejmar=1 |tarîx=1 adar 2010 |issn=1938-7806 |url=https://www.researchgate.net/publication/43529965 |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |via=ResearchGate |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164058/https://www.researchgate.net/publication/43529965_Sustainable_Architectural_Design_Reviving_Traditional_Design_and_Adapting_Modern_Solutions |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Jêder-magazîn |paşnav=LeWitt |pêşnav=Solomon |lînka-nivîskar=Sol LeWitt |tarîx=June 1967 |sernav=Paragraphs on Conceptual Art |url=https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |magazîn=[[Artforum]] |ziman=en-US |cild=5 |hejmar=10 |roja-gihiştinê=12 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726100127/https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |tarîx=12 kanûna pêşîn 2012 |sernav=An Art World for Artgames |url=https://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/view/119/160 |paşnav=Parker |pêşnav=Felan |kovar=Loading... |cild=7 |hejmar=11 |issn=1923-2691 |roja-gihiştinê=14 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161226143132/http://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/viewArticle/119 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Perry |pêşnav=Lincoln |sernav=The Music of Painting |kovar=The American Scholar |tarîx=Summer 2014 |cild=83 |hejmar=3 }} ;Online * {{Jêder-nûçe |paşnav=Barber |pêşnav=Bonnie |tarîx=16 tebax 2012 |sernav=Professor Mary Flanagan Participates in White House Consortium |weşanger=Dartmouth News |url=https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |roja-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726103117/https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Evans |pêşnav=George |sernav=The Role Of Architects In Shaping Cities And Communities |malper=Commercial Architecture Magazine |tarîx=16 sibat 2023 |url=https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228153619/https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gibson |pêşnav=Ellie |tarîx=24 kanûna paşîn 2006 |sernav=Games aren't art, says Kojima |url=http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150309104553/http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |roja-arşîvê=9 adar 2015 |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |malper=Eurogamer |weşanger=Gamer Network }} * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |sernav=The American Heritage Dictionary entry: architecture |malper=[[American Heritage Dictionary]] | url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture | ref={{SfnRef|American Heritage Dictionary}} |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=7 tebax 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240807171628/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=[[OED Online]] |sernav=dance, n. |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oed.com/view/Entry/47116 |ref={{sfnRef|''OED''}} |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231002015651/https://www.oed.com/dictionary/dance_n |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] l7i9ev2bg2he1mipxsu206f7g6u3egn 2031022 2031017 2026-05-25T13:12:16Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Lînk paqij kir, Valahiya nav rast kir, --Valahiyên nehewce.) 2031022 wikitext text/x-wiki {{xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de, ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û rengên eslî.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, [[Karîkatur|karîkaturên kartonî]] jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di çarçoveyên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's'' ji aliyê [[Lawrence Alma-Tadema]] ve 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li unîversîteyên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma zanistên mirovahiyê an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Not == {{Çavkanî|group=lower-alpha}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Chilvers |pêşnav=Ian |sernav=The Oxford Dictionary of Art |tarîx=2004 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-860476-1 |çap=3 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ching |pêşnav=Francis D. K. |sernav=Architecture: Form, Space, and Order |weşanger=John Wiley & Sons |beş=7 |tarîx=2012-07-16 |isbn=978-1-118-00482-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Fraleigh |pêşnav=Sondra Horton |sernav=Dance and the Lived Body: A Descriptive Aesthetics |weşanger=[[University of Pittsburgh Press]] |sal=1987 |isbn=978-0-8229-7170-2 |cih=Pittsburgh }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gardner |pêşnav=Howard |lînka-nivîskar=Howard Gardner |sal=1983 |sernav=Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences |weşanger=[[Basic Books]] |cih=New York |isbn=978-0-465-02508-4 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav1=Goodwin |pêşnav1=Noël |lînka-nivîskar1=Noël Goodwin |paşnav2=Halfyard |pêşnav2=Janet |paşnavê-edîtor=Latham |pêşnavê-edîtor=Alison |sal=2011 |sernav=Choreography |ensîklopedî=[[The Oxford Companion to Music]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |isbn=978-0-19-957903-7 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |gihiştina-urlyê=subscription |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=21 tîrmeh 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220721195826/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Oxford Companion to Philosophy |sernav=Performing Arts |paşnavê-edîtor=Honderich |pêşnavê-edîtor=Ted |sal=2006 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-926479-7 |doi=10.1093/acref/9780199264797.001.0001 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Huntsman |pêşnav=Penny |sernav=Thinking About Art: A Thematic Guide to Art History |sal=2015 |weşanger=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |isbn=978-1-118-90517-3 |cih=Chichester, West Sussex, UK }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Nettl |pêşnav=Bruno |lînka-nivîskar=Bruno Nettl |sal=2001 |ensîklopedî=[[Grove Music Online]] |sernav=Music |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.40476 |isbn=978-1-56159-263-0 |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |roja-gihiştinê=29 gulan 2022 |roja-arşîvê=18 nîsan 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220418003751/https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |rewşa-urlyê=zindî }} {{Grove Music subscription}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Owen |pêşnav=Harold |sal=2000 |sernav=Music Theory Resource Book |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford and New York |isbn=978-0-19-511539-0 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Rechtin |pêşnav1=Eberhardt |paşnav2=Maier |pêşnav2=Mark W. |sernav=The Art of Systems Architecting |çap=Second |weşanger=CRC Press |cihê-weşandinê=Boca Raton |tarîx=2000-06-28 |isbn=0-8493-0440-7 |url=https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |roja-gihiştinê=11 tebax 2024 |roja-arşîvê=16 nîsan 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240416103055/https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-kovar |tarîx=2013 |sernav=Video Games Playing: A substitute for cultural consumptions? |paşnav1=Borowiecki |pêşnav1=Karol J. |paşnav2=Prieto-Rodriguez |pêşnav2=Juan |kovar=Journal of Cultural Economics |cild=39 |hejmar=3 |rr=239–258 |doi=10.1007/s10824-014-9229-y |citeseerx=10.1.1.676.2381 |s2cid=49572910 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Demery |pêşnav=Ibrahim Mostafa El |sernav=Sustainable Architectural Design: Reviving Traditional Design and Adapting Modern Solutions |kovar=International Journal of Architectural Research: ArchNet-IJAR |weşanger=Emerald |cild=4 |hejmar=1 |tarîx=1 adar 2010 |issn=1938-7806 |url=https://www.researchgate.net/publication/43529965 |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |via=ResearchGate |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164058/https://www.researchgate.net/publication/43529965_Sustainable_Architectural_Design_Reviving_Traditional_Design_and_Adapting_Modern_Solutions |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Jêder-magazîn |paşnav=LeWitt |pêşnav=Solomon |lînka-nivîskar=Sol LeWitt |tarîx=June 1967 |sernav=Paragraphs on Conceptual Art |url=https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |magazîn=[[Artforum]] |ziman=en-US |cild=5 |hejmar=10 |roja-gihiştinê=12 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726100127/https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |tarîx=12 kanûna pêşîn 2012 |sernav=An Art World for Artgames |url=https://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/view/119/160 |paşnav=Parker |pêşnav=Felan |kovar=Loading... |cild=7 |hejmar=11 |issn=1923-2691 |roja-gihiştinê=14 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161226143132/http://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/viewArticle/119 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Perry |pêşnav=Lincoln |sernav=The Music of Painting |kovar=The American Scholar |tarîx=Summer 2014 |cild=83 |hejmar=3 }} ;Online * {{Jêder-nûçe |paşnav=Barber |pêşnav=Bonnie |tarîx=16 tebax 2012 |sernav=Professor Mary Flanagan Participates in White House Consortium |weşanger=Dartmouth News |url=https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |roja-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726103117/https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Evans |pêşnav=George |sernav=The Role Of Architects In Shaping Cities And Communities |malper=Commercial Architecture Magazine |tarîx=16 sibat 2023 |url=https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228153619/https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gibson |pêşnav=Ellie |tarîx=24 kanûna paşîn 2006 |sernav=Games aren't art, says Kojima |url=http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150309104553/http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |roja-arşîvê=9 adar 2015 |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |malper=Eurogamer |weşanger=Gamer Network }} * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |sernav=The American Heritage Dictionary entry: architecture |malper=[[American Heritage Dictionary]] | url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture | ref={{SfnRef|American Heritage Dictionary}} |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=7 tebax 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240807171628/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=[[OED Online]] |sernav=dance, n. |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oed.com/view/Entry/47116 |ref={{sfnRef|''OED''}} |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231002015651/https://www.oed.com/dictionary/dance_n |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] lbiltwnjolny4l88cnscbmiyty6xb49 2031157 2031022 2026-05-25T17:40:42Z Wikihez 39702 Bi riya wergerandina beşa "Criticism" ji rûpela "[[:en:Special:Redirect/revision/1354014434|The arts]]" lê hat zêdekirin 2031157 wikitext text/x-wiki {{xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de, ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û rengên eslî.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, [[Karîkatur|karîkaturên kartonî]] jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di çarçoveyên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's'' ji aliyê [[Lawrence Alma-Tadema]] ve 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li unîversîteyên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma zanistên mirovahiyê an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Not == {{Çavkanî|group=lower-alpha}} == Rexne == [[File:Gabriel_Cornelius_von_Max,_1840-1915,_Monkeys_as_Judges_of_Art,_1889.jpg|thumb|''Meymûn wek Hakimên Hunerê'', Gabriel von Max, 1889]] Rexneya hunerê minaqeşekirin an jî nirxandina hunerê ye.<ref name="ntifotva">{{cite web |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |title=Art Criticism |work=Comprehensive Art Education |access-date=12 December 2013 |publisher=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |archive-date=10 February 2013}}</ref><ref name="gemtou2010">{{cite journal |last=Gemtou |first=Eleni |year=2010 |title=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |url-status=live |journal=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |volume=2 |issue=1 |pages=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |archive-date=28 September 2021 |access-date=12 December 2013 |doi-access=free}}</ref><ref name="elkins1996">{{cite encyclopedia |year=1996 |title=Art Criticism |encyclopedia=Grove Dictionary of Art |publisher=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |access-date=15 December 2023 |last=Elkins |first=James |editor=Jane Turner |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |archive-date=14 May 2019 |url-status=live}}</ref> {{Girêdan|Rexnegirên hunerê|en|Art critic}} bi piranî di konteksta [[Estetîk|estetîkê]] an jî teoriya bedewiyê de hunerê rexne dikin.<ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> Armanceke rexneya hunerê lêgerîna li ser esasekî maqûl ji bo ecibandina hunerê ye<ref name="ntifotva" /><ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> feqat cihê şikê ye ku gelo rexneyeke wisa dikare ji şert û mercên civakî û siyasî yên hakîm derbas bibe.<ref>Kaplan, Marty. [http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism "The curious case of criticism."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001247/http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism|date=5 March 2016}} ''[[Jewish Journal]]''. 23 January 2014.</ref> Çeşîdbûna hereketên hunerê bûye sebeb ku rexneya hunerê dabeşî ser dîsîplînên cuda bibe; her yek jî ji bo hukmên xwe dibe ku krîterên cuda bi kar bîne.<ref name="elkins1996">{{cite encyclopedia |year=1996 |title=Art Criticism |encyclopedia=Grove Dictionary of Art |publisher=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |access-date=15 December 2023 |last=Elkins |first=James |editor=Jane Turner |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |archive-date=14 May 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="tekiner2006">{{cite journal |last=Tekiner |first=Deniz |year=2006 |title=Formalist Art Criticism and the Politics of Meaning |journal=Social Justice |volume=33 |issue=2 (104) – Art, Power, and Social Change |pages=31–44 |jstor=29768369}}</ref>Dabeşbûna herî meşhûr di qada rexneyê de di navbera van her duyan de ye: ya ewil rexne û nirxandina tarîxî ye (ku bi xwe formeke {{Girêdan|tarîxa hunerê|en|Art history}} ye), ya diduyan jî rexneya muasir a li ser eserên hunermendên sax e.<ref name="ntifotva">{{cite web |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |title=Art Criticism |work=Comprehensive Art Education |access-date=12 December 2013 |publisher=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |archive-date=10 February 2013}}</ref><ref name="gemtou2010">{{cite journal |last=Gemtou |first=Eleni |year=2010 |title=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |url-status=live |journal=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |volume=2 |issue=1 |pages=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |archive-date=28 September 2021 |access-date=12 December 2013 |doi-access=free}}</ref><ref name="elkins1996" /> Tevî wan qenaetên ku dibêjin rexne ji çêkirina hunerê bêtir fealiyeteke bi rîskeke kêmtir e, fikrên li ser hunerên îroyîn bi derbasbûna zeman re musaîdê sererastkirinê ne.<ref name="gemtou2010">{{cite journal |last=Gemtou |first=Eleni |year=2010 |title=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |url-status=live |journal=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |volume=2 |issue=1 |pages=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |archive-date=28 September 2021 |access-date=12 December 2013 |doi-access=free}}</ref>Ji ber ku wan hunermendên îro mu'teber red kirine (mîna eserên ewil ên împresyonîstan) rexnegirên berê dibe ku bibin cihê tinazan.<ref name="elkins1996">{{cite encyclopedia |year=1996 |title=Art Criticism |encyclopedia=Grove Dictionary of Art |publisher=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |access-date=15 December 2023 |last=Elkins |first=James |editor=Jane Turner |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |archive-date=14 May 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="rewald1973" /><ref name="ackerman1960">{{cite journal |last=Ackerman |first=James S. |date=Winter 1960 |title=Art History and the Problems of Criticism |journal=Daedalus |volume=89 |issue=1 – The Visual Arts Today |pages=253–263 |jstor=20026565}}</ref> Hinek hereketên hunerê bi xwe ji aliyê rexnegiran ve ji bo biçûkxistinê hatine binavkirin; feqat paşê hunermendên wê stîlê ew nav wekî nîşaneke îftîxarê qebûl kirine û maneya menfî ya ewil hatiye ji bîr kirin wek nimûne [[împresyonîzm]] û [[kubîzm]].<ref name="rewald1973">Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. p. 323 {{ISBN|0-87070-360-9}}</ref><ref name="Christopher Green">{{Cite web |url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |title=The Collection &#124; MoMA |access-date=15 December 2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813112047/http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |archive-date=13 August 2014}}</ref><ref name="fishman1963p6">{{cite book |title=The Interpretation of Art: Essays on the Art Criticism of John Ruskin, Walter Pater, Clive Bell, Robert Fry, and Herbert Read |last=Fishman |first=Solomon |publisher=University of California Press |year=1963 |page=6}}</ref> Munasebeta hunermendan bi rexnegirên xwe re her tim biîxtîlaf bûye. Ji bo dîtin û firotina eserên xwe hunermend bi piranî hewcedarê fikrên rexnegiran ên pozîtîv in.<ref name="gemtou2010" /><ref>{{cite news |last=Seenan |first=Gerard |date=20 April 2004 |title=Painting by ridiculed but popular artist sells for £744,800 |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220105020218/https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |archive-date=5 January 2022 |access-date=12 December 2013 |newspaper=The Guardian}}</ref> Gelek unsûr hukmê li ser hunerê tayîn dikin wek nimûne estetîk, îdrak yan jî fêmkirin. Teoriyên estetîk, pragmatîk, ekspresîv, formalîst, relatîvîst, teqlîdî, rîtuelî, îdrakî, mîmetîk û postmodern hinek ji wan teoriyên muxtelîf in ku ji bo rexnekirin û ecibandina hunerê tên bikaranîn. Dema mirov hunerê rexne dike an jî diecibîne, carinan zewqa şexsî ya li ser estetîk û şiklê dibe esas; feqat carinan jî prensîbên dîzaynê û qebûlkirina civakî û kulturî derdikevin pêş.<ref>{{Cite web |url=https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |title=Is Art Subjective or Objective? |website=EDEN Gallery |access-date=19 May 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240519224919/https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |archive-date=19 May 2024}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Chilvers |pêşnav=Ian |sernav=The Oxford Dictionary of Art |tarîx=2004 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-860476-1 |çap=3 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ching |pêşnav=Francis D. K. |sernav=Architecture: Form, Space, and Order |weşanger=John Wiley & Sons |beş=7 |tarîx=2012-07-16 |isbn=978-1-118-00482-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Fraleigh |pêşnav=Sondra Horton |sernav=Dance and the Lived Body: A Descriptive Aesthetics |weşanger=[[University of Pittsburgh Press]] |sal=1987 |isbn=978-0-8229-7170-2 |cih=Pittsburgh }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gardner |pêşnav=Howard |lînka-nivîskar=Howard Gardner |sal=1983 |sernav=Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences |weşanger=[[Basic Books]] |cih=New York |isbn=978-0-465-02508-4 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav1=Goodwin |pêşnav1=Noël |lînka-nivîskar1=Noël Goodwin |paşnav2=Halfyard |pêşnav2=Janet |paşnavê-edîtor=Latham |pêşnavê-edîtor=Alison |sal=2011 |sernav=Choreography |ensîklopedî=[[The Oxford Companion to Music]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |isbn=978-0-19-957903-7 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |gihiştina-urlyê=subscription |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=21 tîrmeh 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220721195826/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Oxford Companion to Philosophy |sernav=Performing Arts |paşnavê-edîtor=Honderich |pêşnavê-edîtor=Ted |sal=2006 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-926479-7 |doi=10.1093/acref/9780199264797.001.0001 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Huntsman |pêşnav=Penny |sernav=Thinking About Art: A Thematic Guide to Art History |sal=2015 |weşanger=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |isbn=978-1-118-90517-3 |cih=Chichester, West Sussex, UK }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Nettl |pêşnav=Bruno |lînka-nivîskar=Bruno Nettl |sal=2001 |ensîklopedî=[[Grove Music Online]] |sernav=Music |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.40476 |isbn=978-1-56159-263-0 |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |roja-gihiştinê=29 gulan 2022 |roja-arşîvê=18 nîsan 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220418003751/https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |rewşa-urlyê=zindî }} {{Grove Music subscription}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Owen |pêşnav=Harold |sal=2000 |sernav=Music Theory Resource Book |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford and New York |isbn=978-0-19-511539-0 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Rechtin |pêşnav1=Eberhardt |paşnav2=Maier |pêşnav2=Mark W. |sernav=The Art of Systems Architecting |çap=Second |weşanger=CRC Press |cihê-weşandinê=Boca Raton |tarîx=2000-06-28 |isbn=0-8493-0440-7 |url=https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |roja-gihiştinê=11 tebax 2024 |roja-arşîvê=16 nîsan 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240416103055/https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-kovar |tarîx=2013 |sernav=Video Games Playing: A substitute for cultural consumptions? |paşnav1=Borowiecki |pêşnav1=Karol J. |paşnav2=Prieto-Rodriguez |pêşnav2=Juan |kovar=Journal of Cultural Economics |cild=39 |hejmar=3 |rr=239–258 |doi=10.1007/s10824-014-9229-y |citeseerx=10.1.1.676.2381 |s2cid=49572910 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Demery |pêşnav=Ibrahim Mostafa El |sernav=Sustainable Architectural Design: Reviving Traditional Design and Adapting Modern Solutions |kovar=International Journal of Architectural Research: ArchNet-IJAR |weşanger=Emerald |cild=4 |hejmar=1 |tarîx=1 adar 2010 |issn=1938-7806 |url=https://www.researchgate.net/publication/43529965 |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |via=ResearchGate |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164058/https://www.researchgate.net/publication/43529965_Sustainable_Architectural_Design_Reviving_Traditional_Design_and_Adapting_Modern_Solutions |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Jêder-magazîn |paşnav=LeWitt |pêşnav=Solomon |lînka-nivîskar=Sol LeWitt |tarîx=June 1967 |sernav=Paragraphs on Conceptual Art |url=https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |magazîn=[[Artforum]] |ziman=en-US |cild=5 |hejmar=10 |roja-gihiştinê=12 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726100127/https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |tarîx=12 kanûna pêşîn 2012 |sernav=An Art World for Artgames |url=https://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/view/119/160 |paşnav=Parker |pêşnav=Felan |kovar=Loading... |cild=7 |hejmar=11 |issn=1923-2691 |roja-gihiştinê=14 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161226143132/http://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/viewArticle/119 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Perry |pêşnav=Lincoln |sernav=The Music of Painting |kovar=The American Scholar |tarîx=Summer 2014 |cild=83 |hejmar=3 }} ;Online * {{Jêder-nûçe |paşnav=Barber |pêşnav=Bonnie |tarîx=16 tebax 2012 |sernav=Professor Mary Flanagan Participates in White House Consortium |weşanger=Dartmouth News |url=https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |roja-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726103117/https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Evans |pêşnav=George |sernav=The Role Of Architects In Shaping Cities And Communities |malper=Commercial Architecture Magazine |tarîx=16 sibat 2023 |url=https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228153619/https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gibson |pêşnav=Ellie |tarîx=24 kanûna paşîn 2006 |sernav=Games aren't art, says Kojima |url=http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150309104553/http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |roja-arşîvê=9 adar 2015 |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |malper=Eurogamer |weşanger=Gamer Network }} * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |sernav=The American Heritage Dictionary entry: architecture |malper=[[American Heritage Dictionary]] | url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture | ref={{SfnRef|American Heritage Dictionary}} |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=7 tebax 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240807171628/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=[[OED Online]] |sernav=dance, n. |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oed.com/view/Entry/47116 |ref={{sfnRef|''OED''}} |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231002015651/https://www.oed.com/dictionary/dance_n |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] bz8qhecypzrqonthv8cnvuo7ig1oemf 2031162 2031157 2026-05-25T17:47:38Z Wikihez 39702 2031162 wikitext text/x-wiki {{tê guhartin}} {{xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de, ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û rengên eslî.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, [[Karîkatur|karîkaturên kartonî]] jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di çarçoveyên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's'' ji aliyê [[Lawrence Alma-Tadema]] ve 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li unîversîteyên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma zanistên mirovahiyê an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Rexne == [[File:Gabriel_Cornelius_von_Max,_1840-1915,_Monkeys_as_Judges_of_Art,_1889.jpg|thumb|''Meymûn wek Hakimên Hunerê'', Gabriel von Max, 1889]] Rexneya hunerê minaqeşekirin an jî nirxandina hunerê ye.<ref name="ntifotva">{{cite web |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |title=Art Criticism |work=Comprehensive Art Education |access-date=12 December 2013 |publisher=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |archive-date=10 February 2013}}</ref><ref name="gemtou2010">{{cite journal |last=Gemtou |first=Eleni |year=2010 |title=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |url-status=live |journal=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |volume=2 |issue=1 |pages=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |archive-date=28 September 2021 |access-date=12 December 2013 |doi-access=free}}</ref><ref name="elkins1996">{{cite encyclopedia |year=1996 |title=Art Criticism |encyclopedia=Grove Dictionary of Art |publisher=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |access-date=15 December 2023 |last=Elkins |first=James |editor=Jane Turner |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |archive-date=14 May 2019 |url-status=live}}</ref> {{Girêdan|Rexnegirên hunerê|en|Art critic}} bi piranî di konteksta [[Estetîk|estetîkê]] an jî teoriya bedewiyê de hunerê rexne dikin.<ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> Armanceke rexneya hunerê lêgerîna li ser esasekî maqûl ji bo ecibandina hunerê ye<ref name="ntifotva" /><ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> feqat cihê şikê ye ku gelo rexneyeke wisa dikare ji şert û mercên civakî û siyasî yên hakîm derbas bibe.<ref>Kaplan, Marty. [http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism "The curious case of criticism."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001247/http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism|date=5 March 2016}} ''[[Jewish Journal]]''. 23 January 2014.</ref> Çeşîdbûna hereketên hunerê bûye sebeb ku rexneya hunerê dabeşî ser dîsîplînên cuda bibe; her yek jî ji bo hukmên xwe dibe ku krîterên cuda bi kar bîne.<ref name="elkins1996">{{cite encyclopedia |year=1996 |title=Art Criticism |encyclopedia=Grove Dictionary of Art |publisher=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |access-date=15 December 2023 |last=Elkins |first=James |editor=Jane Turner |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |archive-date=14 May 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="tekiner2006">{{cite journal |last=Tekiner |first=Deniz |year=2006 |title=Formalist Art Criticism and the Politics of Meaning |journal=Social Justice |volume=33 |issue=2 (104) – Art, Power, and Social Change |pages=31–44 |jstor=29768369}}</ref>Dabeşbûna herî meşhûr di qada rexneyê de di navbera van her duyan de ye: ya ewil rexne û nirxandina tarîxî ye (ku bi xwe formeke {{Girêdan|tarîxa hunerê|en|Art history}} ye), ya diduyan jî rexneya muasir a li ser eserên hunermendên sax e.<ref name="ntifotva">{{cite web |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |title=Art Criticism |work=Comprehensive Art Education |access-date=12 December 2013 |publisher=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |archive-date=10 February 2013}}</ref><ref name="gemtou2010">{{cite journal |last=Gemtou |first=Eleni |year=2010 |title=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |url-status=live |journal=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |volume=2 |issue=1 |pages=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |archive-date=28 September 2021 |access-date=12 December 2013 |doi-access=free}}</ref><ref name="elkins1996" /> Tevî wan qenaetên ku dibêjin rexne ji çêkirina hunerê bêtir fealiyeteke bi rîskeke kêmtir e, fikrên li ser hunerên îroyîn bi derbasbûna zeman re musaîdê sererastkirinê ne.<ref name="gemtou2010">{{cite journal |last=Gemtou |first=Eleni |year=2010 |title=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |url-status=live |journal=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |volume=2 |issue=1 |pages=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |archive-date=28 September 2021 |access-date=12 December 2013 |doi-access=free}}</ref>Ji ber ku wan hunermendên îro mu'teber red kirine (mîna eserên ewil ên împresyonîstan) rexnegirên berê dibe ku bibin cihê tinazan.<ref name="elkins1996">{{cite encyclopedia |year=1996 |title=Art Criticism |encyclopedia=Grove Dictionary of Art |publisher=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |access-date=15 December 2023 |last=Elkins |first=James |editor=Jane Turner |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |archive-date=14 May 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="rewald1973" /><ref name="ackerman1960">{{cite journal |last=Ackerman |first=James S. |date=Winter 1960 |title=Art History and the Problems of Criticism |journal=Daedalus |volume=89 |issue=1 – The Visual Arts Today |pages=253–263 |jstor=20026565}}</ref> Hinek hereketên hunerê bi xwe ji aliyê rexnegiran ve ji bo biçûkxistinê hatine binavkirin; feqat paşê hunermendên wê stîlê ew nav wekî nîşaneke îftîxarê qebûl kirine û maneya menfî ya ewil hatiye ji bîr kirin wek nimûne [[împresyonîzm]] û [[kubîzm]].<ref name="rewald1973">Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. p. 323 {{ISBN|0-87070-360-9}}</ref><ref name="Christopher Green">{{Cite web |url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |title=The Collection &#124; MoMA |access-date=15 December 2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813112047/http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |archive-date=13 August 2014}}</ref><ref name="fishman1963p6">{{cite book |title=The Interpretation of Art: Essays on the Art Criticism of John Ruskin, Walter Pater, Clive Bell, Robert Fry, and Herbert Read |last=Fishman |first=Solomon |publisher=University of California Press |year=1963 |page=6}}</ref> Munasebeta hunermendan bi rexnegirên xwe re her tim biîxtîlaf bûye. Ji bo dîtin û firotina eserên xwe hunermend bi piranî hewcedarê fikrên rexnegiran ên pozîtîv in.<ref name="gemtou2010" /><ref>{{cite news |last=Seenan |first=Gerard |date=20 April 2004 |title=Painting by ridiculed but popular artist sells for £744,800 |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220105020218/https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |archive-date=5 January 2022 |access-date=12 December 2013 |newspaper=The Guardian}}</ref> Gelek unsûr hukmê li ser hunerê tayîn dikin wek nimûne estetîk, îdrak yan jî fêmkirin. Teoriyên estetîk, pragmatîk, ekspresîv, formalîst, relatîvîst, teqlîdî, rîtuelî, îdrakî, mîmetîk û postmodern hinek ji wan teoriyên muxtelîf in ku ji bo rexnekirin û ecibandina hunerê tên bikaranîn. Dema mirov hunerê rexne dike an jî diecibîne, carinan zewqa şexsî ya li ser estetîk û şiklê dibe esas; feqat carinan jî prensîbên dîzaynê û qebûlkirina civakî û kulturî derdikevin pêş.<ref>{{Cite web |url=https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |title=Is Art Subjective or Objective? |website=EDEN Gallery |access-date=19 May 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240519224919/https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |archive-date=19 May 2024}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Chilvers |pêşnav=Ian |sernav=The Oxford Dictionary of Art |tarîx=2004 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-860476-1 |çap=3 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ching |pêşnav=Francis D. K. |sernav=Architecture: Form, Space, and Order |weşanger=John Wiley & Sons |beş=7 |tarîx=2012-07-16 |isbn=978-1-118-00482-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Fraleigh |pêşnav=Sondra Horton |sernav=Dance and the Lived Body: A Descriptive Aesthetics |weşanger=[[University of Pittsburgh Press]] |sal=1987 |isbn=978-0-8229-7170-2 |cih=Pittsburgh }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gardner |pêşnav=Howard |lînka-nivîskar=Howard Gardner |sal=1983 |sernav=Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences |weşanger=[[Basic Books]] |cih=New York |isbn=978-0-465-02508-4 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav1=Goodwin |pêşnav1=Noël |lînka-nivîskar1=Noël Goodwin |paşnav2=Halfyard |pêşnav2=Janet |paşnavê-edîtor=Latham |pêşnavê-edîtor=Alison |sal=2011 |sernav=Choreography |ensîklopedî=[[The Oxford Companion to Music]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |isbn=978-0-19-957903-7 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |gihiştina-urlyê=subscription |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=21 tîrmeh 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220721195826/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Oxford Companion to Philosophy |sernav=Performing Arts |paşnavê-edîtor=Honderich |pêşnavê-edîtor=Ted |sal=2006 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-926479-7 |doi=10.1093/acref/9780199264797.001.0001 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Huntsman |pêşnav=Penny |sernav=Thinking About Art: A Thematic Guide to Art History |sal=2015 |weşanger=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |isbn=978-1-118-90517-3 |cih=Chichester, West Sussex, UK }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Nettl |pêşnav=Bruno |lînka-nivîskar=Bruno Nettl |sal=2001 |ensîklopedî=[[Grove Music Online]] |sernav=Music |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.40476 |isbn=978-1-56159-263-0 |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |roja-gihiştinê=29 gulan 2022 |roja-arşîvê=18 nîsan 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220418003751/https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |rewşa-urlyê=zindî }} {{Grove Music subscription}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Owen |pêşnav=Harold |sal=2000 |sernav=Music Theory Resource Book |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford and New York |isbn=978-0-19-511539-0 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Rechtin |pêşnav1=Eberhardt |paşnav2=Maier |pêşnav2=Mark W. |sernav=The Art of Systems Architecting |çap=Second |weşanger=CRC Press |cihê-weşandinê=Boca Raton |tarîx=2000-06-28 |isbn=0-8493-0440-7 |url=https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |roja-gihiştinê=11 tebax 2024 |roja-arşîvê=16 nîsan 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240416103055/https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-kovar |tarîx=2013 |sernav=Video Games Playing: A substitute for cultural consumptions? |paşnav1=Borowiecki |pêşnav1=Karol J. |paşnav2=Prieto-Rodriguez |pêşnav2=Juan |kovar=Journal of Cultural Economics |cild=39 |hejmar=3 |rr=239–258 |doi=10.1007/s10824-014-9229-y |citeseerx=10.1.1.676.2381 |s2cid=49572910 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Demery |pêşnav=Ibrahim Mostafa El |sernav=Sustainable Architectural Design: Reviving Traditional Design and Adapting Modern Solutions |kovar=International Journal of Architectural Research: ArchNet-IJAR |weşanger=Emerald |cild=4 |hejmar=1 |tarîx=1 adar 2010 |issn=1938-7806 |url=https://www.researchgate.net/publication/43529965 |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |via=ResearchGate |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164058/https://www.researchgate.net/publication/43529965_Sustainable_Architectural_Design_Reviving_Traditional_Design_and_Adapting_Modern_Solutions |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Jêder-magazîn |paşnav=LeWitt |pêşnav=Solomon |lînka-nivîskar=Sol LeWitt |tarîx=June 1967 |sernav=Paragraphs on Conceptual Art |url=https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |magazîn=[[Artforum]] |ziman=en-US |cild=5 |hejmar=10 |roja-gihiştinê=12 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726100127/https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |tarîx=12 kanûna pêşîn 2012 |sernav=An Art World for Artgames |url=https://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/view/119/160 |paşnav=Parker |pêşnav=Felan |kovar=Loading... |cild=7 |hejmar=11 |issn=1923-2691 |roja-gihiştinê=14 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161226143132/http://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/viewArticle/119 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Perry |pêşnav=Lincoln |sernav=The Music of Painting |kovar=The American Scholar |tarîx=Summer 2014 |cild=83 |hejmar=3 }} ;Online * {{Jêder-nûçe |paşnav=Barber |pêşnav=Bonnie |tarîx=16 tebax 2012 |sernav=Professor Mary Flanagan Participates in White House Consortium |weşanger=Dartmouth News |url=https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |roja-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726103117/https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Evans |pêşnav=George |sernav=The Role Of Architects In Shaping Cities And Communities |malper=Commercial Architecture Magazine |tarîx=16 sibat 2023 |url=https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228153619/https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gibson |pêşnav=Ellie |tarîx=24 kanûna paşîn 2006 |sernav=Games aren't art, says Kojima |url=http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150309104553/http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |roja-arşîvê=9 adar 2015 |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |malper=Eurogamer |weşanger=Gamer Network }} * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |sernav=The American Heritage Dictionary entry: architecture |malper=[[American Heritage Dictionary]] | url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture | ref={{SfnRef|American Heritage Dictionary}} |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=7 tebax 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240807171628/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=[[OED Online]] |sernav=dance, n. |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oed.com/view/Entry/47116 |ref={{sfnRef|''OED''}} |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231002015651/https://www.oed.com/dictionary/dance_n |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} == Not == {{Çavkanî|group=lower-alpha}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] hujyn4edrbbl4htlck73w1rdwdlr4bf 2031166 2031162 2026-05-25T17:53:13Z Wikihez 39702 /* Rexne */ 2031166 wikitext text/x-wiki {{tê guhartin}} {{xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de, ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û rengên eslî.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, [[Karîkatur|karîkaturên kartonî]] jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di çarçoveyên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's'' ji aliyê [[Lawrence Alma-Tadema]] ve 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li unîversîteyên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma zanistên mirovahiyê an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Rexne == [[File:Gabriel_Cornelius_von_Max,_1840-1915,_Monkeys_as_Judges_of_Art,_1889.jpg|thumb|''Meymûn wek Hakimên Hunerê'', Gabriel von Max, 1889]] Rexneya hunerê minaqeşekirin an jî nirxandina hunerê ye.<ref name="ntifotva">{{cite web |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |title=Art Criticism |work=Comprehensive Art Education |access-date=12 December 2013 |publisher=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |archive-date=10 February 2013}}</ref><ref name="gemtou2010">{{cite journal |last=Gemtou |first=Eleni |year=2010 |title=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |url-status=live |journal=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |volume=2 |issue=1 |pages=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |archive-date=28 September 2021 |access-date=12 December 2013 |doi-access=free}}</ref><ref name="elkins1996">{{cite encyclopedia |year=1996 |title=Art Criticism |encyclopedia=Grove Dictionary of Art |publisher=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |access-date=15 December 2023 |last=Elkins |first=James |editor=Jane Turner |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |archive-date=14 May 2019 |url-status=live}}</ref> {{Girêdan|Rexnegirên hunerê|en|Art critic}} bi piranî di konteksta [[Estetîk|estetîkê]] an jî teoriya bedewiyê de hunerê rexne dikin.<ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> Armanceke rexneya hunerê lêgerîna li ser esasekî maqûl ji bo ecibandina hunerê ye<ref name="ntifotva" /><ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> feqat cihê şikê ye ku gelo rexneyeke wisa dikare ji şert û mercên civakî û siyasî yên hakîm derbas bibe.<ref>Kaplan, Marty. [http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism "The curious case of criticism."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001247/http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism|date=5 March 2016}} ''[[Jewish Journal]]''. 23 January 2014.</ref> Çeşîdbûna {{Girêdan|hereketên hunerê|en|Art movement}} bûye sebeb ku rexneya hunerê dabeşî ser dîsîplînên cuda bibe; her yek jî ji bo hukmên xwe dibe ku krîterên cuda bi kar bîne.<ref name="elkins1996">{{cite encyclopedia |year=1996 |title=Art Criticism |encyclopedia=Grove Dictionary of Art |publisher=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |access-date=15 December 2023 |last=Elkins |first=James |editor=Jane Turner |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |archive-date=14 May 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="tekiner2006">{{cite journal |last=Tekiner |first=Deniz |year=2006 |title=Formalist Art Criticism and the Politics of Meaning |journal=Social Justice |volume=33 |issue=2 (104) – Art, Power, and Social Change |pages=31–44 |jstor=29768369}}</ref> Dabeşbûna herî meşhûr di qada rexneyê de di navbera van her duyan de ye: ya ewil rexne û nirxandina tarîxî ye (ku bi xwe formeke {{Girêdan|tarîxa hunerê|en|Art history}} ye), ya diduyan jî rexneya muasir a li ser eserên hunermendên sax e.<ref name="ntifotva">{{cite web |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |title=Art Criticism |work=Comprehensive Art Education |access-date=12 December 2013 |publisher=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |archive-date=10 February 2013}}</ref><ref name="gemtou2010">{{cite journal |last=Gemtou |first=Eleni |year=2010 |title=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |url-status=live |journal=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |volume=2 |issue=1 |pages=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |archive-date=28 September 2021 |access-date=12 December 2013 |doi-access=free}}</ref><ref name="elkins1996" /> Tevî wan qenaetên ku dibêjin rexne ji çêkirina hunerê bêtir fealiyeteke bi rîskeke kêmtir e, fikrên li ser hunerên îroyîn bi derbasbûna zemên re musaîdê sererastkirinê ne.<ref name="gemtou2010">{{cite journal |last=Gemtou |first=Eleni |year=2010 |title=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |url-status=live |journal=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |volume=2 |issue=1 |pages=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |archive-date=28 September 2021 |access-date=12 December 2013 |doi-access=free}}</ref>Ji ber ku wan hunermendên îro muteber red kirine (mîna eserên împresyonîstan ên ewilî) rexnegirên berê dibe ku bibin cihê tinazan.<ref name="elkins1996">{{cite encyclopedia |year=1996 |title=Art Criticism |encyclopedia=Grove Dictionary of Art |publisher=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |access-date=15 December 2023 |last=Elkins |first=James |editor=Jane Turner |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |archive-date=14 May 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="rewald1973" /><ref name="ackerman1960">{{cite journal |last=Ackerman |first=James S. |date=Winter 1960 |title=Art History and the Problems of Criticism |journal=Daedalus |volume=89 |issue=1 – The Visual Arts Today |pages=253–263 |jstor=20026565}}</ref> Hinek hereketên hunerê bi xwe ji aliyê rexnegiran ve ji bo biçûkxistinê hatine binavkirin; feqat paşê hunermendên wê stîlê ew nav wekî nîşaneke îftîxarê qebûl kirine û maneya menfî ya ewil hatiye ji bîr kirin wek nimûne [[împresyonîzm]] û [[kubîzm]].<ref name="rewald1973">Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. p. 323 {{ISBN|0-87070-360-9}}</ref><ref name="Christopher Green">{{Cite web |url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |title=The Collection &#124; MoMA |access-date=15 December 2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813112047/http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |archive-date=13 August 2014}}</ref><ref name="fishman1963p6">{{cite book |title=The Interpretation of Art: Essays on the Art Criticism of John Ruskin, Walter Pater, Clive Bell, Robert Fry, and Herbert Read |last=Fishman |first=Solomon |publisher=University of California Press |year=1963 |page=6}}</ref> Munasebeta hunermendan bi rexnegirên xwe re her tim biîxtîlaf bûye. Ji bo dîtin û firotina eserên xwe hunermend bi piranî hewcedarê fikrên rexnegiran ên pozîtîv in.<ref name="gemtou2010" /><ref>{{cite news |last=Seenan |first=Gerard |date=20 April 2004 |title=Painting by ridiculed but popular artist sells for £744,800 |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220105020218/https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |archive-date=5 January 2022 |access-date=12 December 2013 |newspaper=The Guardian}}</ref> Gelek unsûr hukmê li ser hunerê tayîn dikin wek nimûne estetîk, îdrak yan jî fêmkirin. Teoriyên estetîk, pragmatîk, ekspresîv, formalîst, relatîvîst, teqlîdî, rîtuelî, îdrakî, mîmetîk û postmodern hinek ji wan teoriyên muxtelîf in ku ji bo rexnekirin û ecibandina hunerê tên bikaranîn. Dema mirov hunerê rexne dike yan jî diecibîne, carinan zewqa şexsî ya li ser estetîk û şiklê dibe esas feqat carinan jî prensîbên dîzaynê û qebûlkirina civakî û kulturî derdikevin pêş.<ref>{{Cite web |url=https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |title=Is Art Subjective or Objective? |website=EDEN Gallery |access-date=19 May 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240519224919/https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |archive-date=19 May 2024}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Chilvers |pêşnav=Ian |sernav=The Oxford Dictionary of Art |tarîx=2004 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-860476-1 |çap=3 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ching |pêşnav=Francis D. K. |sernav=Architecture: Form, Space, and Order |weşanger=John Wiley & Sons |beş=7 |tarîx=2012-07-16 |isbn=978-1-118-00482-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Fraleigh |pêşnav=Sondra Horton |sernav=Dance and the Lived Body: A Descriptive Aesthetics |weşanger=[[University of Pittsburgh Press]] |sal=1987 |isbn=978-0-8229-7170-2 |cih=Pittsburgh }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gardner |pêşnav=Howard |lînka-nivîskar=Howard Gardner |sal=1983 |sernav=Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences |weşanger=[[Basic Books]] |cih=New York |isbn=978-0-465-02508-4 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav1=Goodwin |pêşnav1=Noël |lînka-nivîskar1=Noël Goodwin |paşnav2=Halfyard |pêşnav2=Janet |paşnavê-edîtor=Latham |pêşnavê-edîtor=Alison |sal=2011 |sernav=Choreography |ensîklopedî=[[The Oxford Companion to Music]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |isbn=978-0-19-957903-7 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |gihiştina-urlyê=subscription |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=21 tîrmeh 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220721195826/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Oxford Companion to Philosophy |sernav=Performing Arts |paşnavê-edîtor=Honderich |pêşnavê-edîtor=Ted |sal=2006 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-926479-7 |doi=10.1093/acref/9780199264797.001.0001 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Huntsman |pêşnav=Penny |sernav=Thinking About Art: A Thematic Guide to Art History |sal=2015 |weşanger=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |isbn=978-1-118-90517-3 |cih=Chichester, West Sussex, UK }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Nettl |pêşnav=Bruno |lînka-nivîskar=Bruno Nettl |sal=2001 |ensîklopedî=[[Grove Music Online]] |sernav=Music |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.40476 |isbn=978-1-56159-263-0 |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |roja-gihiştinê=29 gulan 2022 |roja-arşîvê=18 nîsan 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220418003751/https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |rewşa-urlyê=zindî }} {{Grove Music subscription}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Owen |pêşnav=Harold |sal=2000 |sernav=Music Theory Resource Book |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford and New York |isbn=978-0-19-511539-0 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Rechtin |pêşnav1=Eberhardt |paşnav2=Maier |pêşnav2=Mark W. |sernav=The Art of Systems Architecting |çap=Second |weşanger=CRC Press |cihê-weşandinê=Boca Raton |tarîx=2000-06-28 |isbn=0-8493-0440-7 |url=https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |roja-gihiştinê=11 tebax 2024 |roja-arşîvê=16 nîsan 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240416103055/https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-kovar |tarîx=2013 |sernav=Video Games Playing: A substitute for cultural consumptions? |paşnav1=Borowiecki |pêşnav1=Karol J. |paşnav2=Prieto-Rodriguez |pêşnav2=Juan |kovar=Journal of Cultural Economics |cild=39 |hejmar=3 |rr=239–258 |doi=10.1007/s10824-014-9229-y |citeseerx=10.1.1.676.2381 |s2cid=49572910 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Demery |pêşnav=Ibrahim Mostafa El |sernav=Sustainable Architectural Design: Reviving Traditional Design and Adapting Modern Solutions |kovar=International Journal of Architectural Research: ArchNet-IJAR |weşanger=Emerald |cild=4 |hejmar=1 |tarîx=1 adar 2010 |issn=1938-7806 |url=https://www.researchgate.net/publication/43529965 |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |via=ResearchGate |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164058/https://www.researchgate.net/publication/43529965_Sustainable_Architectural_Design_Reviving_Traditional_Design_and_Adapting_Modern_Solutions |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Jêder-magazîn |paşnav=LeWitt |pêşnav=Solomon |lînka-nivîskar=Sol LeWitt |tarîx=June 1967 |sernav=Paragraphs on Conceptual Art |url=https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |magazîn=[[Artforum]] |ziman=en-US |cild=5 |hejmar=10 |roja-gihiştinê=12 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726100127/https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |tarîx=12 kanûna pêşîn 2012 |sernav=An Art World for Artgames |url=https://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/view/119/160 |paşnav=Parker |pêşnav=Felan |kovar=Loading... |cild=7 |hejmar=11 |issn=1923-2691 |roja-gihiştinê=14 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161226143132/http://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/viewArticle/119 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Perry |pêşnav=Lincoln |sernav=The Music of Painting |kovar=The American Scholar |tarîx=Summer 2014 |cild=83 |hejmar=3 }} ;Online * {{Jêder-nûçe |paşnav=Barber |pêşnav=Bonnie |tarîx=16 tebax 2012 |sernav=Professor Mary Flanagan Participates in White House Consortium |weşanger=Dartmouth News |url=https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |roja-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726103117/https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Evans |pêşnav=George |sernav=The Role Of Architects In Shaping Cities And Communities |malper=Commercial Architecture Magazine |tarîx=16 sibat 2023 |url=https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228153619/https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gibson |pêşnav=Ellie |tarîx=24 kanûna paşîn 2006 |sernav=Games aren't art, says Kojima |url=http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150309104553/http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |roja-arşîvê=9 adar 2015 |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |malper=Eurogamer |weşanger=Gamer Network }} * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |sernav=The American Heritage Dictionary entry: architecture |malper=[[American Heritage Dictionary]] | url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture | ref={{SfnRef|American Heritage Dictionary}} |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=7 tebax 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240807171628/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=[[OED Online]] |sernav=dance, n. |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oed.com/view/Entry/47116 |ref={{sfnRef|''OED''}} |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231002015651/https://www.oed.com/dictionary/dance_n |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} == Not == {{Çavkanî|group=lower-alpha}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] h3kt780d00uezktou8ja8ru9v46vzao 2031167 2031166 2026-05-25T17:53:25Z Wikihez 39702 /* */ 2031167 wikitext text/x-wiki {{xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de, ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û rengên eslî.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, [[Karîkatur|karîkaturên kartonî]] jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di çarçoveyên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's'' ji aliyê [[Lawrence Alma-Tadema]] ve 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li unîversîteyên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma zanistên mirovahiyê an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Rexne == [[File:Gabriel_Cornelius_von_Max,_1840-1915,_Monkeys_as_Judges_of_Art,_1889.jpg|thumb|''Meymûn wek Hakimên Hunerê'', Gabriel von Max, 1889]] Rexneya hunerê minaqeşekirin an jî nirxandina hunerê ye.<ref name="ntifotva">{{cite web |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |title=Art Criticism |work=Comprehensive Art Education |access-date=12 December 2013 |publisher=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |archive-date=10 February 2013}}</ref><ref name="gemtou2010">{{cite journal |last=Gemtou |first=Eleni |year=2010 |title=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |url-status=live |journal=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |volume=2 |issue=1 |pages=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |archive-date=28 September 2021 |access-date=12 December 2013 |doi-access=free}}</ref><ref name="elkins1996">{{cite encyclopedia |year=1996 |title=Art Criticism |encyclopedia=Grove Dictionary of Art |publisher=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |access-date=15 December 2023 |last=Elkins |first=James |editor=Jane Turner |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |archive-date=14 May 2019 |url-status=live}}</ref> {{Girêdan|Rexnegirên hunerê|en|Art critic}} bi piranî di konteksta [[Estetîk|estetîkê]] an jî teoriya bedewiyê de hunerê rexne dikin.<ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> Armanceke rexneya hunerê lêgerîna li ser esasekî maqûl ji bo ecibandina hunerê ye<ref name="ntifotva" /><ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> feqat cihê şikê ye ku gelo rexneyeke wisa dikare ji şert û mercên civakî û siyasî yên hakîm derbas bibe.<ref>Kaplan, Marty. [http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism "The curious case of criticism."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001247/http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism|date=5 March 2016}} ''[[Jewish Journal]]''. 23 January 2014.</ref> Çeşîdbûna {{Girêdan|hereketên hunerê|en|Art movement}} bûye sebeb ku rexneya hunerê dabeşî ser dîsîplînên cuda bibe; her yek jî ji bo hukmên xwe dibe ku krîterên cuda bi kar bîne.<ref name="elkins1996">{{cite encyclopedia |year=1996 |title=Art Criticism |encyclopedia=Grove Dictionary of Art |publisher=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |access-date=15 December 2023 |last=Elkins |first=James |editor=Jane Turner |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |archive-date=14 May 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="tekiner2006">{{cite journal |last=Tekiner |first=Deniz |year=2006 |title=Formalist Art Criticism and the Politics of Meaning |journal=Social Justice |volume=33 |issue=2 (104) – Art, Power, and Social Change |pages=31–44 |jstor=29768369}}</ref> Dabeşbûna herî meşhûr di qada rexneyê de di navbera van her duyan de ye: ya ewil rexne û nirxandina tarîxî ye (ku bi xwe formeke {{Girêdan|tarîxa hunerê|en|Art history}} ye), ya diduyan jî rexneya muasir a li ser eserên hunermendên sax e.<ref name="ntifotva">{{cite web |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |title=Art Criticism |work=Comprehensive Art Education |access-date=12 December 2013 |publisher=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |archive-date=10 February 2013}}</ref><ref name="gemtou2010">{{cite journal |last=Gemtou |first=Eleni |year=2010 |title=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |url-status=live |journal=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |volume=2 |issue=1 |pages=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |archive-date=28 September 2021 |access-date=12 December 2013 |doi-access=free}}</ref><ref name="elkins1996" /> Tevî wan qenaetên ku dibêjin rexne ji çêkirina hunerê bêtir fealiyeteke bi rîskeke kêmtir e, fikrên li ser hunerên îroyîn bi derbasbûna zemên re musaîdê sererastkirinê ne.<ref name="gemtou2010">{{cite journal |last=Gemtou |first=Eleni |year=2010 |title=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |url-status=live |journal=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |volume=2 |issue=1 |pages=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |archive-date=28 September 2021 |access-date=12 December 2013 |doi-access=free}}</ref>Ji ber ku wan hunermendên îro muteber red kirine (mîna eserên împresyonîstan ên ewilî) rexnegirên berê dibe ku bibin cihê tinazan.<ref name="elkins1996">{{cite encyclopedia |year=1996 |title=Art Criticism |encyclopedia=Grove Dictionary of Art |publisher=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |access-date=15 December 2023 |last=Elkins |first=James |editor=Jane Turner |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |archive-date=14 May 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="rewald1973" /><ref name="ackerman1960">{{cite journal |last=Ackerman |first=James S. |date=Winter 1960 |title=Art History and the Problems of Criticism |journal=Daedalus |volume=89 |issue=1 – The Visual Arts Today |pages=253–263 |jstor=20026565}}</ref> Hinek hereketên hunerê bi xwe ji aliyê rexnegiran ve ji bo biçûkxistinê hatine binavkirin; feqat paşê hunermendên wê stîlê ew nav wekî nîşaneke îftîxarê qebûl kirine û maneya menfî ya ewil hatiye ji bîr kirin wek nimûne [[împresyonîzm]] û [[kubîzm]].<ref name="rewald1973">Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. p. 323 {{ISBN|0-87070-360-9}}</ref><ref name="Christopher Green">{{Cite web |url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |title=The Collection &#124; MoMA |access-date=15 December 2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813112047/http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |archive-date=13 August 2014}}</ref><ref name="fishman1963p6">{{cite book |title=The Interpretation of Art: Essays on the Art Criticism of John Ruskin, Walter Pater, Clive Bell, Robert Fry, and Herbert Read |last=Fishman |first=Solomon |publisher=University of California Press |year=1963 |page=6}}</ref> Munasebeta hunermendan bi rexnegirên xwe re her tim biîxtîlaf bûye. Ji bo dîtin û firotina eserên xwe hunermend bi piranî hewcedarê fikrên rexnegiran ên pozîtîv in.<ref name="gemtou2010" /><ref>{{cite news |last=Seenan |first=Gerard |date=20 April 2004 |title=Painting by ridiculed but popular artist sells for £744,800 |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220105020218/https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |archive-date=5 January 2022 |access-date=12 December 2013 |newspaper=The Guardian}}</ref> Gelek unsûr hukmê li ser hunerê tayîn dikin wek nimûne estetîk, îdrak yan jî fêmkirin. Teoriyên estetîk, pragmatîk, ekspresîv, formalîst, relatîvîst, teqlîdî, rîtuelî, îdrakî, mîmetîk û postmodern hinek ji wan teoriyên muxtelîf in ku ji bo rexnekirin û ecibandina hunerê tên bikaranîn. Dema mirov hunerê rexne dike yan jî diecibîne, carinan zewqa şexsî ya li ser estetîk û şiklê dibe esas feqat carinan jî prensîbên dîzaynê û qebûlkirina civakî û kulturî derdikevin pêş.<ref>{{Cite web |url=https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |title=Is Art Subjective or Objective? |website=EDEN Gallery |access-date=19 May 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240519224919/https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |archive-date=19 May 2024}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Chilvers |pêşnav=Ian |sernav=The Oxford Dictionary of Art |tarîx=2004 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-860476-1 |çap=3 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ching |pêşnav=Francis D. K. |sernav=Architecture: Form, Space, and Order |weşanger=John Wiley & Sons |beş=7 |tarîx=2012-07-16 |isbn=978-1-118-00482-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Fraleigh |pêşnav=Sondra Horton |sernav=Dance and the Lived Body: A Descriptive Aesthetics |weşanger=[[University of Pittsburgh Press]] |sal=1987 |isbn=978-0-8229-7170-2 |cih=Pittsburgh }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gardner |pêşnav=Howard |lînka-nivîskar=Howard Gardner |sal=1983 |sernav=Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences |weşanger=[[Basic Books]] |cih=New York |isbn=978-0-465-02508-4 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav1=Goodwin |pêşnav1=Noël |lînka-nivîskar1=Noël Goodwin |paşnav2=Halfyard |pêşnav2=Janet |paşnavê-edîtor=Latham |pêşnavê-edîtor=Alison |sal=2011 |sernav=Choreography |ensîklopedî=[[The Oxford Companion to Music]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |isbn=978-0-19-957903-7 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |gihiştina-urlyê=subscription |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=21 tîrmeh 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220721195826/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Oxford Companion to Philosophy |sernav=Performing Arts |paşnavê-edîtor=Honderich |pêşnavê-edîtor=Ted |sal=2006 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-926479-7 |doi=10.1093/acref/9780199264797.001.0001 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Huntsman |pêşnav=Penny |sernav=Thinking About Art: A Thematic Guide to Art History |sal=2015 |weşanger=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |isbn=978-1-118-90517-3 |cih=Chichester, West Sussex, UK }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Nettl |pêşnav=Bruno |lînka-nivîskar=Bruno Nettl |sal=2001 |ensîklopedî=[[Grove Music Online]] |sernav=Music |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.40476 |isbn=978-1-56159-263-0 |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |roja-gihiştinê=29 gulan 2022 |roja-arşîvê=18 nîsan 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220418003751/https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |rewşa-urlyê=zindî }} {{Grove Music subscription}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Owen |pêşnav=Harold |sal=2000 |sernav=Music Theory Resource Book |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford and New York |isbn=978-0-19-511539-0 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Rechtin |pêşnav1=Eberhardt |paşnav2=Maier |pêşnav2=Mark W. |sernav=The Art of Systems Architecting |çap=Second |weşanger=CRC Press |cihê-weşandinê=Boca Raton |tarîx=2000-06-28 |isbn=0-8493-0440-7 |url=https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |roja-gihiştinê=11 tebax 2024 |roja-arşîvê=16 nîsan 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240416103055/https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-kovar |tarîx=2013 |sernav=Video Games Playing: A substitute for cultural consumptions? |paşnav1=Borowiecki |pêşnav1=Karol J. |paşnav2=Prieto-Rodriguez |pêşnav2=Juan |kovar=Journal of Cultural Economics |cild=39 |hejmar=3 |rr=239–258 |doi=10.1007/s10824-014-9229-y |citeseerx=10.1.1.676.2381 |s2cid=49572910 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Demery |pêşnav=Ibrahim Mostafa El |sernav=Sustainable Architectural Design: Reviving Traditional Design and Adapting Modern Solutions |kovar=International Journal of Architectural Research: ArchNet-IJAR |weşanger=Emerald |cild=4 |hejmar=1 |tarîx=1 adar 2010 |issn=1938-7806 |url=https://www.researchgate.net/publication/43529965 |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |via=ResearchGate |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164058/https://www.researchgate.net/publication/43529965_Sustainable_Architectural_Design_Reviving_Traditional_Design_and_Adapting_Modern_Solutions |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Jêder-magazîn |paşnav=LeWitt |pêşnav=Solomon |lînka-nivîskar=Sol LeWitt |tarîx=June 1967 |sernav=Paragraphs on Conceptual Art |url=https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |magazîn=[[Artforum]] |ziman=en-US |cild=5 |hejmar=10 |roja-gihiştinê=12 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726100127/https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |tarîx=12 kanûna pêşîn 2012 |sernav=An Art World for Artgames |url=https://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/view/119/160 |paşnav=Parker |pêşnav=Felan |kovar=Loading... |cild=7 |hejmar=11 |issn=1923-2691 |roja-gihiştinê=14 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161226143132/http://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/viewArticle/119 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Perry |pêşnav=Lincoln |sernav=The Music of Painting |kovar=The American Scholar |tarîx=Summer 2014 |cild=83 |hejmar=3 }} ;Online * {{Jêder-nûçe |paşnav=Barber |pêşnav=Bonnie |tarîx=16 tebax 2012 |sernav=Professor Mary Flanagan Participates in White House Consortium |weşanger=Dartmouth News |url=https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |roja-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726103117/https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Evans |pêşnav=George |sernav=The Role Of Architects In Shaping Cities And Communities |malper=Commercial Architecture Magazine |tarîx=16 sibat 2023 |url=https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228153619/https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gibson |pêşnav=Ellie |tarîx=24 kanûna paşîn 2006 |sernav=Games aren't art, says Kojima |url=http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150309104553/http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |roja-arşîvê=9 adar 2015 |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |malper=Eurogamer |weşanger=Gamer Network }} * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |sernav=The American Heritage Dictionary entry: architecture |malper=[[American Heritage Dictionary]] | url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture | ref={{SfnRef|American Heritage Dictionary}} |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=7 tebax 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240807171628/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=[[OED Online]] |sernav=dance, n. |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oed.com/view/Entry/47116 |ref={{sfnRef|''OED''}} |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231002015651/https://www.oed.com/dictionary/dance_n |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} == Not == {{Çavkanî|group=lower-alpha}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] oc4pb64mdpdbrupfeq4m1xqqumkx5um 2031188 2031167 2026-05-25T18:12:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Lînk paqij kir, Valahiya nav rast kir, --Valahiyên nehewce.) 2031188 wikitext text/x-wiki {{xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de, ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û rengên eslî.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, [[Karîkatur|karîkaturên kartonî]] jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di çarçoveyên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's'' ji aliyê [[Lawrence Alma-Tadema]] ve 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li unîversîteyên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma zanistên mirovahiyê an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Rexne == [[Wêne:Gabriel_Cornelius_von_Max,_1840-1915,_Monkeys_as_Judges_of_Art,_1889.jpg|thumb|''Meymûn wek Hakimên Hunerê'', Gabriel von Max, 1889]] Rexneya hunerê minaqeşekirin an jî nirxandina hunerê ye.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> {{Girêdan|Rexnegirên hunerê|en|Art critic}} bi piranî di konteksta [[estetîk]]ê an jî teoriya bedewiyê de hunerê rexne dikin.<ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> Armanceke rexneya hunerê lêgerîna li ser esasekî maqûl ji bo ecibandina hunerê ye<ref name="ntifotva" /><ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> feqat cihê şikê ye ku gelo rexneyeke wisa dikare ji şert û mercên civakî û siyasî yên hakîm derbas bibe.<ref>Kaplan, Marty. [http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism "The curious case of criticism."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001247/http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism|date=5 March 2016}} ''[[Jewish Journal]]''. 23 January 2014.</ref> Çeşîdbûna {{Girêdan|hereketên hunerê|en|Art movement}} bûye sebeb ku rexneya hunerê dabeşî ser dîsîplînên cuda bibe; her yek jî ji bo hukmên xwe dibe ku krîterên cuda bi kar bîne.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="tekiner2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Tekiner |pêşnav=Deniz |sal=2006 |sernav=Formalist Art Criticism and the Politics of Meaning |kovar=Social Justice |cild=33 |hejmar=2 (104) – Art, Power, and Social Change |rr=31–44 |jstor=29768369 }}</ref> Dabeşbûna herî meşhûr di qada rexneyê de di navbera van her duyan de ye: ya ewil rexne û nirxandina tarîxî ye (ku bi xwe formeke {{Girêdan|tarîxa hunerê|en|Art history}} ye), ya diduyan jî rexneya muasir a li ser eserên hunermendên sax e.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996" /> Tevî wan qenaetên ku dibêjin rexne ji çêkirina hunerê bêtir fealiyeteke bi rîskeke kêmtir e, fikrên li ser hunerên îroyîn bi derbasbûna zemên re musaîdê sererastkirinê ne.<ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref>Ji ber ku wan hunermendên îro muteber red kirine (mîna eserên împresyonîstan ên ewilî) rexnegirên berê dibe ku bibin cihê tinazan.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="rewald1973" /><ref name="ackerman1960">{{Jêder-kovar |paşnav=Ackerman |pêşnav=James S. |tarîx=Winter 1960 |sernav=Art History and the Problems of Criticism |kovar=Daedalus |cild=89 |hejmar=1 – The Visual Arts Today |rr=253–263 |jstor=20026565 }}</ref> Hinek hereketên hunerê bi xwe ji aliyê rexnegiran ve ji bo biçûkxistinê hatine binavkirin; feqat paşê hunermendên wê stîlê ew nav wekî nîşaneke îftîxarê qebûl kirine û maneya menfî ya ewil hatiye ji bîr kirin wek nimûne [[împresyonîzm]] û [[kubîzm]].<ref name="rewald1973">Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. p. 323 {{ISBN|0-87070-360-9}}</ref><ref name="Christopher Green">{{Jêder-malper |url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |sernav=The Collection &#124; MoMA |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140813112047/http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |roja-arşîvê=13 tebax 2014 }}</ref><ref name="fishman1963p6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Interpretation of Art: Essays on the Art Criticism of John Ruskin, Walter Pater, Clive Bell, Robert Fry, and Herbert Read |paşnav=Fishman |pêşnav=Solomon |weşanger=University of California Press |sal=1963 |rûpel=6 }}</ref> Munasebeta hunermendan bi rexnegirên xwe re her tim biîxtîlaf bûye. Ji bo dîtin û firotina eserên xwe hunermend bi piranî hewcedarê fikrên rexnegiran ên pozîtîv in.<ref name="gemtou2010" /><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Seenan |pêşnav=Gerard |tarîx=20 nîsan 2004 |sernav=Painting by ridiculed but popular artist sells for £744,800 |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220105020218/https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2022 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |rojname=The Guardian }}</ref> Gelek unsûr hukmê li ser hunerê tayîn dikin wek nimûne estetîk, îdrak yan jî fêmkirin. Teoriyên estetîk, pragmatîk, ekspresîv, formalîst, relatîvîst, teqlîdî, rîtuelî, îdrakî, mîmetîk û postmodern hinek ji wan teoriyên muxtelîf in ku ji bo rexnekirin û ecibandina hunerê tên bikaranîn. Dema mirov hunerê rexne dike yan jî diecibîne, carinan zewqa şexsî ya li ser estetîk û şiklê dibe esas feqat carinan jî prensîbên dîzaynê û qebûlkirina civakî û kulturî derdikevin pêş.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |sernav=Is Art Subjective or Objective? |malper=EDEN Gallery |roja-gihiştinê=19 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240519224919/https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |roja-arşîvê=19 gulan 2024 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Chilvers |pêşnav=Ian |sernav=The Oxford Dictionary of Art |tarîx=2004 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-860476-1 |çap=3 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ching |pêşnav=Francis D. K. |sernav=Architecture: Form, Space, and Order |weşanger=John Wiley & Sons |beş=7 |tarîx=2012-07-16 |isbn=978-1-118-00482-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Fraleigh |pêşnav=Sondra Horton |sernav=Dance and the Lived Body: A Descriptive Aesthetics |weşanger=[[University of Pittsburgh Press]] |sal=1987 |isbn=978-0-8229-7170-2 |cih=Pittsburgh }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gardner |pêşnav=Howard |lînka-nivîskar=Howard Gardner |sal=1983 |sernav=Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences |weşanger=[[Basic Books]] |cih=New York |isbn=978-0-465-02508-4 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav1=Goodwin |pêşnav1=Noël |lînka-nivîskar1=Noël Goodwin |paşnav2=Halfyard |pêşnav2=Janet |paşnavê-edîtor=Latham |pêşnavê-edîtor=Alison |sal=2011 |sernav=Choreography |ensîklopedî=[[The Oxford Companion to Music]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |isbn=978-0-19-957903-7 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |gihiştina-urlyê=subscription |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=21 tîrmeh 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220721195826/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Oxford Companion to Philosophy |sernav=Performing Arts |paşnavê-edîtor=Honderich |pêşnavê-edîtor=Ted |sal=2006 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-926479-7 |doi=10.1093/acref/9780199264797.001.0001 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Huntsman |pêşnav=Penny |sernav=Thinking About Art: A Thematic Guide to Art History |sal=2015 |weşanger=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |isbn=978-1-118-90517-3 |cih=Chichester, West Sussex, UK }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Nettl |pêşnav=Bruno |lînka-nivîskar=Bruno Nettl |sal=2001 |ensîklopedî=[[Grove Music Online]] |sernav=Music |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.40476 |isbn=978-1-56159-263-0 |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |roja-gihiştinê=29 gulan 2022 |roja-arşîvê=18 nîsan 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220418003751/https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |rewşa-urlyê=zindî }} {{Grove Music subscription}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Owen |pêşnav=Harold |sal=2000 |sernav=Music Theory Resource Book |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford and New York |isbn=978-0-19-511539-0 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Rechtin |pêşnav1=Eberhardt |paşnav2=Maier |pêşnav2=Mark W. |sernav=The Art of Systems Architecting |çap=Second |weşanger=CRC Press |cihê-weşandinê=Boca Raton |tarîx=2000-06-28 |isbn=0-8493-0440-7 |url=https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |roja-gihiştinê=11 tebax 2024 |roja-arşîvê=16 nîsan 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240416103055/https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-kovar |tarîx=2013 |sernav=Video Games Playing: A substitute for cultural consumptions? |paşnav1=Borowiecki |pêşnav1=Karol J. |paşnav2=Prieto-Rodriguez |pêşnav2=Juan |kovar=Journal of Cultural Economics |cild=39 |hejmar=3 |rr=239–258 |doi=10.1007/s10824-014-9229-y |citeseerx=10.1.1.676.2381 |s2cid=49572910 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Demery |pêşnav=Ibrahim Mostafa El |sernav=Sustainable Architectural Design: Reviving Traditional Design and Adapting Modern Solutions |kovar=International Journal of Architectural Research: ArchNet-IJAR |weşanger=Emerald |cild=4 |hejmar=1 |tarîx=1 adar 2010 |issn=1938-7806 |url=https://www.researchgate.net/publication/43529965 |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |via=ResearchGate |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164058/https://www.researchgate.net/publication/43529965_Sustainable_Architectural_Design_Reviving_Traditional_Design_and_Adapting_Modern_Solutions |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Jêder-magazîn |paşnav=LeWitt |pêşnav=Solomon |lînka-nivîskar=Sol LeWitt |tarîx=June 1967 |sernav=Paragraphs on Conceptual Art |url=https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |magazîn=[[Artforum]] |ziman=en-US |cild=5 |hejmar=10 |roja-gihiştinê=12 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726100127/https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |tarîx=12 kanûna pêşîn 2012 |sernav=An Art World for Artgames |url=https://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/view/119/160 |paşnav=Parker |pêşnav=Felan |kovar=Loading... |cild=7 |hejmar=11 |issn=1923-2691 |roja-gihiştinê=14 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161226143132/http://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/viewArticle/119 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Perry |pêşnav=Lincoln |sernav=The Music of Painting |kovar=The American Scholar |tarîx=Summer 2014 |cild=83 |hejmar=3 }} ;Online * {{Jêder-nûçe |paşnav=Barber |pêşnav=Bonnie |tarîx=16 tebax 2012 |sernav=Professor Mary Flanagan Participates in White House Consortium |weşanger=Dartmouth News |url=https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |roja-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726103117/https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Evans |pêşnav=George |sernav=The Role Of Architects In Shaping Cities And Communities |malper=Commercial Architecture Magazine |tarîx=16 sibat 2023 |url=https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228153619/https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gibson |pêşnav=Ellie |tarîx=24 kanûna paşîn 2006 |sernav=Games aren't art, says Kojima |url=http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150309104553/http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |roja-arşîvê=9 adar 2015 |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |malper=Eurogamer |weşanger=Gamer Network }} * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |sernav=The American Heritage Dictionary entry: architecture |malper=[[American Heritage Dictionary]] | url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture | ref={{SfnRef|American Heritage Dictionary}} |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=7 tebax 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240807171628/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=[[OED Online]] |sernav=dance, n. |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oed.com/view/Entry/47116 |ref={{sfnRef|''OED''}} |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231002015651/https://www.oed.com/dictionary/dance_n |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} == Not == {{Çavkanî|group=lower-alpha}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] 92djvog2lgazq7xan004rq0py6h3stk 2031245 2031188 2026-05-25T20:56:55Z Wikihez 39702 Bi riya wergerandina beşa "Political and moral issues" ji rûpela "[[:en:Special:Redirect/revision/1354014434|The arts]]" lê hat zêdekirin 2031245 wikitext text/x-wiki {{xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de, ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û rengên eslî.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, [[Karîkatur|karîkaturên kartonî]] jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di çarçoveyên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's'' ji aliyê [[Lawrence Alma-Tadema]] ve 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li unîversîteyên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma zanistên mirovahiyê an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Rexne == [[Wêne:Gabriel_Cornelius_von_Max,_1840-1915,_Monkeys_as_Judges_of_Art,_1889.jpg|thumb|''Meymûn wek Hakimên Hunerê'', Gabriel von Max, 1889]] Rexneya hunerê minaqeşekirin an jî nirxandina hunerê ye.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> {{Girêdan|Rexnegirên hunerê|en|Art critic}} bi piranî di konteksta [[estetîk]]ê an jî teoriya bedewiyê de hunerê rexne dikin.<ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> Armanceke rexneya hunerê lêgerîna li ser esasekî maqûl ji bo ecibandina hunerê ye<ref name="ntifotva" /><ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> feqat cihê şikê ye ku gelo rexneyeke wisa dikare ji şert û mercên civakî û siyasî yên hakîm derbas bibe.<ref>Kaplan, Marty. [http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism "The curious case of criticism."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001247/http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism|date=5 March 2016}} ''[[Jewish Journal]]''. 23 January 2014.</ref> Çeşîdbûna {{Girêdan|hereketên hunerê|en|Art movement}} bûye sebeb ku rexneya hunerê dabeşî ser dîsîplînên cuda bibe; her yek jî ji bo hukmên xwe dibe ku krîterên cuda bi kar bîne.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="tekiner2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Tekiner |pêşnav=Deniz |sal=2006 |sernav=Formalist Art Criticism and the Politics of Meaning |kovar=Social Justice |cild=33 |hejmar=2 (104) – Art, Power, and Social Change |rr=31–44 |jstor=29768369 }}</ref> Dabeşbûna herî meşhûr di qada rexneyê de di navbera van her duyan de ye: ya ewil rexne û nirxandina tarîxî ye (ku bi xwe formeke {{Girêdan|tarîxa hunerê|en|Art history}} ye), ya diduyan jî rexneya muasir a li ser eserên hunermendên sax e.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996" /> Tevî wan qenaetên ku dibêjin rexne ji çêkirina hunerê bêtir fealiyeteke bi rîskeke kêmtir e, fikrên li ser hunerên îroyîn bi derbasbûna zemên re musaîdê sererastkirinê ne.<ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref>Ji ber ku wan hunermendên îro muteber red kirine (mîna eserên împresyonîstan ên ewilî) rexnegirên berê dibe ku bibin cihê tinazan.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="rewald1973" /><ref name="ackerman1960">{{Jêder-kovar |paşnav=Ackerman |pêşnav=James S. |tarîx=Winter 1960 |sernav=Art History and the Problems of Criticism |kovar=Daedalus |cild=89 |hejmar=1 – The Visual Arts Today |rr=253–263 |jstor=20026565 }}</ref> Hinek hereketên hunerê bi xwe ji aliyê rexnegiran ve ji bo biçûkxistinê hatine binavkirin; feqat paşê hunermendên wê stîlê ew nav wekî nîşaneke îftîxarê qebûl kirine û maneya menfî ya ewil hatiye ji bîr kirin wek nimûne [[împresyonîzm]] û [[kubîzm]].<ref name="rewald1973">Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. p. 323 {{ISBN|0-87070-360-9}}</ref><ref name="Christopher Green">{{Jêder-malper |url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |sernav=The Collection &#124; MoMA |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140813112047/http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |roja-arşîvê=13 tebax 2014 }}</ref><ref name="fishman1963p6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Interpretation of Art: Essays on the Art Criticism of John Ruskin, Walter Pater, Clive Bell, Robert Fry, and Herbert Read |paşnav=Fishman |pêşnav=Solomon |weşanger=University of California Press |sal=1963 |rûpel=6 }}</ref> Munasebeta hunermendan bi rexnegirên xwe re her tim biîxtîlaf bûye. Ji bo dîtin û firotina eserên xwe hunermend bi piranî hewcedarê fikrên rexnegiran ên pozîtîv in.<ref name="gemtou2010" /><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Seenan |pêşnav=Gerard |tarîx=20 nîsan 2004 |sernav=Painting by ridiculed but popular artist sells for £744,800 |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220105020218/https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2022 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |rojname=The Guardian }}</ref> Gelek unsûr hukmê li ser hunerê tayîn dikin wek nimûne estetîk, îdrak yan jî fêmkirin. Teoriyên estetîk, pragmatîk, ekspresîv, formalîst, relatîvîst, teqlîdî, rîtuelî, îdrakî, mîmetîk û postmodern hinek ji wan teoriyên muxtelîf in ku ji bo rexnekirin û ecibandina hunerê tên bikaranîn. Dema mirov hunerê rexne dike yan jî diecibîne, carinan zewqa şexsî ya li ser estetîk û şiklê dibe esas feqat carinan jî prensîbên dîzaynê û qebûlkirina civakî û kulturî derdikevin pêş.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |sernav=Is Art Subjective or Objective? |malper=EDEN Gallery |roja-gihiştinê=19 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240519224919/https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |roja-arşîvê=19 gulan 2024 }}</ref> == Meseleyên siyasî û exlaqî == Minasebeteke qayîm di navbeyna hunerên afirîner û siyasetê de, bîlxase di navbeyna cinsên mixtelif ên hunerê û iqtidarê de, di dirêjahiya tarîxê û kulturên arkeolojîk de tê dîtin.<ref>{{Cite web |url=https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |title=Intersection of Art and Politics |website=Wells International Foundation |access-date=1 June 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602010016/https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |archive-date=2 June 2024}}</ref> Gava ku hunerên afirîner li gorî xeber û siyasetê şekil digirin, ew hem aliyên siyasî hem jî aliyên civakî hildigirin ser xwe, bi vî şeklî dibin merkezê minaqeşeyan û ji bo guherîna siyasî û civakî dibin quweteke mezin.<ref>{{Cite web |url=https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |title=Art of Propaganda |website=The Independent Uganda |date=14 June 2016 |access-date=1 June 2024 |language=en-US |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607164702/https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |archive-date=7 June 2024 |last= |first=}}</ref> Tê dîtin ku hinek hunermend xwedî ruhê azad in. Wek nimûne nivîskarê muteber<ref name="Nab81Censors2">[[Vladimir Nabokov]] (1981) ''[[Lectures on Russian Literature]]'', lecture on ''Russian Writers, Censors, and Readers'', pp.13–4</ref> ê rûsî [[Aleksandr Pûşkîn]] bû sebeba acizbûna [[Împeratoriya Rûsî|meqamên resmî yên Rûsyayê]] bîlxase jî ya Împerator Alexanderê Yekê. Çimkî wî "li şûna ku di qedemeyên îdarî yên dewletê de bibe xizmetkarekî baş û di nivîsên xwe yên meslekî de (eger mecbûr be binivîse) pesnê fêzîletên adetî bide, şiîrên gelekî qurre, serbixwe û xerab dinivîsandin; di nûbûna terzê şiîra xwe de, di cur'eta xeyalên wî yên hestiyar de û di meyla wî ya tinazkirina bi zalimên mezin û biçûk de, azadiya fikrî ya bitalûke eyan dibû."<ref name="Nab81Censors" /> Di zemanê hîn nêziktir de hunermendê grafîtiyê yê li Îngilistanê Banksy jî ji ber eserên xwe wekî "ruhê azad" tê hesibandin ku her tim bi meqamên resmî re dikeve îxtîlafê.<ref>{{Cite web |url=https://www.myartbroker.com/artist-banksy/articles/fk-the-police-the-theme-of-disorder-authority-in-banksys-prints |title=F**k the Police: The Theme of Disorder & Authority in Banksy's Prints |website=MyArtBroker |access-date=6 February 2024 |last=Syer |first=Joe}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/art-culture/the-mystery-of-banksy-the-unauthorized-exhibition-101699532123872.html |title='The Mystery of Banksy': The unauthorized exhibition |website=Hindustan Times |date=9 November 2023 |access-date=6 February 2024 |last=Agnihotri |first=Akanksha}}</ref> Hunermend eserên xwe bi kar tînin da ku fikrên xwe yên siyasî îfade bikin û ji têsîra negatîv a bi gotinên nefretê bigirin heta têsîra pozîtîv a bi riya aktîvîzma hunerî guherîna civakî bi pêş bixin.<ref name="Tuula2020">{{cite journal |last1=Jääskeläinen |first1=Tuula |date=April 2020 |title=Countering Hate Speech through Arts and Arts Education: Addressing Intersections and Policy Implications |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1478210319848953 |journal=Policy Futures in Education |volume=18 |issue=3 |pages=344–357 |doi=10.1177/1478210319848953 |access-date=29 July 2024 |via=ERIC |hdl-access=free |hdl=10138/312169}}</ref> Hikûmet huner an jî propagandayê bi kar tînin da ku armancên xwe pêş bixin.<ref>{{Cite web |url=https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |title=The Art of War: Understanding How Art Was Used by Governments to Win Over People |work=odyssey route |date=11 July 2023 |access-date=29 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231229000353/https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |archive-date=29 December 2023}}</ref> Meseleyên exlaqî têsîr li ser hunerê dikin û huner jî têsîr li ser nîqaşên meseleyên exlaqî dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Chilvers |pêşnav=Ian |sernav=The Oxford Dictionary of Art |tarîx=2004 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-860476-1 |çap=3 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ching |pêşnav=Francis D. K. |sernav=Architecture: Form, Space, and Order |weşanger=John Wiley & Sons |beş=7 |tarîx=2012-07-16 |isbn=978-1-118-00482-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Fraleigh |pêşnav=Sondra Horton |sernav=Dance and the Lived Body: A Descriptive Aesthetics |weşanger=[[University of Pittsburgh Press]] |sal=1987 |isbn=978-0-8229-7170-2 |cih=Pittsburgh }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gardner |pêşnav=Howard |lînka-nivîskar=Howard Gardner |sal=1983 |sernav=Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences |weşanger=[[Basic Books]] |cih=New York |isbn=978-0-465-02508-4 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav1=Goodwin |pêşnav1=Noël |lînka-nivîskar1=Noël Goodwin |paşnav2=Halfyard |pêşnav2=Janet |paşnavê-edîtor=Latham |pêşnavê-edîtor=Alison |sal=2011 |sernav=Choreography |ensîklopedî=[[The Oxford Companion to Music]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |isbn=978-0-19-957903-7 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |gihiştina-urlyê=subscription |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=21 tîrmeh 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220721195826/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Oxford Companion to Philosophy |sernav=Performing Arts |paşnavê-edîtor=Honderich |pêşnavê-edîtor=Ted |sal=2006 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-926479-7 |doi=10.1093/acref/9780199264797.001.0001 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Huntsman |pêşnav=Penny |sernav=Thinking About Art: A Thematic Guide to Art History |sal=2015 |weşanger=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |isbn=978-1-118-90517-3 |cih=Chichester, West Sussex, UK }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Nettl |pêşnav=Bruno |lînka-nivîskar=Bruno Nettl |sal=2001 |ensîklopedî=[[Grove Music Online]] |sernav=Music |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.40476 |isbn=978-1-56159-263-0 |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |roja-gihiştinê=29 gulan 2022 |roja-arşîvê=18 nîsan 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220418003751/https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |rewşa-urlyê=zindî }} {{Grove Music subscription}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Owen |pêşnav=Harold |sal=2000 |sernav=Music Theory Resource Book |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford and New York |isbn=978-0-19-511539-0 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Rechtin |pêşnav1=Eberhardt |paşnav2=Maier |pêşnav2=Mark W. |sernav=The Art of Systems Architecting |çap=Second |weşanger=CRC Press |cihê-weşandinê=Boca Raton |tarîx=2000-06-28 |isbn=0-8493-0440-7 |url=https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |roja-gihiştinê=11 tebax 2024 |roja-arşîvê=16 nîsan 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240416103055/https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-kovar |tarîx=2013 |sernav=Video Games Playing: A substitute for cultural consumptions? |paşnav1=Borowiecki |pêşnav1=Karol J. |paşnav2=Prieto-Rodriguez |pêşnav2=Juan |kovar=Journal of Cultural Economics |cild=39 |hejmar=3 |rr=239–258 |doi=10.1007/s10824-014-9229-y |citeseerx=10.1.1.676.2381 |s2cid=49572910 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Demery |pêşnav=Ibrahim Mostafa El |sernav=Sustainable Architectural Design: Reviving Traditional Design and Adapting Modern Solutions |kovar=International Journal of Architectural Research: ArchNet-IJAR |weşanger=Emerald |cild=4 |hejmar=1 |tarîx=1 adar 2010 |issn=1938-7806 |url=https://www.researchgate.net/publication/43529965 |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |via=ResearchGate |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164058/https://www.researchgate.net/publication/43529965_Sustainable_Architectural_Design_Reviving_Traditional_Design_and_Adapting_Modern_Solutions |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Jêder-magazîn |paşnav=LeWitt |pêşnav=Solomon |lînka-nivîskar=Sol LeWitt |tarîx=June 1967 |sernav=Paragraphs on Conceptual Art |url=https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |magazîn=[[Artforum]] |ziman=en-US |cild=5 |hejmar=10 |roja-gihiştinê=12 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726100127/https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |tarîx=12 kanûna pêşîn 2012 |sernav=An Art World for Artgames |url=https://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/view/119/160 |paşnav=Parker |pêşnav=Felan |kovar=Loading... |cild=7 |hejmar=11 |issn=1923-2691 |roja-gihiştinê=14 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161226143132/http://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/viewArticle/119 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Perry |pêşnav=Lincoln |sernav=The Music of Painting |kovar=The American Scholar |tarîx=Summer 2014 |cild=83 |hejmar=3 }} ;Online * {{Jêder-nûçe |paşnav=Barber |pêşnav=Bonnie |tarîx=16 tebax 2012 |sernav=Professor Mary Flanagan Participates in White House Consortium |weşanger=Dartmouth News |url=https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |roja-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726103117/https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Evans |pêşnav=George |sernav=The Role Of Architects In Shaping Cities And Communities |malper=Commercial Architecture Magazine |tarîx=16 sibat 2023 |url=https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228153619/https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gibson |pêşnav=Ellie |tarîx=24 kanûna paşîn 2006 |sernav=Games aren't art, says Kojima |url=http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150309104553/http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |roja-arşîvê=9 adar 2015 |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |malper=Eurogamer |weşanger=Gamer Network }} * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |sernav=The American Heritage Dictionary entry: architecture |malper=[[American Heritage Dictionary]] | url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture | ref={{SfnRef|American Heritage Dictionary}} |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=7 tebax 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240807171628/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=[[OED Online]] |sernav=dance, n. |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oed.com/view/Entry/47116 |ref={{sfnRef|''OED''}} |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231002015651/https://www.oed.com/dictionary/dance_n |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} == Not == {{Çavkanî|group=lower-alpha}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] tm2al2cspgy4z7er6wxs4iziurcflai 2031246 2031245 2026-05-25T20:59:29Z Wikihez 39702 2031246 wikitext text/x-wiki {{xebat}} {{tê guhartin}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de, ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û rengên eslî.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, [[Karîkatur|karîkaturên kartonî]] jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di çarçoveyên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's'' ji aliyê [[Lawrence Alma-Tadema]] ve 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li unîversîteyên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma zanistên mirovahiyê an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Rexne == [[Wêne:Gabriel_Cornelius_von_Max,_1840-1915,_Monkeys_as_Judges_of_Art,_1889.jpg|thumb|''Meymûn wek Hakimên Hunerê'', Gabriel von Max, 1889]] Rexneya hunerê minaqeşekirin an jî nirxandina hunerê ye.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> {{Girêdan|Rexnegirên hunerê|en|Art critic}} bi piranî di konteksta [[estetîk]]ê an jî teoriya bedewiyê de hunerê rexne dikin.<ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> Armanceke rexneya hunerê lêgerîna li ser esasekî maqûl ji bo ecibandina hunerê ye<ref name="ntifotva" /><ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> feqat cihê şikê ye ku gelo rexneyeke wisa dikare ji şert û mercên civakî û siyasî yên hakîm derbas bibe.<ref>Kaplan, Marty. [http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism "The curious case of criticism."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001247/http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism|date=5 March 2016}} ''[[Jewish Journal]]''. 23 January 2014.</ref> Çeşîdbûna {{Girêdan|hereketên hunerê|en|Art movement}} bûye sebeb ku rexneya hunerê dabeşî ser dîsîplînên cuda bibe; her yek jî ji bo hukmên xwe dibe ku krîterên cuda bi kar bîne.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="tekiner2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Tekiner |pêşnav=Deniz |sal=2006 |sernav=Formalist Art Criticism and the Politics of Meaning |kovar=Social Justice |cild=33 |hejmar=2 (104) – Art, Power, and Social Change |rr=31–44 |jstor=29768369 }}</ref> Dabeşbûna herî meşhûr di qada rexneyê de di navbera van her duyan de ye: ya ewil rexne û nirxandina tarîxî ye (ku bi xwe formeke {{Girêdan|tarîxa hunerê|en|Art history}} ye), ya diduyan jî rexneya muasir a li ser eserên hunermendên sax e.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996" /> Tevî wan qenaetên ku dibêjin rexne ji çêkirina hunerê bêtir fealiyeteke bi rîskeke kêmtir e, fikrên li ser hunerên îroyîn bi derbasbûna zemên re musaîdê sererastkirinê ne.<ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref>Ji ber ku wan hunermendên îro muteber red kirine (mîna eserên împresyonîstan ên ewilî) rexnegirên berê dibe ku bibin cihê tinazan.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="rewald1973" /><ref name="ackerman1960">{{Jêder-kovar |paşnav=Ackerman |pêşnav=James S. |tarîx=Winter 1960 |sernav=Art History and the Problems of Criticism |kovar=Daedalus |cild=89 |hejmar=1 – The Visual Arts Today |rr=253–263 |jstor=20026565 }}</ref> Hinek hereketên hunerê bi xwe ji aliyê rexnegiran ve ji bo biçûkxistinê hatine binavkirin; feqat paşê hunermendên wê stîlê ew nav wekî nîşaneke îftîxarê qebûl kirine û maneya menfî ya ewil hatiye ji bîr kirin wek nimûne [[împresyonîzm]] û [[kubîzm]].<ref name="rewald1973">Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. p. 323 {{ISBN|0-87070-360-9}}</ref><ref name="Christopher Green">{{Jêder-malper |url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |sernav=The Collection &#124; MoMA |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140813112047/http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |roja-arşîvê=13 tebax 2014 }}</ref><ref name="fishman1963p6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Interpretation of Art: Essays on the Art Criticism of John Ruskin, Walter Pater, Clive Bell, Robert Fry, and Herbert Read |paşnav=Fishman |pêşnav=Solomon |weşanger=University of California Press |sal=1963 |rûpel=6 }}</ref> Munasebeta hunermendan bi rexnegirên xwe re her tim biîxtîlaf bûye. Ji bo dîtin û firotina eserên xwe hunermend bi piranî hewcedarê fikrên rexnegiran ên pozîtîv in.<ref name="gemtou2010" /><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Seenan |pêşnav=Gerard |tarîx=20 nîsan 2004 |sernav=Painting by ridiculed but popular artist sells for £744,800 |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220105020218/https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2022 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |rojname=The Guardian }}</ref> Gelek unsûr hukmê li ser hunerê tayîn dikin wek nimûne estetîk, îdrak yan jî fêmkirin. Teoriyên estetîk, pragmatîk, ekspresîv, formalîst, relatîvîst, teqlîdî, rîtuelî, îdrakî, mîmetîk û postmodern hinek ji wan teoriyên muxtelîf in ku ji bo rexnekirin û ecibandina hunerê tên bikaranîn. Dema mirov hunerê rexne dike yan jî diecibîne, carinan zewqa şexsî ya li ser estetîk û şiklê dibe esas feqat carinan jî prensîbên dîzaynê û qebûlkirina civakî û kulturî derdikevin pêş.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |sernav=Is Art Subjective or Objective? |malper=EDEN Gallery |roja-gihiştinê=19 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240519224919/https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |roja-arşîvê=19 gulan 2024 }}</ref> == Meseleyên siyasî û exlaqî == Minasebeteke qayîm di navbeyna hunerên afirîner û siyasetê de, bîlxase di navbeyna cinsên mixtelif ên hunerê û iqtidarê de, di dirêjahiya tarîxê û kulturên arkeolojîk de tê dîtin.<ref>{{Cite web |url=https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |title=Intersection of Art and Politics |website=Wells International Foundation |access-date=1 June 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602010016/https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |archive-date=2 June 2024}}</ref> Gava ku hunerên afirîner li gorî xeber û siyasetê şekil digirin, ew hem aliyên siyasî hem jî aliyên civakî hildigirin ser xwe, bi vî şeklî dibin merkezê minaqeşeyan û ji bo guherîna siyasî û civakî dibin quweteke mezin.<ref>{{Cite web |url=https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |title=Art of Propaganda |website=The Independent Uganda |date=14 June 2016 |access-date=1 June 2024 |language=en-US |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607164702/https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |archive-date=7 June 2024 |last= |first=}}</ref> Tê dîtin ku hinek hunermend xwedî ruhê azad in. Wek nimûne nivîskarê muteber<ref name="Nab81Censors2">[[Vladimir Nabokov]] (1981) ''[[Lectures on Russian Literature]]'', lecture on ''Russian Writers, Censors, and Readers'', pp.13–4</ref> ê rûsî [[Aleksandr Pûşkîn]] bû sebeba acizbûna [[Împeratoriya Rûsî|meqamên resmî yên Rûsyayê]] bîlxase jî ya Împerator Alexanderê Yekê. Çimkî wî "li şûna ku di qedemeyên îdarî yên dewletê de bibe xizmetkarekî baş û di nivîsên xwe yên meslekî de (eger mecbûr be binivîse) pesnê fêzîletên adetî bide, şiîrên gelekî qurre, serbixwe û xerab dinivîsandin; di nûbûna terzê şiîra xwe de, di cur'eta xeyalên wî yên hestiyar de û di meyla wî ya tinazkirina bi zalimên mezin û biçûk de, azadiya fikrî ya bitalûke eyan dibû."<ref name="Nab81Censors" /> Di zemanê hîn nêziktir de hunermendê grafîtiyê yê li Îngilistanê Banksy jî ji ber eserên xwe wekî "ruhê azad" tê hesibandin ku her tim bi meqamên resmî re dikeve îxtîlafê.<ref>{{Cite web |url=https://www.myartbroker.com/artist-banksy/articles/fk-the-police-the-theme-of-disorder-authority-in-banksys-prints |title=F**k the Police: The Theme of Disorder & Authority in Banksy's Prints |website=MyArtBroker |access-date=6 February 2024 |last=Syer |first=Joe}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/art-culture/the-mystery-of-banksy-the-unauthorized-exhibition-101699532123872.html |title='The Mystery of Banksy': The unauthorized exhibition |website=Hindustan Times |date=9 November 2023 |access-date=6 February 2024 |last=Agnihotri |first=Akanksha}}</ref> Hunermend eserên xwe bi kar tînin da ku fikrên xwe yên siyasî îfade bikin û ji têsîra negatîv a bi gotinên nefretê bigirin heta têsîra pozîtîv a bi riya aktîvîzma hunerî guherîna civakî bi pêş bixin.<ref name="Tuula2020">{{cite journal |last1=Jääskeläinen |first1=Tuula |date=April 2020 |title=Countering Hate Speech through Arts and Arts Education: Addressing Intersections and Policy Implications |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1478210319848953 |journal=Policy Futures in Education |volume=18 |issue=3 |pages=344–357 |doi=10.1177/1478210319848953 |access-date=29 July 2024 |via=ERIC |hdl-access=free |hdl=10138/312169}}</ref> Hikûmet huner an jî propagandayê bi kar tînin da ku armancên xwe pêş bixin.<ref>{{Cite web |url=https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |title=The Art of War: Understanding How Art Was Used by Governments to Win Over People |work=odyssey route |date=11 July 2023 |access-date=29 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231229000353/https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |archive-date=29 December 2023}}</ref> Meseleyên exlaqî têsîr li ser hunerê dikin û huner jî têsîr li ser nîqaşên meseleyên exlaqî dike. == Not == {{Çavkanî|group=lower-alpha}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Chilvers |pêşnav=Ian |sernav=The Oxford Dictionary of Art |tarîx=2004 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-860476-1 |çap=3 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ching |pêşnav=Francis D. K. |sernav=Architecture: Form, Space, and Order |weşanger=John Wiley & Sons |beş=7 |tarîx=2012-07-16 |isbn=978-1-118-00482-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Fraleigh |pêşnav=Sondra Horton |sernav=Dance and the Lived Body: A Descriptive Aesthetics |weşanger=[[University of Pittsburgh Press]] |sal=1987 |isbn=978-0-8229-7170-2 |cih=Pittsburgh }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gardner |pêşnav=Howard |lînka-nivîskar=Howard Gardner |sal=1983 |sernav=Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences |weşanger=[[Basic Books]] |cih=New York |isbn=978-0-465-02508-4 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav1=Goodwin |pêşnav1=Noël |lînka-nivîskar1=Noël Goodwin |paşnav2=Halfyard |pêşnav2=Janet |paşnavê-edîtor=Latham |pêşnavê-edîtor=Alison |sal=2011 |sernav=Choreography |ensîklopedî=[[The Oxford Companion to Music]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |isbn=978-0-19-957903-7 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |gihiştina-urlyê=subscription |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=21 tîrmeh 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220721195826/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Oxford Companion to Philosophy |sernav=Performing Arts |paşnavê-edîtor=Honderich |pêşnavê-edîtor=Ted |sal=2006 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-926479-7 |doi=10.1093/acref/9780199264797.001.0001 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Huntsman |pêşnav=Penny |sernav=Thinking About Art: A Thematic Guide to Art History |sal=2015 |weşanger=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |isbn=978-1-118-90517-3 |cih=Chichester, West Sussex, UK }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Nettl |pêşnav=Bruno |lînka-nivîskar=Bruno Nettl |sal=2001 |ensîklopedî=[[Grove Music Online]] |sernav=Music |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.40476 |isbn=978-1-56159-263-0 |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |roja-gihiştinê=29 gulan 2022 |roja-arşîvê=18 nîsan 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220418003751/https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |rewşa-urlyê=zindî }} {{Grove Music subscription}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Owen |pêşnav=Harold |sal=2000 |sernav=Music Theory Resource Book |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford and New York |isbn=978-0-19-511539-0 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Rechtin |pêşnav1=Eberhardt |paşnav2=Maier |pêşnav2=Mark W. |sernav=The Art of Systems Architecting |çap=Second |weşanger=CRC Press |cihê-weşandinê=Boca Raton |tarîx=2000-06-28 |isbn=0-8493-0440-7 |url=https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |roja-gihiştinê=11 tebax 2024 |roja-arşîvê=16 nîsan 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240416103055/https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-kovar |tarîx=2013 |sernav=Video Games Playing: A substitute for cultural consumptions? |paşnav1=Borowiecki |pêşnav1=Karol J. |paşnav2=Prieto-Rodriguez |pêşnav2=Juan |kovar=Journal of Cultural Economics |cild=39 |hejmar=3 |rr=239–258 |doi=10.1007/s10824-014-9229-y |citeseerx=10.1.1.676.2381 |s2cid=49572910 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Demery |pêşnav=Ibrahim Mostafa El |sernav=Sustainable Architectural Design: Reviving Traditional Design and Adapting Modern Solutions |kovar=International Journal of Architectural Research: ArchNet-IJAR |weşanger=Emerald |cild=4 |hejmar=1 |tarîx=1 adar 2010 |issn=1938-7806 |url=https://www.researchgate.net/publication/43529965 |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |via=ResearchGate |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164058/https://www.researchgate.net/publication/43529965_Sustainable_Architectural_Design_Reviving_Traditional_Design_and_Adapting_Modern_Solutions |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Jêder-magazîn |paşnav=LeWitt |pêşnav=Solomon |lînka-nivîskar=Sol LeWitt |tarîx=June 1967 |sernav=Paragraphs on Conceptual Art |url=https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |magazîn=[[Artforum]] |ziman=en-US |cild=5 |hejmar=10 |roja-gihiştinê=12 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726100127/https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |tarîx=12 kanûna pêşîn 2012 |sernav=An Art World for Artgames |url=https://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/view/119/160 |paşnav=Parker |pêşnav=Felan |kovar=Loading... |cild=7 |hejmar=11 |issn=1923-2691 |roja-gihiştinê=14 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161226143132/http://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/viewArticle/119 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Perry |pêşnav=Lincoln |sernav=The Music of Painting |kovar=The American Scholar |tarîx=Summer 2014 |cild=83 |hejmar=3 }} ;Online * {{Jêder-nûçe |paşnav=Barber |pêşnav=Bonnie |tarîx=16 tebax 2012 |sernav=Professor Mary Flanagan Participates in White House Consortium |weşanger=Dartmouth News |url=https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |roja-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726103117/https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Evans |pêşnav=George |sernav=The Role Of Architects In Shaping Cities And Communities |malper=Commercial Architecture Magazine |tarîx=16 sibat 2023 |url=https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228153619/https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gibson |pêşnav=Ellie |tarîx=24 kanûna paşîn 2006 |sernav=Games aren't art, says Kojima |url=http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150309104553/http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |roja-arşîvê=9 adar 2015 |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |malper=Eurogamer |weşanger=Gamer Network }} * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |sernav=The American Heritage Dictionary entry: architecture |malper=[[American Heritage Dictionary]] | url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture | ref={{SfnRef|American Heritage Dictionary}} |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=7 tebax 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240807171628/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=[[OED Online]] |sernav=dance, n. |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oed.com/view/Entry/47116 |ref={{sfnRef|''OED''}} |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231002015651/https://www.oed.com/dictionary/dance_n |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] 6led1kbt0zt53xr94jj8b6os31gugmt 2031251 2031246 2026-05-25T21:20:12Z Wikihez 39702 2031251 wikitext text/x-wiki {{xebat}} {{tê guhartin}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de, ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û rengên eslî.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, [[Karîkatur|karîkaturên kartonî]] jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di çarçoveyên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's'' ji aliyê [[Lawrence Alma-Tadema]] ve 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li unîversîteyên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma zanistên mirovahiyê an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Rexne == [[Wêne:Gabriel_Cornelius_von_Max,_1840-1915,_Monkeys_as_Judges_of_Art,_1889.jpg|thumb|''Meymûn wek Hakimên Hunerê'', Gabriel von Max, 1889]] Rexneya hunerê minaqeşekirin an jî nirxandina hunerê ye.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> {{Girêdan|Rexnegirên hunerê|en|Art critic}} bi piranî di konteksta [[estetîk]]ê an jî teoriya bedewiyê de hunerê rexne dikin.<ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> Armanceke rexneya hunerê lêgerîna li ser esasekî maqûl ji bo ecibandina hunerê ye<ref name="ntifotva" /><ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> feqat cihê şikê ye ku gelo rexneyeke wisa dikare ji şert û mercên civakî û siyasî yên hakîm derbas bibe.<ref>Kaplan, Marty. [http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism "The curious case of criticism."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001247/http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism|date=5 March 2016}} ''[[Jewish Journal]]''. 23 January 2014.</ref> Çeşîdbûna {{Girêdan|hereketên hunerê|en|Art movement}} bûye sebeb ku rexneya hunerê dabeşî ser dîsîplînên cuda bibe; her yek jî ji bo hukmên xwe dibe ku krîterên cuda bi kar bîne.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="tekiner2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Tekiner |pêşnav=Deniz |sal=2006 |sernav=Formalist Art Criticism and the Politics of Meaning |kovar=Social Justice |cild=33 |hejmar=2 (104) – Art, Power, and Social Change |rr=31–44 |jstor=29768369 }}</ref> Dabeşbûna herî meşhûr di qada rexneyê de di navbera van her duyan de ye: ya ewil rexne û nirxandina tarîxî ye (ku bi xwe formeke {{Girêdan|tarîxa hunerê|en|Art history}} ye), ya diduyan jî rexneya muasir a li ser eserên hunermendên sax e.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996" /> Tevî wan qenaetên ku dibêjin rexne ji çêkirina hunerê bêtir fealiyeteke bi rîskeke kêmtir e, fikrên li ser hunerên îroyîn bi derbasbûna zemên re musaîdê sererastkirinê ne.<ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref>Ji ber ku wan hunermendên îro muteber red kirine (mîna eserên împresyonîstan ên ewilî) rexnegirên berê dibe ku bibin cihê tinazan.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="rewald1973" /><ref name="ackerman1960">{{Jêder-kovar |paşnav=Ackerman |pêşnav=James S. |tarîx=Winter 1960 |sernav=Art History and the Problems of Criticism |kovar=Daedalus |cild=89 |hejmar=1 – The Visual Arts Today |rr=253–263 |jstor=20026565 }}</ref> Hinek hereketên hunerê bi xwe ji aliyê rexnegiran ve ji bo biçûkxistinê hatine binavkirin; feqat paşê hunermendên wê stîlê ew nav wekî nîşaneke îftîxarê qebûl kirine û maneya menfî ya ewil hatiye ji bîr kirin wek nimûne [[împresyonîzm]] û [[kubîzm]].<ref name="rewald1973">Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. p. 323 {{ISBN|0-87070-360-9}}</ref><ref name="Christopher Green">{{Jêder-malper |url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |sernav=The Collection &#124; MoMA |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140813112047/http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |roja-arşîvê=13 tebax 2014 }}</ref><ref name="fishman1963p6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Interpretation of Art: Essays on the Art Criticism of John Ruskin, Walter Pater, Clive Bell, Robert Fry, and Herbert Read |paşnav=Fishman |pêşnav=Solomon |weşanger=University of California Press |sal=1963 |rûpel=6 }}</ref> Munasebeta hunermendan bi rexnegirên xwe re her tim biîxtîlaf bûye. Ji bo dîtin û firotina eserên xwe hunermend bi piranî hewcedarê fikrên rexnegiran ên pozîtîv in.<ref name="gemtou2010" /><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Seenan |pêşnav=Gerard |tarîx=20 nîsan 2004 |sernav=Painting by ridiculed but popular artist sells for £744,800 |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220105020218/https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2022 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |rojname=The Guardian }}</ref> Gelek unsûr hukmê li ser hunerê tayîn dikin wek nimûne estetîk, îdrak yan jî fêmkirin. Teoriyên estetîk, pragmatîk, ekspresîv, formalîst, relatîvîst, teqlîdî, rîtuelî, îdrakî, mîmetîk û postmodern hinek ji wan teoriyên muxtelîf in ku ji bo rexnekirin û ecibandina hunerê tên bikaranîn. Dema mirov hunerê rexne dike yan jî diecibîne, carinan zewqa şexsî ya li ser estetîk û şiklê dibe esas feqat carinan jî prensîbên dîzaynê û qebûlkirina civakî û kulturî derdikevin pêş.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |sernav=Is Art Subjective or Objective? |malper=EDEN Gallery |roja-gihiştinê=19 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240519224919/https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |roja-arşîvê=19 gulan 2024 }}</ref> == Meseleyên siyasî û exlaqî == Minasebeteke qayîm di navbeyna hunerên afirîner û [[Siyaset|siyasetê]] de, bîlxase di navbeyna cinsên mixtelif ên hunerê û {{Girêdan|iqtidarê|en|Power (social and political)}} de, di dirêjahiya [[Tarîx|tarîxê]] û {{Girêdan|kulturên arkeolojîk|en|Archaeological culture}} de tê dîtin.<ref>{{Cite web |url=https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |title=Intersection of Art and Politics |website=Wells International Foundation |access-date=1 June 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602010016/https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |archive-date=2 June 2024}}</ref> Gava ku hunerên afirîner li gorî {{Girêdan|xeber|en|News}} û siyasetê şekil digirin, ew hem aliyên siyasî hem jî civakî hildigirin ser xwe, bi vî şeklî dibin merkeza minaqeşeyan û ji bo {{Girêdan|guherîna civakî|en|Social change}} û siyasî dibin quweteke mezin.<ref>{{Cite web |url=https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |title=Art of Propaganda |website=The Independent Uganda |date=14 June 2016 |access-date=1 June 2024 |language=en-US |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607164702/https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |archive-date=7 June 2024 |last= |first=}}</ref> Tê dîtin ku hinek hunermend xwedî {{Girêdan|ruhê azad|en|Freethought}} in. Wek nimûne nivîskarê muteber<ref name="Nab81Censors2">[[Vladimir Nabokov]] (1981) ''[[Lectures on Russian Literature]]'', lecture on ''Russian Writers, Censors, and Readers'', pp.13–4</ref> ê rûsî [[Aleksandr Pûşkîn]] bû sebeba acizbûna [[Împeratoriya Rûsî|meqamên resmî yên Rûsyayê]] bîlxase jî ya {{Girêdan|Împerator Alexanderê Yekê|en|Alexander I of Russia}}. Çimkî wî "li şûna ku di qedemeyên îdarî yên dewletê de bibe xizmetkarekî baş û di nivîsên xwe yên meslekî de (eger mecbûr be binivîse) pesnê fêzîletên klasîk bide, şiîrên gelekî qurre, serbixwe û xerab dinivîsandin; di nûbûna terzê şiîra wî de, di cur'eta xeyalên wî yên hestiyar de û di meyla wî ya tinazkirina bi zalimên mezin û biçûk de, azadiya fikrî ya bitalûke eyan dibû."<ref name="Nab81Censors" /> Di zemanê hîn nêziktir de hunermendê {{Girêdan|grafîtiyê|en|Graffiti}} yê li Îngilistanê [[Banksy]] jî ji ber eserên xwe wekî "ruhê azad" tê hesibandin ku her tim bi meqamên resmî re dikeve îxtîlafê.<ref>{{Cite web |url=https://www.myartbroker.com/artist-banksy/articles/fk-the-police-the-theme-of-disorder-authority-in-banksys-prints |title=F**k the Police: The Theme of Disorder & Authority in Banksy's Prints |website=MyArtBroker |access-date=6 February 2024 |last=Syer |first=Joe}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/art-culture/the-mystery-of-banksy-the-unauthorized-exhibition-101699532123872.html |title='The Mystery of Banksy': The unauthorized exhibition |website=Hindustan Times |date=9 November 2023 |access-date=6 February 2024 |last=Agnihotri |first=Akanksha}}</ref> Hunermend eserên xwe bi kar tînin da ku fikrên xwe yên siyasî îfade bikin û ji têsîra negatîv a bi {{Girêdan|gotinên nefretê|en|Hate speech}} bigirin heta têsîra pozîtîv a bi riya {{Girêdan|aktîvîzma hunerî|en|Artivism}} guherîna civakî bi pêş bixin.<ref name="Tuula2020">{{cite journal |last1=Jääskeläinen |first1=Tuula |date=April 2020 |title=Countering Hate Speech through Arts and Arts Education: Addressing Intersections and Policy Implications |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1478210319848953 |journal=Policy Futures in Education |volume=18 |issue=3 |pages=344–357 |doi=10.1177/1478210319848953 |access-date=29 July 2024 |via=ERIC |hdl-access=free |hdl=10138/312169}}</ref> Meseleyên exlaqî têsîr li ser hunerê dikin û huner jî têsîr li ser nîqaşên meseleyên exlaqî dike. == Not == {{Çavkanî|group=lower-alpha}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Chilvers |pêşnav=Ian |sernav=The Oxford Dictionary of Art |tarîx=2004 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-860476-1 |çap=3 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ching |pêşnav=Francis D. K. |sernav=Architecture: Form, Space, and Order |weşanger=John Wiley & Sons |beş=7 |tarîx=2012-07-16 |isbn=978-1-118-00482-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Fraleigh |pêşnav=Sondra Horton |sernav=Dance and the Lived Body: A Descriptive Aesthetics |weşanger=[[University of Pittsburgh Press]] |sal=1987 |isbn=978-0-8229-7170-2 |cih=Pittsburgh }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gardner |pêşnav=Howard |lînka-nivîskar=Howard Gardner |sal=1983 |sernav=Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences |weşanger=[[Basic Books]] |cih=New York |isbn=978-0-465-02508-4 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav1=Goodwin |pêşnav1=Noël |lînka-nivîskar1=Noël Goodwin |paşnav2=Halfyard |pêşnav2=Janet |paşnavê-edîtor=Latham |pêşnavê-edîtor=Alison |sal=2011 |sernav=Choreography |ensîklopedî=[[The Oxford Companion to Music]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |isbn=978-0-19-957903-7 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |gihiştina-urlyê=subscription |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=21 tîrmeh 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220721195826/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Oxford Companion to Philosophy |sernav=Performing Arts |paşnavê-edîtor=Honderich |pêşnavê-edîtor=Ted |sal=2006 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-926479-7 |doi=10.1093/acref/9780199264797.001.0001 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Huntsman |pêşnav=Penny |sernav=Thinking About Art: A Thematic Guide to Art History |sal=2015 |weşanger=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |isbn=978-1-118-90517-3 |cih=Chichester, West Sussex, UK }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Nettl |pêşnav=Bruno |lînka-nivîskar=Bruno Nettl |sal=2001 |ensîklopedî=[[Grove Music Online]] |sernav=Music |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.40476 |isbn=978-1-56159-263-0 |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |roja-gihiştinê=29 gulan 2022 |roja-arşîvê=18 nîsan 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220418003751/https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |rewşa-urlyê=zindî }} {{Grove Music subscription}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Owen |pêşnav=Harold |sal=2000 |sernav=Music Theory Resource Book |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford and New York |isbn=978-0-19-511539-0 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Rechtin |pêşnav1=Eberhardt |paşnav2=Maier |pêşnav2=Mark W. |sernav=The Art of Systems Architecting |çap=Second |weşanger=CRC Press |cihê-weşandinê=Boca Raton |tarîx=2000-06-28 |isbn=0-8493-0440-7 |url=https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |roja-gihiştinê=11 tebax 2024 |roja-arşîvê=16 nîsan 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240416103055/https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-kovar |tarîx=2013 |sernav=Video Games Playing: A substitute for cultural consumptions? |paşnav1=Borowiecki |pêşnav1=Karol J. |paşnav2=Prieto-Rodriguez |pêşnav2=Juan |kovar=Journal of Cultural Economics |cild=39 |hejmar=3 |rr=239–258 |doi=10.1007/s10824-014-9229-y |citeseerx=10.1.1.676.2381 |s2cid=49572910 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Demery |pêşnav=Ibrahim Mostafa El |sernav=Sustainable Architectural Design: Reviving Traditional Design and Adapting Modern Solutions |kovar=International Journal of Architectural Research: ArchNet-IJAR |weşanger=Emerald |cild=4 |hejmar=1 |tarîx=1 adar 2010 |issn=1938-7806 |url=https://www.researchgate.net/publication/43529965 |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |via=ResearchGate |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164058/https://www.researchgate.net/publication/43529965_Sustainable_Architectural_Design_Reviving_Traditional_Design_and_Adapting_Modern_Solutions |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Jêder-magazîn |paşnav=LeWitt |pêşnav=Solomon |lînka-nivîskar=Sol LeWitt |tarîx=June 1967 |sernav=Paragraphs on Conceptual Art |url=https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |magazîn=[[Artforum]] |ziman=en-US |cild=5 |hejmar=10 |roja-gihiştinê=12 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726100127/https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |tarîx=12 kanûna pêşîn 2012 |sernav=An Art World for Artgames |url=https://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/view/119/160 |paşnav=Parker |pêşnav=Felan |kovar=Loading... |cild=7 |hejmar=11 |issn=1923-2691 |roja-gihiştinê=14 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161226143132/http://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/viewArticle/119 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Perry |pêşnav=Lincoln |sernav=The Music of Painting |kovar=The American Scholar |tarîx=Summer 2014 |cild=83 |hejmar=3 }} ;Online * {{Jêder-nûçe |paşnav=Barber |pêşnav=Bonnie |tarîx=16 tebax 2012 |sernav=Professor Mary Flanagan Participates in White House Consortium |weşanger=Dartmouth News |url=https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |roja-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726103117/https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Evans |pêşnav=George |sernav=The Role Of Architects In Shaping Cities And Communities |malper=Commercial Architecture Magazine |tarîx=16 sibat 2023 |url=https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228153619/https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gibson |pêşnav=Ellie |tarîx=24 kanûna paşîn 2006 |sernav=Games aren't art, says Kojima |url=http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150309104553/http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |roja-arşîvê=9 adar 2015 |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |malper=Eurogamer |weşanger=Gamer Network }} * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |sernav=The American Heritage Dictionary entry: architecture |malper=[[American Heritage Dictionary]] | url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture | ref={{SfnRef|American Heritage Dictionary}} |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=7 tebax 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240807171628/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=[[OED Online]] |sernav=dance, n. |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oed.com/view/Entry/47116 |ref={{sfnRef|''OED''}} |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231002015651/https://www.oed.com/dictionary/dance_n |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] 86bw5sn0fl5lm3b3b9uxt4v3jci221o 2031253 2031251 2026-05-25T21:23:26Z Wikihez 39702 /* Meseleyên siyasî û exlaqî */ 2031253 wikitext text/x-wiki {{xebat}} {{tê guhartin}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de, ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û rengên eslî.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, [[Karîkatur|karîkaturên kartonî]] jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di çarçoveyên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's'' ji aliyê [[Lawrence Alma-Tadema]] ve 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li unîversîteyên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma zanistên mirovahiyê an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Rexne == [[Wêne:Gabriel_Cornelius_von_Max,_1840-1915,_Monkeys_as_Judges_of_Art,_1889.jpg|thumb|''Meymûn wek Hakimên Hunerê'', Gabriel von Max, 1889]] Rexneya hunerê minaqeşekirin an jî nirxandina hunerê ye.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> {{Girêdan|Rexnegirên hunerê|en|Art critic}} bi piranî di konteksta [[estetîk]]ê an jî teoriya bedewiyê de hunerê rexne dikin.<ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> Armanceke rexneya hunerê lêgerîna li ser esasekî maqûl ji bo ecibandina hunerê ye<ref name="ntifotva" /><ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> feqat cihê şikê ye ku gelo rexneyeke wisa dikare ji şert û mercên civakî û siyasî yên hakîm derbas bibe.<ref>Kaplan, Marty. [http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism "The curious case of criticism."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001247/http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism|date=5 March 2016}} ''[[Jewish Journal]]''. 23 January 2014.</ref> Çeşîdbûna {{Girêdan|hereketên hunerê|en|Art movement}} bûye sebeb ku rexneya hunerê dabeşî ser dîsîplînên cuda bibe; her yek jî ji bo hukmên xwe dibe ku krîterên cuda bi kar bîne.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="tekiner2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Tekiner |pêşnav=Deniz |sal=2006 |sernav=Formalist Art Criticism and the Politics of Meaning |kovar=Social Justice |cild=33 |hejmar=2 (104) – Art, Power, and Social Change |rr=31–44 |jstor=29768369 }}</ref> Dabeşbûna herî meşhûr di qada rexneyê de di navbera van her duyan de ye: ya ewil rexne û nirxandina tarîxî ye (ku bi xwe formeke {{Girêdan|tarîxa hunerê|en|Art history}} ye), ya diduyan jî rexneya muasir a li ser eserên hunermendên sax e.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996" /> Tevî wan qenaetên ku dibêjin rexne ji çêkirina hunerê bêtir fealiyeteke bi rîskeke kêmtir e, fikrên li ser hunerên îroyîn bi derbasbûna zemên re musaîdê sererastkirinê ne.<ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref>Ji ber ku wan hunermendên îro muteber red kirine (mîna eserên împresyonîstan ên ewilî) rexnegirên berê dibe ku bibin cihê tinazan.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="rewald1973" /><ref name="ackerman1960">{{Jêder-kovar |paşnav=Ackerman |pêşnav=James S. |tarîx=Winter 1960 |sernav=Art History and the Problems of Criticism |kovar=Daedalus |cild=89 |hejmar=1 – The Visual Arts Today |rr=253–263 |jstor=20026565 }}</ref> Hinek hereketên hunerê bi xwe ji aliyê rexnegiran ve ji bo biçûkxistinê hatine binavkirin; feqat paşê hunermendên wê stîlê ew nav wekî nîşaneke îftîxarê qebûl kirine û maneya menfî ya ewil hatiye ji bîr kirin wek nimûne [[împresyonîzm]] û [[kubîzm]].<ref name="rewald1973">Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. p. 323 {{ISBN|0-87070-360-9}}</ref><ref name="Christopher Green">{{Jêder-malper |url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |sernav=The Collection &#124; MoMA |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140813112047/http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |roja-arşîvê=13 tebax 2014 }}</ref><ref name="fishman1963p6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Interpretation of Art: Essays on the Art Criticism of John Ruskin, Walter Pater, Clive Bell, Robert Fry, and Herbert Read |paşnav=Fishman |pêşnav=Solomon |weşanger=University of California Press |sal=1963 |rûpel=6 }}</ref> Munasebeta hunermendan bi rexnegirên xwe re her tim biîxtîlaf bûye. Ji bo dîtin û firotina eserên xwe hunermend bi piranî hewcedarê fikrên rexnegiran ên pozîtîv in.<ref name="gemtou2010" /><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Seenan |pêşnav=Gerard |tarîx=20 nîsan 2004 |sernav=Painting by ridiculed but popular artist sells for £744,800 |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220105020218/https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2022 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |rojname=The Guardian }}</ref> Gelek unsûr hukmê li ser hunerê tayîn dikin wek nimûne estetîk, îdrak yan jî fêmkirin. Teoriyên estetîk, pragmatîk, ekspresîv, formalîst, relatîvîst, teqlîdî, rîtuelî, îdrakî, mîmetîk û postmodern hinek ji wan teoriyên muxtelîf in ku ji bo rexnekirin û ecibandina hunerê tên bikaranîn. Dema mirov hunerê rexne dike yan jî diecibîne, carinan zewqa şexsî ya li ser estetîk û şiklê dibe esas feqat carinan jî prensîbên dîzaynê û qebûlkirina civakî û kulturî derdikevin pêş.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |sernav=Is Art Subjective or Objective? |malper=EDEN Gallery |roja-gihiştinê=19 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240519224919/https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |roja-arşîvê=19 gulan 2024 }}</ref> == Meseleyên siyasî û exlaqî == Minasebeteke qayîm di navbeyna hunerên afirîner û [[Siyaset|siyasetê]] de, bîlxase di navbeyna cinsên mixtelif ên hunerê û {{Girêdan|iqtidarê|en|Power (social and political)}} de, di dirêjahiya [[Tarîx|tarîxê]] û {{Girêdan|kulturên arkeolojîk|en|Archaeological culture}} de tê dîtin.<ref>{{Cite web |url=https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |title=Intersection of Art and Politics |website=Wells International Foundation |access-date=1 June 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602010016/https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |archive-date=2 June 2024}}</ref> Gava ku hunerên afirîner li gorî {{Girêdan|xeber|en|News}} û siyasetê şekil digirin, ew hem aliyên siyasî hem jî civakî hildigirin ser xwe, bi vî şeklî dibin merkeza minaqeşeyan û ji bo {{Girêdan|guherîna civakî|en|Social change}} û siyasî dibin quweteke mezin.<ref>{{Cite web |url=https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |title=Art of Propaganda |website=The Independent Uganda |date=14 June 2016 |access-date=1 June 2024 |language=en-US |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607164702/https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |archive-date=7 June 2024 |last= |first=}}</ref> Tê dîtin ku hinek hunermend xwedî {{Girêdan|ruhê azad|en|Freethought}} in. Wek nimûne nivîskarê muteber<ref name="Nab81Censors2">[[Vladimir Nabokov]] (1981) ''[[Lectures on Russian Literature]]'', lecture on ''Russian Writers, Censors, and Readers'', pp.13–4</ref> ê rûsî [[Aleksandr Pûşkîn]] bû sebeba acizbûna [[Împeratoriya Rûsî|meqamên resmî yên Rûsyayê]] bîlxase jî ya {{Girêdan|Împerator Alexanderê Yekê|en|Alexander I of Russia}}. Çimkî wî "li şûna ku di qedemeyên îdarî yên dewletê de bibe xizmetkarekî baş û di nivîsên xwe yên meslekî de (eger mecbûr be binivîse) pesnê fêzîletên klasîk bide, şiîrên gelekî qurre, serbixwe û xerab dinivîsandin; di nûbûna terzê şiîra wî de, di cur'eta xeyalên wî yên hestiyar de û di meyla wî ya tinazkirina bi zalimên mezin û biçûk de, azadiya fikrî ya bitalûke eyan dibû."<ref name="Nab81Censors" /> Di zemanê hîn nêziktir de hunermendê {{Girêdan|grafîtiyê|en|Graffiti}} yê li Îngilistanê [[Banksy]] jî ji ber eserên xwe wekî "ruhê azad" tê hesibandin ku her tim bi meqamên resmî re dikeve îxtîlafê.<ref>{{Cite web |url=https://www.myartbroker.com/artist-banksy/articles/fk-the-police-the-theme-of-disorder-authority-in-banksys-prints |title=F**k the Police: The Theme of Disorder & Authority in Banksy's Prints |website=MyArtBroker |access-date=6 February 2024 |last=Syer |first=Joe}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/art-culture/the-mystery-of-banksy-the-unauthorized-exhibition-101699532123872.html |title='The Mystery of Banksy': The unauthorized exhibition |website=Hindustan Times |date=9 November 2023 |access-date=6 February 2024 |last=Agnihotri |first=Akanksha}}</ref> Hunermend eserên xwe bi kar tînin da ku fikrên xwe yên siyasî îfade bikin û ji têsîra negatîv a bi {{Girêdan|gotinên nefretê|en|Hate speech}} bigirin heta têsîra pozîtîv a bi riya {{Girêdan|aktîvîzma hunerî|en|Artivism}} guherîna civakî bi pêş bixin.<ref name="Tuula2020">{{cite journal |last1=Jääskeläinen |first1=Tuula |date=April 2020 |title=Countering Hate Speech through Arts and Arts Education: Addressing Intersections and Policy Implications |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1478210319848953 |journal=Policy Futures in Education |volume=18 |issue=3 |pages=344–357 |doi=10.1177/1478210319848953 |access-date=29 July 2024 |via=ERIC |hdl-access=free |hdl=10138/312169}}</ref> Hikûmet huner an jî [[propaganda]]yê bi kar tînin da ku armancên xwe pêş bixin.<ref>{{Cite web |url=https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |title=The Art of War: Understanding How Art Was Used by Governments to Win Over People |work=odyssey route |date=11 July 2023 |access-date=29 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231229000353/https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |archive-date=29 December 2023}}</ref> [[Exlaq|Meseleyên exlaqî]] têsîr li ser hunerê dikin û huner jî têsîr li ser nîqaşên meseleyên exlaqî dike. == Not == {{Çavkanî|group=lower-alpha}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Chilvers |pêşnav=Ian |sernav=The Oxford Dictionary of Art |tarîx=2004 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-860476-1 |çap=3 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ching |pêşnav=Francis D. K. |sernav=Architecture: Form, Space, and Order |weşanger=John Wiley & Sons |beş=7 |tarîx=2012-07-16 |isbn=978-1-118-00482-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Fraleigh |pêşnav=Sondra Horton |sernav=Dance and the Lived Body: A Descriptive Aesthetics |weşanger=[[University of Pittsburgh Press]] |sal=1987 |isbn=978-0-8229-7170-2 |cih=Pittsburgh }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gardner |pêşnav=Howard |lînka-nivîskar=Howard Gardner |sal=1983 |sernav=Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences |weşanger=[[Basic Books]] |cih=New York |isbn=978-0-465-02508-4 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav1=Goodwin |pêşnav1=Noël |lînka-nivîskar1=Noël Goodwin |paşnav2=Halfyard |pêşnav2=Janet |paşnavê-edîtor=Latham |pêşnavê-edîtor=Alison |sal=2011 |sernav=Choreography |ensîklopedî=[[The Oxford Companion to Music]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |isbn=978-0-19-957903-7 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |gihiştina-urlyê=subscription |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=21 tîrmeh 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220721195826/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Oxford Companion to Philosophy |sernav=Performing Arts |paşnavê-edîtor=Honderich |pêşnavê-edîtor=Ted |sal=2006 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-926479-7 |doi=10.1093/acref/9780199264797.001.0001 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Huntsman |pêşnav=Penny |sernav=Thinking About Art: A Thematic Guide to Art History |sal=2015 |weşanger=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |isbn=978-1-118-90517-3 |cih=Chichester, West Sussex, UK }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Nettl |pêşnav=Bruno |lînka-nivîskar=Bruno Nettl |sal=2001 |ensîklopedî=[[Grove Music Online]] |sernav=Music |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.40476 |isbn=978-1-56159-263-0 |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |roja-gihiştinê=29 gulan 2022 |roja-arşîvê=18 nîsan 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220418003751/https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |rewşa-urlyê=zindî }} {{Grove Music subscription}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Owen |pêşnav=Harold |sal=2000 |sernav=Music Theory Resource Book |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford and New York |isbn=978-0-19-511539-0 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Rechtin |pêşnav1=Eberhardt |paşnav2=Maier |pêşnav2=Mark W. |sernav=The Art of Systems Architecting |çap=Second |weşanger=CRC Press |cihê-weşandinê=Boca Raton |tarîx=2000-06-28 |isbn=0-8493-0440-7 |url=https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |roja-gihiştinê=11 tebax 2024 |roja-arşîvê=16 nîsan 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240416103055/https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-kovar |tarîx=2013 |sernav=Video Games Playing: A substitute for cultural consumptions? |paşnav1=Borowiecki |pêşnav1=Karol J. |paşnav2=Prieto-Rodriguez |pêşnav2=Juan |kovar=Journal of Cultural Economics |cild=39 |hejmar=3 |rr=239–258 |doi=10.1007/s10824-014-9229-y |citeseerx=10.1.1.676.2381 |s2cid=49572910 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Demery |pêşnav=Ibrahim Mostafa El |sernav=Sustainable Architectural Design: Reviving Traditional Design and Adapting Modern Solutions |kovar=International Journal of Architectural Research: ArchNet-IJAR |weşanger=Emerald |cild=4 |hejmar=1 |tarîx=1 adar 2010 |issn=1938-7806 |url=https://www.researchgate.net/publication/43529965 |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |via=ResearchGate |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164058/https://www.researchgate.net/publication/43529965_Sustainable_Architectural_Design_Reviving_Traditional_Design_and_Adapting_Modern_Solutions |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Jêder-magazîn |paşnav=LeWitt |pêşnav=Solomon |lînka-nivîskar=Sol LeWitt |tarîx=June 1967 |sernav=Paragraphs on Conceptual Art |url=https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |magazîn=[[Artforum]] |ziman=en-US |cild=5 |hejmar=10 |roja-gihiştinê=12 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726100127/https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |tarîx=12 kanûna pêşîn 2012 |sernav=An Art World for Artgames |url=https://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/view/119/160 |paşnav=Parker |pêşnav=Felan |kovar=Loading... |cild=7 |hejmar=11 |issn=1923-2691 |roja-gihiştinê=14 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161226143132/http://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/viewArticle/119 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Perry |pêşnav=Lincoln |sernav=The Music of Painting |kovar=The American Scholar |tarîx=Summer 2014 |cild=83 |hejmar=3 }} ;Online * {{Jêder-nûçe |paşnav=Barber |pêşnav=Bonnie |tarîx=16 tebax 2012 |sernav=Professor Mary Flanagan Participates in White House Consortium |weşanger=Dartmouth News |url=https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |roja-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726103117/https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Evans |pêşnav=George |sernav=The Role Of Architects In Shaping Cities And Communities |malper=Commercial Architecture Magazine |tarîx=16 sibat 2023 |url=https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228153619/https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gibson |pêşnav=Ellie |tarîx=24 kanûna paşîn 2006 |sernav=Games aren't art, says Kojima |url=http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150309104553/http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |roja-arşîvê=9 adar 2015 |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |malper=Eurogamer |weşanger=Gamer Network }} * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |sernav=The American Heritage Dictionary entry: architecture |malper=[[American Heritage Dictionary]] | url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture | ref={{SfnRef|American Heritage Dictionary}} |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=7 tebax 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240807171628/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=[[OED Online]] |sernav=dance, n. |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oed.com/view/Entry/47116 |ref={{sfnRef|''OED''}} |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231002015651/https://www.oed.com/dictionary/dance_n |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] ooo17h9mrngkj3u4x32pp9iaq4i5xe9 2031255 2031253 2026-05-25T21:24:46Z Wikihez 39702 2031255 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de, ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û rengên eslî.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, [[Karîkatur|karîkaturên kartonî]] jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di çarçoveyên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's'' ji aliyê [[Lawrence Alma-Tadema]] ve 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li unîversîteyên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma zanistên mirovahiyê an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Rexne == [[Wêne:Gabriel_Cornelius_von_Max,_1840-1915,_Monkeys_as_Judges_of_Art,_1889.jpg|thumb|''Meymûn wek Hakimên Hunerê'', Gabriel von Max, 1889]] Rexneya hunerê minaqeşekirin an jî nirxandina hunerê ye.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> {{Girêdan|Rexnegirên hunerê|en|Art critic}} bi piranî di konteksta [[estetîk]]ê an jî teoriya bedewiyê de hunerê rexne dikin.<ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> Armanceke rexneya hunerê lêgerîna li ser esasekî maqûl ji bo ecibandina hunerê ye<ref name="ntifotva" /><ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> feqat cihê şikê ye ku gelo rexneyeke wisa dikare ji şert û mercên civakî û siyasî yên hakîm derbas bibe.<ref>Kaplan, Marty. [http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism "The curious case of criticism."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001247/http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism|date=5 March 2016}} ''[[Jewish Journal]]''. 23 January 2014.</ref> Çeşîdbûna {{Girêdan|hereketên hunerê|en|Art movement}} bûye sebeb ku rexneya hunerê dabeşî ser dîsîplînên cuda bibe; her yek jî ji bo hukmên xwe dibe ku krîterên cuda bi kar bîne.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="tekiner2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Tekiner |pêşnav=Deniz |sal=2006 |sernav=Formalist Art Criticism and the Politics of Meaning |kovar=Social Justice |cild=33 |hejmar=2 (104) – Art, Power, and Social Change |rr=31–44 |jstor=29768369 }}</ref> Dabeşbûna herî meşhûr di qada rexneyê de di navbera van her duyan de ye: ya ewil rexne û nirxandina tarîxî ye (ku bi xwe formeke {{Girêdan|tarîxa hunerê|en|Art history}} ye), ya diduyan jî rexneya muasir a li ser eserên hunermendên sax e.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996" /> Tevî wan qenaetên ku dibêjin rexne ji çêkirina hunerê bêtir fealiyeteke bi rîskeke kêmtir e, fikrên li ser hunerên îroyîn bi derbasbûna zemên re musaîdê sererastkirinê ne.<ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref>Ji ber ku wan hunermendên îro muteber red kirine (mîna eserên împresyonîstan ên ewilî) rexnegirên berê dibe ku bibin cihê tinazan.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="rewald1973" /><ref name="ackerman1960">{{Jêder-kovar |paşnav=Ackerman |pêşnav=James S. |tarîx=Winter 1960 |sernav=Art History and the Problems of Criticism |kovar=Daedalus |cild=89 |hejmar=1 – The Visual Arts Today |rr=253–263 |jstor=20026565 }}</ref> Hinek hereketên hunerê bi xwe ji aliyê rexnegiran ve ji bo biçûkxistinê hatine binavkirin; feqat paşê hunermendên wê stîlê ew nav wekî nîşaneke îftîxarê qebûl kirine û maneya menfî ya ewil hatiye ji bîr kirin wek nimûne [[împresyonîzm]] û [[kubîzm]].<ref name="rewald1973">Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. p. 323 {{ISBN|0-87070-360-9}}</ref><ref name="Christopher Green">{{Jêder-malper |url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |sernav=The Collection &#124; MoMA |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140813112047/http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |roja-arşîvê=13 tebax 2014 }}</ref><ref name="fishman1963p6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Interpretation of Art: Essays on the Art Criticism of John Ruskin, Walter Pater, Clive Bell, Robert Fry, and Herbert Read |paşnav=Fishman |pêşnav=Solomon |weşanger=University of California Press |sal=1963 |rûpel=6 }}</ref> Munasebeta hunermendan bi rexnegirên xwe re her tim biîxtîlaf bûye. Ji bo dîtin û firotina eserên xwe hunermend bi piranî hewcedarê fikrên rexnegiran ên pozîtîv in.<ref name="gemtou2010" /><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Seenan |pêşnav=Gerard |tarîx=20 nîsan 2004 |sernav=Painting by ridiculed but popular artist sells for £744,800 |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220105020218/https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2022 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |rojname=The Guardian }}</ref> Gelek unsûr hukmê li ser hunerê tayîn dikin wek nimûne estetîk, îdrak yan jî fêmkirin. Teoriyên estetîk, pragmatîk, ekspresîv, formalîst, relatîvîst, teqlîdî, rîtuelî, îdrakî, mîmetîk û postmodern hinek ji wan teoriyên muxtelîf in ku ji bo rexnekirin û ecibandina hunerê tên bikaranîn. Dema mirov hunerê rexne dike yan jî diecibîne, carinan zewqa şexsî ya li ser estetîk û şiklê dibe esas feqat carinan jî prensîbên dîzaynê û qebûlkirina civakî û kulturî derdikevin pêş.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |sernav=Is Art Subjective or Objective? |malper=EDEN Gallery |roja-gihiştinê=19 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240519224919/https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |roja-arşîvê=19 gulan 2024 }}</ref> == Meseleyên siyasî û exlaqî == Minasebeteke qayîm di navbeyna hunerên afirîner û [[Siyaset|siyasetê]] de, bîlxase di navbeyna cinsên mixtelif ên hunerê û {{Girêdan|iqtidarê|en|Power (social and political)}} de, di dirêjahiya [[Tarîx|tarîxê]] û {{Girêdan|kulturên arkeolojîk|en|Archaeological culture}} de tê dîtin.<ref>{{Cite web |url=https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |title=Intersection of Art and Politics |website=Wells International Foundation |access-date=1 June 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602010016/https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |archive-date=2 June 2024}}</ref> Gava ku hunerên afirîner li gorî {{Girêdan|xeber|en|News}} û siyasetê şekil digirin, ew hem aliyên siyasî hem jî civakî hildigirin ser xwe, bi vî şeklî dibin merkeza minaqeşeyan û ji bo {{Girêdan|guherîna civakî|en|Social change}} û siyasî dibin quweteke mezin.<ref>{{Cite web |url=https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |title=Art of Propaganda |website=The Independent Uganda |date=14 June 2016 |access-date=1 June 2024 |language=en-US |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607164702/https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |archive-date=7 June 2024 |last= |first=}}</ref> Tê dîtin ku hinek hunermend xwedî {{Girêdan|ruhê azad|en|Freethought}} in. Wek nimûne nivîskarê muteber<ref name="Nab81Censors2">[[Vladimir Nabokov]] (1981) ''[[Lectures on Russian Literature]]'', lecture on ''Russian Writers, Censors, and Readers'', pp.13–4</ref> ê rûsî [[Aleksandr Pûşkîn]] bû sebeba acizbûna [[Împeratoriya Rûsî|meqamên resmî yên Rûsyayê]] bîlxase jî ya {{Girêdan|Împerator Alexanderê Yekê|en|Alexander I of Russia}}. Çimkî wî "li şûna ku di qedemeyên îdarî yên dewletê de bibe xizmetkarekî baş û di nivîsên xwe yên meslekî de (eger mecbûr be binivîse) pesnê fêzîletên klasîk bide, şiîrên gelekî qurre, serbixwe û xerab dinivîsandin; di nûbûna terzê şiîra wî de, di cur'eta xeyalên wî yên hestiyar de û di meyla wî ya tinazkirina bi zalimên mezin û biçûk de, azadiya fikrî ya bitalûke eyan dibû."<ref name="Nab81Censors" /> Di zemanê hîn nêziktir de hunermendê {{Girêdan|grafîtiyê|en|Graffiti}} yê li Îngilistanê [[Banksy]] jî ji ber eserên xwe wekî "ruhê azad" tê hesibandin ku her tim bi meqamên resmî re dikeve îxtîlafê.<ref>{{Cite web |url=https://www.myartbroker.com/artist-banksy/articles/fk-the-police-the-theme-of-disorder-authority-in-banksys-prints |title=F**k the Police: The Theme of Disorder & Authority in Banksy's Prints |website=MyArtBroker |access-date=6 February 2024 |last=Syer |first=Joe}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/art-culture/the-mystery-of-banksy-the-unauthorized-exhibition-101699532123872.html |title='The Mystery of Banksy': The unauthorized exhibition |website=Hindustan Times |date=9 November 2023 |access-date=6 February 2024 |last=Agnihotri |first=Akanksha}}</ref> Hunermend eserên xwe bi kar tînin da ku fikrên xwe yên siyasî îfade bikin û ji têsîra negatîv a bi {{Girêdan|gotinên nefretê|en|Hate speech}} bigirin heta têsîra pozîtîv a bi riya {{Girêdan|aktîvîzma hunerî|en|Artivism}} guherîna civakî bi pêş bixin.<ref name="Tuula2020">{{cite journal |last1=Jääskeläinen |first1=Tuula |date=April 2020 |title=Countering Hate Speech through Arts and Arts Education: Addressing Intersections and Policy Implications |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1478210319848953 |journal=Policy Futures in Education |volume=18 |issue=3 |pages=344–357 |doi=10.1177/1478210319848953 |access-date=29 July 2024 |via=ERIC |hdl-access=free |hdl=10138/312169}}</ref> Hikûmet huner an jî [[propaganda]]yê bi kar tînin da ku armancên xwe pêş bixin.<ref>{{Cite web |url=https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |title=The Art of War: Understanding How Art Was Used by Governments to Win Over People |work=odyssey route |date=11 July 2023 |access-date=29 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231229000353/https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |archive-date=29 December 2023}}</ref> [[Exlaq|Meseleyên exlaqî]] têsîr li ser hunerê dikin û huner jî têsîr li ser nîqaşên meseleyên exlaqî dike. == Not == {{Çavkanî|group=lower-alpha}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Chilvers |pêşnav=Ian |sernav=The Oxford Dictionary of Art |tarîx=2004 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-860476-1 |çap=3 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ching |pêşnav=Francis D. K. |sernav=Architecture: Form, Space, and Order |weşanger=John Wiley & Sons |beş=7 |tarîx=2012-07-16 |isbn=978-1-118-00482-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Fraleigh |pêşnav=Sondra Horton |sernav=Dance and the Lived Body: A Descriptive Aesthetics |weşanger=[[University of Pittsburgh Press]] |sal=1987 |isbn=978-0-8229-7170-2 |cih=Pittsburgh }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gardner |pêşnav=Howard |lînka-nivîskar=Howard Gardner |sal=1983 |sernav=Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences |weşanger=[[Basic Books]] |cih=New York |isbn=978-0-465-02508-4 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav1=Goodwin |pêşnav1=Noël |lînka-nivîskar1=Noël Goodwin |paşnav2=Halfyard |pêşnav2=Janet |paşnavê-edîtor=Latham |pêşnavê-edîtor=Alison |sal=2011 |sernav=Choreography |ensîklopedî=[[The Oxford Companion to Music]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |isbn=978-0-19-957903-7 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |gihiştina-urlyê=subscription |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=21 tîrmeh 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220721195826/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Oxford Companion to Philosophy |sernav=Performing Arts |paşnavê-edîtor=Honderich |pêşnavê-edîtor=Ted |sal=2006 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-926479-7 |doi=10.1093/acref/9780199264797.001.0001 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Huntsman |pêşnav=Penny |sernav=Thinking About Art: A Thematic Guide to Art History |sal=2015 |weşanger=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |isbn=978-1-118-90517-3 |cih=Chichester, West Sussex, UK }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Nettl |pêşnav=Bruno |lînka-nivîskar=Bruno Nettl |sal=2001 |ensîklopedî=[[Grove Music Online]] |sernav=Music |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.40476 |isbn=978-1-56159-263-0 |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |roja-gihiştinê=29 gulan 2022 |roja-arşîvê=18 nîsan 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220418003751/https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |rewşa-urlyê=zindî }} {{Grove Music subscription}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Owen |pêşnav=Harold |sal=2000 |sernav=Music Theory Resource Book |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford and New York |isbn=978-0-19-511539-0 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Rechtin |pêşnav1=Eberhardt |paşnav2=Maier |pêşnav2=Mark W. |sernav=The Art of Systems Architecting |çap=Second |weşanger=CRC Press |cihê-weşandinê=Boca Raton |tarîx=2000-06-28 |isbn=0-8493-0440-7 |url=https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |roja-gihiştinê=11 tebax 2024 |roja-arşîvê=16 nîsan 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240416103055/https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-kovar |tarîx=2013 |sernav=Video Games Playing: A substitute for cultural consumptions? |paşnav1=Borowiecki |pêşnav1=Karol J. |paşnav2=Prieto-Rodriguez |pêşnav2=Juan |kovar=Journal of Cultural Economics |cild=39 |hejmar=3 |rr=239–258 |doi=10.1007/s10824-014-9229-y |citeseerx=10.1.1.676.2381 |s2cid=49572910 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Demery |pêşnav=Ibrahim Mostafa El |sernav=Sustainable Architectural Design: Reviving Traditional Design and Adapting Modern Solutions |kovar=International Journal of Architectural Research: ArchNet-IJAR |weşanger=Emerald |cild=4 |hejmar=1 |tarîx=1 adar 2010 |issn=1938-7806 |url=https://www.researchgate.net/publication/43529965 |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |via=ResearchGate |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164058/https://www.researchgate.net/publication/43529965_Sustainable_Architectural_Design_Reviving_Traditional_Design_and_Adapting_Modern_Solutions |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Jêder-magazîn |paşnav=LeWitt |pêşnav=Solomon |lînka-nivîskar=Sol LeWitt |tarîx=June 1967 |sernav=Paragraphs on Conceptual Art |url=https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |magazîn=[[Artforum]] |ziman=en-US |cild=5 |hejmar=10 |roja-gihiştinê=12 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726100127/https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |tarîx=12 kanûna pêşîn 2012 |sernav=An Art World for Artgames |url=https://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/view/119/160 |paşnav=Parker |pêşnav=Felan |kovar=Loading... |cild=7 |hejmar=11 |issn=1923-2691 |roja-gihiştinê=14 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161226143132/http://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/viewArticle/119 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Perry |pêşnav=Lincoln |sernav=The Music of Painting |kovar=The American Scholar |tarîx=Summer 2014 |cild=83 |hejmar=3 }} ;Online * {{Jêder-nûçe |paşnav=Barber |pêşnav=Bonnie |tarîx=16 tebax 2012 |sernav=Professor Mary Flanagan Participates in White House Consortium |weşanger=Dartmouth News |url=https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |roja-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726103117/https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Evans |pêşnav=George |sernav=The Role Of Architects In Shaping Cities And Communities |malper=Commercial Architecture Magazine |tarîx=16 sibat 2023 |url=https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228153619/https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gibson |pêşnav=Ellie |tarîx=24 kanûna paşîn 2006 |sernav=Games aren't art, says Kojima |url=http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150309104553/http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |roja-arşîvê=9 adar 2015 |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |malper=Eurogamer |weşanger=Gamer Network }} * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |sernav=The American Heritage Dictionary entry: architecture |malper=[[American Heritage Dictionary]] | url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture | ref={{SfnRef|American Heritage Dictionary}} |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=7 tebax 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240807171628/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=[[OED Online]] |sernav=dance, n. |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oed.com/view/Entry/47116 |ref={{sfnRef|''OED''}} |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231002015651/https://www.oed.com/dictionary/dance_n |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] joqz76e9yu6do23m8qkforvz04jxugk 2031258 2031255 2026-05-25T21:32:05Z Wikihez 39702 2031258 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} {{Multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Gauguin, Paul - Still Life with Profile of Laval - Google Art Project.jpg | image2 = Tambourin.jpg | image3 = Sonnets1609titlepage.jpg | image4 = Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 26-27 HDR.JPG | image5 = Bianlian.JPG | footer = Ji ser ber bi çepê ve: * ''Jiyana Bêtevger bi Profîla Laval'', Paul Gauguin, 1886 * Lîstikvanê defê li festîvala dansê ya debaa ya adetî li Mayotte * Mabeda Las Lajas, Departmana Nariño, Kolombiya * Lîstikvanekî bian lian * Rûpela sernavê ya sonetên Shakespeare di çapa 1609an de ji hêla Thomas Thorpe ve }} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de, ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û rengên eslî.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, [[Karîkatur|karîkaturên kartonî]] jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di çarçoveyên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's'' ji aliyê [[Lawrence Alma-Tadema]] ve 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li unîversîteyên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma zanistên mirovahiyê an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Rexne == [[Wêne:Gabriel_Cornelius_von_Max,_1840-1915,_Monkeys_as_Judges_of_Art,_1889.jpg|thumb|''Meymûn wek Hakimên Hunerê'', Gabriel von Max, 1889]] Rexneya hunerê minaqeşekirin an jî nirxandina hunerê ye.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> {{Girêdan|Rexnegirên hunerê|en|Art critic}} bi piranî di konteksta [[estetîk]]ê an jî teoriya bedewiyê de hunerê rexne dikin.<ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> Armanceke rexneya hunerê lêgerîna li ser esasekî maqûl ji bo ecibandina hunerê ye<ref name="ntifotva" /><ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> feqat cihê şikê ye ku gelo rexneyeke wisa dikare ji şert û mercên civakî û siyasî yên hakîm derbas bibe.<ref>Kaplan, Marty. [http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism "The curious case of criticism."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001247/http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism|date=5 March 2016}} ''[[Jewish Journal]]''. 23 January 2014.</ref> Çeşîdbûna {{Girêdan|hereketên hunerê|en|Art movement}} bûye sebeb ku rexneya hunerê dabeşî ser dîsîplînên cuda bibe; her yek jî ji bo hukmên xwe dibe ku krîterên cuda bi kar bîne.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="tekiner2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Tekiner |pêşnav=Deniz |sal=2006 |sernav=Formalist Art Criticism and the Politics of Meaning |kovar=Social Justice |cild=33 |hejmar=2 (104) – Art, Power, and Social Change |rr=31–44 |jstor=29768369 }}</ref> Dabeşbûna herî meşhûr di qada rexneyê de di navbera van her duyan de ye: ya ewil rexne û nirxandina tarîxî ye (ku bi xwe formeke {{Girêdan|tarîxa hunerê|en|Art history}} ye), ya diduyan jî rexneya muasir a li ser eserên hunermendên sax e.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996" /> Tevî wan qenaetên ku dibêjin rexne ji çêkirina hunerê bêtir fealiyeteke bi rîskeke kêmtir e, fikrên li ser hunerên îroyîn bi derbasbûna zemên re musaîdê sererastkirinê ne.<ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref>Ji ber ku wan hunermendên îro muteber red kirine (mîna eserên împresyonîstan ên ewilî) rexnegirên berê dibe ku bibin cihê tinazan.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="rewald1973" /><ref name="ackerman1960">{{Jêder-kovar |paşnav=Ackerman |pêşnav=James S. |tarîx=Winter 1960 |sernav=Art History and the Problems of Criticism |kovar=Daedalus |cild=89 |hejmar=1 – The Visual Arts Today |rr=253–263 |jstor=20026565 }}</ref> Hinek hereketên hunerê bi xwe ji aliyê rexnegiran ve ji bo biçûkxistinê hatine binavkirin; feqat paşê hunermendên wê stîlê ew nav wekî nîşaneke îftîxarê qebûl kirine û maneya menfî ya ewil hatiye ji bîr kirin wek nimûne [[împresyonîzm]] û [[kubîzm]].<ref name="rewald1973">Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. p. 323 {{ISBN|0-87070-360-9}}</ref><ref name="Christopher Green">{{Jêder-malper |url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |sernav=The Collection &#124; MoMA |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140813112047/http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |roja-arşîvê=13 tebax 2014 }}</ref><ref name="fishman1963p6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Interpretation of Art: Essays on the Art Criticism of John Ruskin, Walter Pater, Clive Bell, Robert Fry, and Herbert Read |paşnav=Fishman |pêşnav=Solomon |weşanger=University of California Press |sal=1963 |rûpel=6 }}</ref> Munasebeta hunermendan bi rexnegirên xwe re her tim biîxtîlaf bûye. Ji bo dîtin û firotina eserên xwe hunermend bi piranî hewcedarê fikrên rexnegiran ên pozîtîv in.<ref name="gemtou2010" /><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Seenan |pêşnav=Gerard |tarîx=20 nîsan 2004 |sernav=Painting by ridiculed but popular artist sells for £744,800 |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220105020218/https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2022 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |rojname=The Guardian }}</ref> Gelek unsûr hukmê li ser hunerê tayîn dikin wek nimûne estetîk, îdrak yan jî fêmkirin. Teoriyên estetîk, pragmatîk, ekspresîv, formalîst, relatîvîst, teqlîdî, rîtuelî, îdrakî, mîmetîk û postmodern hinek ji wan teoriyên muxtelîf in ku ji bo rexnekirin û ecibandina hunerê tên bikaranîn. Dema mirov hunerê rexne dike yan jî diecibîne, carinan zewqa şexsî ya li ser estetîk û şiklê dibe esas feqat carinan jî prensîbên dîzaynê û qebûlkirina civakî û kulturî derdikevin pêş.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |sernav=Is Art Subjective or Objective? |malper=EDEN Gallery |roja-gihiştinê=19 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240519224919/https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |roja-arşîvê=19 gulan 2024 }}</ref> == Meseleyên siyasî û exlaqî == Minasebeteke qayîm di navbeyna hunerên afirîner û [[Siyaset|siyasetê]] de, bîlxase di navbeyna cinsên mixtelif ên hunerê û {{Girêdan|iqtidarê|en|Power (social and political)}} de, di dirêjahiya [[Tarîx|tarîxê]] û {{Girêdan|kulturên arkeolojîk|en|Archaeological culture}} de tê dîtin.<ref>{{Cite web |url=https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |title=Intersection of Art and Politics |website=Wells International Foundation |access-date=1 June 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602010016/https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |archive-date=2 June 2024}}</ref> Gava ku hunerên afirîner li gorî {{Girêdan|xeber|en|News}} û siyasetê şekil digirin, ew hem aliyên siyasî hem jî civakî hildigirin ser xwe, bi vî şeklî dibin merkeza minaqeşeyan û ji bo {{Girêdan|guherîna civakî|en|Social change}} û siyasî dibin quweteke mezin.<ref>{{Cite web |url=https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |title=Art of Propaganda |website=The Independent Uganda |date=14 June 2016 |access-date=1 June 2024 |language=en-US |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607164702/https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |archive-date=7 June 2024 |last= |first=}}</ref> Tê dîtin ku hinek hunermend xwedî {{Girêdan|ruhê azad|en|Freethought}} in. Wek nimûne nivîskarê muteber<ref name="Nab81Censors2">[[Vladimir Nabokov]] (1981) ''[[Lectures on Russian Literature]]'', lecture on ''Russian Writers, Censors, and Readers'', pp.13–4</ref> ê rûsî [[Aleksandr Pûşkîn]] bû sebeba acizbûna [[Împeratoriya Rûsî|meqamên resmî yên Rûsyayê]] bîlxase jî ya {{Girêdan|Împerator Alexanderê Yekê|en|Alexander I of Russia}}. Çimkî wî "li şûna ku di qedemeyên îdarî yên dewletê de bibe xizmetkarekî baş û di nivîsên xwe yên meslekî de (eger mecbûr be binivîse) pesnê fêzîletên klasîk bide, şiîrên gelekî qurre, serbixwe û xerab dinivîsandin; di nûbûna terzê şiîra wî de, di cur'eta xeyalên wî yên hestiyar de û di meyla wî ya tinazkirina bi zalimên mezin û biçûk de, azadiya fikrî ya bitalûke eyan dibû."<ref name="Nab81Censors" /> Di zemanê hîn nêziktir de hunermendê {{Girêdan|grafîtiyê|en|Graffiti}} yê li Îngilistanê [[Banksy]] jî ji ber eserên xwe wekî "ruhê azad" tê hesibandin ku her tim bi meqamên resmî re dikeve îxtîlafê.<ref>{{Cite web |url=https://www.myartbroker.com/artist-banksy/articles/fk-the-police-the-theme-of-disorder-authority-in-banksys-prints |title=F**k the Police: The Theme of Disorder & Authority in Banksy's Prints |website=MyArtBroker |access-date=6 February 2024 |last=Syer |first=Joe}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/art-culture/the-mystery-of-banksy-the-unauthorized-exhibition-101699532123872.html |title='The Mystery of Banksy': The unauthorized exhibition |website=Hindustan Times |date=9 November 2023 |access-date=6 February 2024 |last=Agnihotri |first=Akanksha}}</ref> Hunermend eserên xwe bi kar tînin da ku fikrên xwe yên siyasî îfade bikin û ji têsîra negatîv a bi {{Girêdan|gotinên nefretê|en|Hate speech}} bigirin heta têsîra pozîtîv a bi riya {{Girêdan|aktîvîzma hunerî|en|Artivism}} guherîna civakî bi pêş bixin.<ref name="Tuula2020">{{cite journal |last1=Jääskeläinen |first1=Tuula |date=April 2020 |title=Countering Hate Speech through Arts and Arts Education: Addressing Intersections and Policy Implications |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1478210319848953 |journal=Policy Futures in Education |volume=18 |issue=3 |pages=344–357 |doi=10.1177/1478210319848953 |access-date=29 July 2024 |via=ERIC |hdl-access=free |hdl=10138/312169}}</ref> Hikûmet huner an jî [[propaganda]]yê bi kar tînin da ku armancên xwe pêş bixin.<ref>{{Cite web |url=https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |title=The Art of War: Understanding How Art Was Used by Governments to Win Over People |work=odyssey route |date=11 July 2023 |access-date=29 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231229000353/https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |archive-date=29 December 2023}}</ref> [[Exlaq|Meseleyên exlaqî]] têsîr li ser hunerê dikin û huner jî têsîr li ser nîqaşên meseleyên exlaqî dike. == Not == {{Çavkanî|group=lower-alpha}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Chilvers |pêşnav=Ian |sernav=The Oxford Dictionary of Art |tarîx=2004 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-860476-1 |çap=3 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ching |pêşnav=Francis D. K. |sernav=Architecture: Form, Space, and Order |weşanger=John Wiley & Sons |beş=7 |tarîx=2012-07-16 |isbn=978-1-118-00482-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Fraleigh |pêşnav=Sondra Horton |sernav=Dance and the Lived Body: A Descriptive Aesthetics |weşanger=[[University of Pittsburgh Press]] |sal=1987 |isbn=978-0-8229-7170-2 |cih=Pittsburgh }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gardner |pêşnav=Howard |lînka-nivîskar=Howard Gardner |sal=1983 |sernav=Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences |weşanger=[[Basic Books]] |cih=New York |isbn=978-0-465-02508-4 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav1=Goodwin |pêşnav1=Noël |lînka-nivîskar1=Noël Goodwin |paşnav2=Halfyard |pêşnav2=Janet |paşnavê-edîtor=Latham |pêşnavê-edîtor=Alison |sal=2011 |sernav=Choreography |ensîklopedî=[[The Oxford Companion to Music]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |isbn=978-0-19-957903-7 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |gihiştina-urlyê=subscription |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=21 tîrmeh 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220721195826/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Oxford Companion to Philosophy |sernav=Performing Arts |paşnavê-edîtor=Honderich |pêşnavê-edîtor=Ted |sal=2006 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-926479-7 |doi=10.1093/acref/9780199264797.001.0001 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Huntsman |pêşnav=Penny |sernav=Thinking About Art: A Thematic Guide to Art History |sal=2015 |weşanger=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |isbn=978-1-118-90517-3 |cih=Chichester, West Sussex, UK }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Nettl |pêşnav=Bruno |lînka-nivîskar=Bruno Nettl |sal=2001 |ensîklopedî=[[Grove Music Online]] |sernav=Music |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.40476 |isbn=978-1-56159-263-0 |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |roja-gihiştinê=29 gulan 2022 |roja-arşîvê=18 nîsan 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220418003751/https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |rewşa-urlyê=zindî }} {{Grove Music subscription}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Owen |pêşnav=Harold |sal=2000 |sernav=Music Theory Resource Book |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford and New York |isbn=978-0-19-511539-0 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Rechtin |pêşnav1=Eberhardt |paşnav2=Maier |pêşnav2=Mark W. |sernav=The Art of Systems Architecting |çap=Second |weşanger=CRC Press |cihê-weşandinê=Boca Raton |tarîx=2000-06-28 |isbn=0-8493-0440-7 |url=https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |roja-gihiştinê=11 tebax 2024 |roja-arşîvê=16 nîsan 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240416103055/https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-kovar |tarîx=2013 |sernav=Video Games Playing: A substitute for cultural consumptions? |paşnav1=Borowiecki |pêşnav1=Karol J. |paşnav2=Prieto-Rodriguez |pêşnav2=Juan |kovar=Journal of Cultural Economics |cild=39 |hejmar=3 |rr=239–258 |doi=10.1007/s10824-014-9229-y |citeseerx=10.1.1.676.2381 |s2cid=49572910 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Demery |pêşnav=Ibrahim Mostafa El |sernav=Sustainable Architectural Design: Reviving Traditional Design and Adapting Modern Solutions |kovar=International Journal of Architectural Research: ArchNet-IJAR |weşanger=Emerald |cild=4 |hejmar=1 |tarîx=1 adar 2010 |issn=1938-7806 |url=https://www.researchgate.net/publication/43529965 |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |via=ResearchGate |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164058/https://www.researchgate.net/publication/43529965_Sustainable_Architectural_Design_Reviving_Traditional_Design_and_Adapting_Modern_Solutions |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Jêder-magazîn |paşnav=LeWitt |pêşnav=Solomon |lînka-nivîskar=Sol LeWitt |tarîx=June 1967 |sernav=Paragraphs on Conceptual Art |url=https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |magazîn=[[Artforum]] |ziman=en-US |cild=5 |hejmar=10 |roja-gihiştinê=12 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726100127/https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |tarîx=12 kanûna pêşîn 2012 |sernav=An Art World for Artgames |url=https://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/view/119/160 |paşnav=Parker |pêşnav=Felan |kovar=Loading... |cild=7 |hejmar=11 |issn=1923-2691 |roja-gihiştinê=14 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161226143132/http://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/viewArticle/119 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Perry |pêşnav=Lincoln |sernav=The Music of Painting |kovar=The American Scholar |tarîx=Summer 2014 |cild=83 |hejmar=3 }} ;Online * {{Jêder-nûçe |paşnav=Barber |pêşnav=Bonnie |tarîx=16 tebax 2012 |sernav=Professor Mary Flanagan Participates in White House Consortium |weşanger=Dartmouth News |url=https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |roja-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726103117/https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Evans |pêşnav=George |sernav=The Role Of Architects In Shaping Cities And Communities |malper=Commercial Architecture Magazine |tarîx=16 sibat 2023 |url=https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228153619/https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gibson |pêşnav=Ellie |tarîx=24 kanûna paşîn 2006 |sernav=Games aren't art, says Kojima |url=http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150309104553/http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |roja-arşîvê=9 adar 2015 |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |malper=Eurogamer |weşanger=Gamer Network }} * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |sernav=The American Heritage Dictionary entry: architecture |malper=[[American Heritage Dictionary]] | url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture | ref={{SfnRef|American Heritage Dictionary}} |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=7 tebax 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240807171628/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=[[OED Online]] |sernav=dance, n. |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oed.com/view/Entry/47116 |ref={{sfnRef|''OED''}} |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231002015651/https://www.oed.com/dictionary/dance_n |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] oadxh7nzemfiuupo1nghc6o77hdydce 2031259 2031258 2026-05-25T21:40:16Z Wikihez 39702 /* Bîbliyografî */ 2031259 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} {{Multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Gauguin, Paul - Still Life with Profile of Laval - Google Art Project.jpg | image2 = Tambourin.jpg | image3 = Sonnets1609titlepage.jpg | image4 = Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 26-27 HDR.JPG | image5 = Bianlian.JPG | footer = Ji ser ber bi çepê ve: * ''Jiyana Bêtevger bi Profîla Laval'', Paul Gauguin, 1886 * Lîstikvanê defê li festîvala dansê ya debaa ya adetî li Mayotte * Mabeda Las Lajas, Departmana Nariño, Kolombiya * Lîstikvanekî bian lian * Rûpela sernavê ya sonetên Shakespeare di çapa 1609an de ji hêla Thomas Thorpe ve }} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de, ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û rengên eslî.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, [[Karîkatur|karîkaturên kartonî]] jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di çarçoveyên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's'' ji aliyê [[Lawrence Alma-Tadema]] ve 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li unîversîteyên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma zanistên mirovahiyê an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Rexne == [[Wêne:Gabriel_Cornelius_von_Max,_1840-1915,_Monkeys_as_Judges_of_Art,_1889.jpg|thumb|''Meymûn wek Hakimên Hunerê'', Gabriel von Max, 1889]] Rexneya hunerê minaqeşekirin an jî nirxandina hunerê ye.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> {{Girêdan|Rexnegirên hunerê|en|Art critic}} bi piranî di konteksta [[estetîk]]ê an jî teoriya bedewiyê de hunerê rexne dikin.<ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> Armanceke rexneya hunerê lêgerîna li ser esasekî maqûl ji bo ecibandina hunerê ye<ref name="ntifotva" /><ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> feqat cihê şikê ye ku gelo rexneyeke wisa dikare ji şert û mercên civakî û siyasî yên hakîm derbas bibe.<ref>Kaplan, Marty. [http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism "The curious case of criticism."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001247/http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism|date=5 March 2016}} ''[[Jewish Journal]]''. 23 January 2014.</ref> Çeşîdbûna {{Girêdan|hereketên hunerê|en|Art movement}} bûye sebeb ku rexneya hunerê dabeşî ser dîsîplînên cuda bibe; her yek jî ji bo hukmên xwe dibe ku krîterên cuda bi kar bîne.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="tekiner2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Tekiner |pêşnav=Deniz |sal=2006 |sernav=Formalist Art Criticism and the Politics of Meaning |kovar=Social Justice |cild=33 |hejmar=2 (104) – Art, Power, and Social Change |rr=31–44 |jstor=29768369 }}</ref> Dabeşbûna herî meşhûr di qada rexneyê de di navbera van her duyan de ye: ya ewil rexne û nirxandina tarîxî ye (ku bi xwe formeke {{Girêdan|tarîxa hunerê|en|Art history}} ye), ya diduyan jî rexneya muasir a li ser eserên hunermendên sax e.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996" /> Tevî wan qenaetên ku dibêjin rexne ji çêkirina hunerê bêtir fealiyeteke bi rîskeke kêmtir e, fikrên li ser hunerên îroyîn bi derbasbûna zemên re musaîdê sererastkirinê ne.<ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref>Ji ber ku wan hunermendên îro muteber red kirine (mîna eserên împresyonîstan ên ewilî) rexnegirên berê dibe ku bibin cihê tinazan.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="rewald1973" /><ref name="ackerman1960">{{Jêder-kovar |paşnav=Ackerman |pêşnav=James S. |tarîx=Winter 1960 |sernav=Art History and the Problems of Criticism |kovar=Daedalus |cild=89 |hejmar=1 – The Visual Arts Today |rr=253–263 |jstor=20026565 }}</ref> Hinek hereketên hunerê bi xwe ji aliyê rexnegiran ve ji bo biçûkxistinê hatine binavkirin; feqat paşê hunermendên wê stîlê ew nav wekî nîşaneke îftîxarê qebûl kirine û maneya menfî ya ewil hatiye ji bîr kirin wek nimûne [[împresyonîzm]] û [[kubîzm]].<ref name="rewald1973">Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. p. 323 {{ISBN|0-87070-360-9}}</ref><ref name="Christopher Green">{{Jêder-malper |url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |sernav=The Collection &#124; MoMA |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140813112047/http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |roja-arşîvê=13 tebax 2014 }}</ref><ref name="fishman1963p6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Interpretation of Art: Essays on the Art Criticism of John Ruskin, Walter Pater, Clive Bell, Robert Fry, and Herbert Read |paşnav=Fishman |pêşnav=Solomon |weşanger=University of California Press |sal=1963 |rûpel=6 }}</ref> Munasebeta hunermendan bi rexnegirên xwe re her tim biîxtîlaf bûye. Ji bo dîtin û firotina eserên xwe hunermend bi piranî hewcedarê fikrên rexnegiran ên pozîtîv in.<ref name="gemtou2010" /><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Seenan |pêşnav=Gerard |tarîx=20 nîsan 2004 |sernav=Painting by ridiculed but popular artist sells for £744,800 |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220105020218/https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2022 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |rojname=The Guardian }}</ref> Gelek unsûr hukmê li ser hunerê tayîn dikin wek nimûne estetîk, îdrak yan jî fêmkirin. Teoriyên estetîk, pragmatîk, ekspresîv, formalîst, relatîvîst, teqlîdî, rîtuelî, îdrakî, mîmetîk û postmodern hinek ji wan teoriyên muxtelîf in ku ji bo rexnekirin û ecibandina hunerê tên bikaranîn. Dema mirov hunerê rexne dike yan jî diecibîne, carinan zewqa şexsî ya li ser estetîk û şiklê dibe esas feqat carinan jî prensîbên dîzaynê û qebûlkirina civakî û kulturî derdikevin pêş.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |sernav=Is Art Subjective or Objective? |malper=EDEN Gallery |roja-gihiştinê=19 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240519224919/https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |roja-arşîvê=19 gulan 2024 }}</ref> == Meseleyên siyasî û exlaqî == Minasebeteke qayîm di navbeyna hunerên afirîner û [[Siyaset|siyasetê]] de, bîlxase di navbeyna cinsên mixtelif ên hunerê û {{Girêdan|iqtidarê|en|Power (social and political)}} de, di dirêjahiya [[Tarîx|tarîxê]] û {{Girêdan|kulturên arkeolojîk|en|Archaeological culture}} de tê dîtin.<ref>{{Cite web |url=https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |title=Intersection of Art and Politics |website=Wells International Foundation |access-date=1 June 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602010016/https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |archive-date=2 June 2024}}</ref> Gava ku hunerên afirîner li gorî {{Girêdan|xeber|en|News}} û siyasetê şekil digirin, ew hem aliyên siyasî hem jî civakî hildigirin ser xwe, bi vî şeklî dibin merkeza minaqeşeyan û ji bo {{Girêdan|guherîna civakî|en|Social change}} û siyasî dibin quweteke mezin.<ref>{{Cite web |url=https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |title=Art of Propaganda |website=The Independent Uganda |date=14 June 2016 |access-date=1 June 2024 |language=en-US |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607164702/https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |archive-date=7 June 2024 |last= |first=}}</ref> Tê dîtin ku hinek hunermend xwedî {{Girêdan|ruhê azad|en|Freethought}} in. Wek nimûne nivîskarê muteber<ref name="Nab81Censors2">[[Vladimir Nabokov]] (1981) ''[[Lectures on Russian Literature]]'', lecture on ''Russian Writers, Censors, and Readers'', pp.13–4</ref> ê rûsî [[Aleksandr Pûşkîn]] bû sebeba acizbûna [[Împeratoriya Rûsî|meqamên resmî yên Rûsyayê]] bîlxase jî ya {{Girêdan|Împerator Alexanderê Yekê|en|Alexander I of Russia}}. Çimkî wî "li şûna ku di qedemeyên îdarî yên dewletê de bibe xizmetkarekî baş û di nivîsên xwe yên meslekî de (eger mecbûr be binivîse) pesnê fêzîletên klasîk bide, şiîrên gelekî qurre, serbixwe û xerab dinivîsandin; di nûbûna terzê şiîra wî de, di cur'eta xeyalên wî yên hestiyar de û di meyla wî ya tinazkirina bi zalimên mezin û biçûk de, azadiya fikrî ya bitalûke eyan dibû."<ref name="Nab81Censors" /> Di zemanê hîn nêziktir de hunermendê {{Girêdan|grafîtiyê|en|Graffiti}} yê li Îngilistanê [[Banksy]] jî ji ber eserên xwe wekî "ruhê azad" tê hesibandin ku her tim bi meqamên resmî re dikeve îxtîlafê.<ref>{{Cite web |url=https://www.myartbroker.com/artist-banksy/articles/fk-the-police-the-theme-of-disorder-authority-in-banksys-prints |title=F**k the Police: The Theme of Disorder & Authority in Banksy's Prints |website=MyArtBroker |access-date=6 February 2024 |last=Syer |first=Joe}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/art-culture/the-mystery-of-banksy-the-unauthorized-exhibition-101699532123872.html |title='The Mystery of Banksy': The unauthorized exhibition |website=Hindustan Times |date=9 November 2023 |access-date=6 February 2024 |last=Agnihotri |first=Akanksha}}</ref> Hunermend eserên xwe bi kar tînin da ku fikrên xwe yên siyasî îfade bikin û ji têsîra negatîv a bi {{Girêdan|gotinên nefretê|en|Hate speech}} bigirin heta têsîra pozîtîv a bi riya {{Girêdan|aktîvîzma hunerî|en|Artivism}} guherîna civakî bi pêş bixin.<ref name="Tuula2020">{{cite journal |last1=Jääskeläinen |first1=Tuula |date=April 2020 |title=Countering Hate Speech through Arts and Arts Education: Addressing Intersections and Policy Implications |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1478210319848953 |journal=Policy Futures in Education |volume=18 |issue=3 |pages=344–357 |doi=10.1177/1478210319848953 |access-date=29 July 2024 |via=ERIC |hdl-access=free |hdl=10138/312169}}</ref> Hikûmet huner an jî [[propaganda]]yê bi kar tînin da ku armancên xwe pêş bixin.<ref>{{Cite web |url=https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |title=The Art of War: Understanding How Art Was Used by Governments to Win Over People |work=odyssey route |date=11 July 2023 |access-date=29 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231229000353/https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |archive-date=29 December 2023}}</ref> [[Exlaq|Meseleyên exlaqî]] têsîr li ser hunerê dikin û huner jî têsîr li ser nîqaşên meseleyên exlaqî dike. == Not == {{Çavkanî|group=lower-alpha}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} ;Online * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }}b * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] catxjvcvrxgx3p1a2nzmj7zjvgxkvyj 2031262 2031259 2026-05-25T21:43:56Z Wikihez 39702 2031262 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} {{Multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Gauguin, Paul - Still Life with Profile of Laval - Google Art Project.jpg | image2 = Tambourin.jpg | image3 = Sonnets1609titlepage.jpg | image4 = Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 26-27 HDR.JPG | image5 = Bianlian.JPG | footer = Ji ser ber bi çepê ve: * ''Jiyana Bêtevger bi Profîla Laval'', Paul Gauguin, 1886 * Lîstikvanê defê li festîvala dansê ya debaa ya adetî li Mayotte * Mabeda Las Lajas, Departmana Nariño, Kolombiya * Lîstikvanekî bian lian * Rûpela sernavê ya sonetên Shakespeare di çapa 1609an de ji hêla Thomas Thorpe ve }} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de, ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û rengên eslî.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, [[Karîkatur|karîkaturên kartonî]] jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di çarçoveyên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's'' ji aliyê [[Lawrence Alma-Tadema]] ve 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li unîversîteyên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma zanistên mirovahiyê an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Rexne == [[Wêne:Gabriel_Cornelius_von_Max,_1840-1915,_Monkeys_as_Judges_of_Art,_1889.jpg|thumb|''Meymûn wek Hakimên Hunerê'', Gabriel von Max, 1889]] Rexneya hunerê minaqeşekirin an jî nirxandina hunerê ye.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> {{Girêdan|Rexnegirên hunerê|en|Art critic}} bi piranî di konteksta [[estetîk]]ê an jî teoriya bedewiyê de hunerê rexne dikin.<ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> Armanceke rexneya hunerê lêgerîna li ser esasekî maqûl ji bo ecibandina hunerê ye<ref name="ntifotva" /><ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> feqat cihê şikê ye ku gelo rexneyeke wisa dikare ji şert û mercên civakî û siyasî yên hakîm derbas bibe.<ref>Kaplan, Marty. [http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism "The curious case of criticism."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001247/http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism|date=5 March 2016}} ''[[Jewish Journal]]''. 23 January 2014.</ref> Çeşîdbûna {{Girêdan|hereketên hunerê|en|Art movement}} bûye sebeb ku rexneya hunerê dabeşî ser dîsîplînên cuda bibe; her yek jî ji bo hukmên xwe dibe ku krîterên cuda bi kar bîne.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="tekiner2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Tekiner |pêşnav=Deniz |sal=2006 |sernav=Formalist Art Criticism and the Politics of Meaning |kovar=Social Justice |cild=33 |hejmar=2 (104) – Art, Power, and Social Change |rr=31–44 |jstor=29768369 }}</ref> Dabeşbûna herî meşhûr di qada rexneyê de di navbera van her duyan de ye: ya ewil rexne û nirxandina tarîxî ye (ku bi xwe formeke {{Girêdan|tarîxa hunerê|en|Art history}} ye), ya diduyan jî rexneya muasir a li ser eserên hunermendên sax e.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996" /> Tevî wan qenaetên ku dibêjin rexne ji çêkirina hunerê bêtir fealiyeteke bi rîskeke kêmtir e, fikrên li ser hunerên îroyîn bi derbasbûna zemên re musaîdê sererastkirinê ne.<ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref>Ji ber ku wan hunermendên îro muteber red kirine (mîna eserên împresyonîstan ên ewilî) rexnegirên berê dibe ku bibin cihê tinazan.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="rewald1973" /><ref name="ackerman1960">{{Jêder-kovar |paşnav=Ackerman |pêşnav=James S. |tarîx=Winter 1960 |sernav=Art History and the Problems of Criticism |kovar=Daedalus |cild=89 |hejmar=1 – The Visual Arts Today |rr=253–263 |jstor=20026565 }}</ref> Hinek hereketên hunerê bi xwe ji aliyê rexnegiran ve ji bo biçûkxistinê hatine binavkirin; feqat paşê hunermendên wê stîlê ew nav wekî nîşaneke îftîxarê qebûl kirine û maneya menfî ya ewil hatiye ji bîr kirin wek nimûne [[împresyonîzm]] û [[kubîzm]].<ref name="rewald1973">Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. p. 323 {{ISBN|0-87070-360-9}}</ref><ref name="Christopher Green">{{Jêder-malper |url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |sernav=The Collection &#124; MoMA |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140813112047/http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |roja-arşîvê=13 tebax 2014 }}</ref><ref name="fishman1963p6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Interpretation of Art: Essays on the Art Criticism of John Ruskin, Walter Pater, Clive Bell, Robert Fry, and Herbert Read |paşnav=Fishman |pêşnav=Solomon |weşanger=University of California Press |sal=1963 |rûpel=6 }}</ref> Munasebeta hunermendan bi rexnegirên xwe re her tim biîxtîlaf bûye. Ji bo dîtin û firotina eserên xwe hunermend bi piranî hewcedarê fikrên rexnegiran ên pozîtîv in.<ref name="gemtou2010" /><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Seenan |pêşnav=Gerard |tarîx=20 nîsan 2004 |sernav=Painting by ridiculed but popular artist sells for £744,800 |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220105020218/https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2022 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |rojname=The Guardian }}</ref> Gelek unsûr hukmê li ser hunerê tayîn dikin wek nimûne estetîk, îdrak yan jî fêmkirin. Teoriyên estetîk, pragmatîk, ekspresîv, formalîst, relatîvîst, teqlîdî, rîtuelî, îdrakî, mîmetîk û postmodern hinek ji wan teoriyên muxtelîf in ku ji bo rexnekirin û ecibandina hunerê tên bikaranîn. Dema mirov hunerê rexne dike yan jî diecibîne, carinan zewqa şexsî ya li ser estetîk û şiklê dibe esas feqat carinan jî prensîbên dîzaynê û qebûlkirina civakî û kulturî derdikevin pêş.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |sernav=Is Art Subjective or Objective? |malper=EDEN Gallery |roja-gihiştinê=19 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240519224919/https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |roja-arşîvê=19 gulan 2024 }}</ref> == Meseleyên siyasî û exlaqî == Minasebeteke qayîm di navbeyna hunerên afirîner û [[Siyaset|siyasetê]] de, bîlxase di navbeyna cinsên mixtelif ên hunerê û {{Girêdan|iqtidarê|en|Power (social and political)}} de, di dirêjahiya [[Tarîx|tarîxê]] û {{Girêdan|kulturên arkeolojîk|en|Archaeological culture}} de tê dîtin.<ref>{{Cite web |url=https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |title=Intersection of Art and Politics |website=Wells International Foundation |access-date=1 June 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602010016/https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |archive-date=2 June 2024}}</ref> Gava ku hunerên afirîner li gorî {{Girêdan|xeber|en|News}} û siyasetê şekil digirin, ew hem aliyên siyasî hem jî civakî hildigirin ser xwe, bi vî şeklî dibin merkeza minaqeşeyan û ji bo {{Girêdan|guherîna civakî|en|Social change}} û siyasî dibin quweteke mezin.<ref>{{Cite web |url=https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |title=Art of Propaganda |website=The Independent Uganda |date=14 June 2016 |access-date=1 June 2024 |language=en-US |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607164702/https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |archive-date=7 June 2024 |last= |first=}}</ref> Tê dîtin ku hinek hunermend xwedî {{Girêdan|ruhê azad|en|Freethought}} in. Wek nimûne nivîskarê muteber<ref name="Nab81Censors">[[Vladimir Nabokov]] (1981) ''[[Lectures on Russian Literature]]'', lecture on ''Russian Writers, Censors, and Readers'', pp.13–4</ref> ê rûsî [[Aleksandr Pûşkîn]] bû sebeba acizbûna [[Împeratoriya Rûsî|meqamên resmî yên Rûsyayê]] bîlxase jî ya {{Girêdan|Împerator Alexanderê Yekê|en|Alexander I of Russia}}. Çimkî wî "li şûna ku di qedemeyên îdarî yên dewletê de bibe xizmetkarekî baş û di nivîsên xwe yên meslekî de (eger mecbûr be binivîse) pesnê fêzîletên klasîk bide, şiîrên gelekî qurre, serbixwe û xerab dinivîsandin; di nûbûna terzê şiîra wî de, di cur'eta xeyalên wî yên hestiyar de û di meyla wî ya tinazkirina bi zalimên mezin û biçûk de, azadiya fikrî ya bitalûke eyan dibû."<ref name="Nab81Censors" /> Di zemanê hîn nêziktir de hunermendê {{Girêdan|grafîtiyê|en|Graffiti}} yê li Îngilistanê [[Banksy]] jî ji ber eserên xwe wekî "ruhê azad" tê hesibandin ku her tim bi meqamên resmî re dikeve îxtîlafê.<ref>{{Cite web |url=https://www.myartbroker.com/artist-banksy/articles/fk-the-police-the-theme-of-disorder-authority-in-banksys-prints |title=F**k the Police: The Theme of Disorder & Authority in Banksy's Prints |website=MyArtBroker |access-date=6 February 2024 |last=Syer |first=Joe}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/art-culture/the-mystery-of-banksy-the-unauthorized-exhibition-101699532123872.html |title='The Mystery of Banksy': The unauthorized exhibition |website=Hindustan Times |date=9 November 2023 |access-date=6 February 2024 |last=Agnihotri |first=Akanksha}}</ref> Hunermend eserên xwe bi kar tînin da ku fikrên xwe yên siyasî îfade bikin û ji têsîra negatîv a bi {{Girêdan|gotinên nefretê|en|Hate speech}} bigirin heta têsîra pozîtîv a bi riya {{Girêdan|aktîvîzma hunerî|en|Artivism}} guherîna civakî bi pêş bixin.<ref name="Tuula2020">{{cite journal |last1=Jääskeläinen |first1=Tuula |date=April 2020 |title=Countering Hate Speech through Arts and Arts Education: Addressing Intersections and Policy Implications |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1478210319848953 |journal=Policy Futures in Education |volume=18 |issue=3 |pages=344–357 |doi=10.1177/1478210319848953 |access-date=29 July 2024 |via=ERIC |hdl-access=free |hdl=10138/312169}}</ref> Hikûmet huner an jî [[propaganda]]yê bi kar tînin da ku armancên xwe pêş bixin.<ref>{{Cite web |url=https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |title=The Art of War: Understanding How Art Was Used by Governments to Win Over People |work=odyssey route |date=11 July 2023 |access-date=29 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231229000353/https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |archive-date=29 December 2023}}</ref> [[Exlaq|Meseleyên exlaqî]] têsîr li ser hunerê dikin û huner jî têsîr li ser nîqaşên meseleyên exlaqî dike. == Not == {{Çavkanî|group=lower-alpha}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} ;Online * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }}b * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] smrpi46a16hmxromsxsrxsx7f68eiwb 2031277 2031262 2026-05-25T22:12:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Lînk paqij kir.) 2031277 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Gauguin, Paul - Still Life with Profile of Laval - Google Art Project.jpg | image2 = Tambourin.jpg | image3 = Sonnets1609titlepage.jpg | image4 = Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 26-27 HDR.JPG | image5 = Bianlian.JPG | footer = Ji ser ber bi çepê ve: * ''Jiyana Bêtevger bi Profîla Laval'', Paul Gauguin, 1886 * Lîstikvanê defê li festîvala dansê ya debaa ya adetî li Mayotte * Mabeda Las Lajas, Departmana Nariño, Kolombiya * Lîstikvanekî bian lian * Rûpela sernavê ya sonetên Shakespeare di çapa 1609an de ji hêla Thomas Thorpe ve }} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de, ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û rengên eslî.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, [[Karîkatur|karîkaturên kartonî]] jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di çarçoveyên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's'' ji aliyê [[Lawrence Alma-Tadema]] ve 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li unîversîteyên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma zanistên mirovahiyê an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Rexne == [[Wêne:Gabriel_Cornelius_von_Max,_1840-1915,_Monkeys_as_Judges_of_Art,_1889.jpg|thumb|''Meymûn wek Hakimên Hunerê'', Gabriel von Max, 1889]] Rexneya hunerê minaqeşekirin an jî nirxandina hunerê ye.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> {{Girêdan|Rexnegirên hunerê|en|Art critic}} bi piranî di konteksta [[estetîk]]ê an jî teoriya bedewiyê de hunerê rexne dikin.<ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> Armanceke rexneya hunerê lêgerîna li ser esasekî maqûl ji bo ecibandina hunerê ye<ref name="ntifotva" /><ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> feqat cihê şikê ye ku gelo rexneyeke wisa dikare ji şert û mercên civakî û siyasî yên hakîm derbas bibe.<ref>Kaplan, Marty. [http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism "The curious case of criticism."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001247/http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism|date=5 March 2016}} ''[[Jewish Journal]]''. 23 January 2014.</ref> Çeşîdbûna {{Girêdan|hereketên hunerê|en|Art movement}} bûye sebeb ku rexneya hunerê dabeşî ser dîsîplînên cuda bibe; her yek jî ji bo hukmên xwe dibe ku krîterên cuda bi kar bîne.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="tekiner2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Tekiner |pêşnav=Deniz |sal=2006 |sernav=Formalist Art Criticism and the Politics of Meaning |kovar=Social Justice |cild=33 |hejmar=2 (104) – Art, Power, and Social Change |rr=31–44 |jstor=29768369 }}</ref> Dabeşbûna herî meşhûr di qada rexneyê de di navbera van her duyan de ye: ya ewil rexne û nirxandina tarîxî ye (ku bi xwe formeke {{Girêdan|tarîxa hunerê|en|Art history}} ye), ya diduyan jî rexneya muasir a li ser eserên hunermendên sax e.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996" /> Tevî wan qenaetên ku dibêjin rexne ji çêkirina hunerê bêtir fealiyeteke bi rîskeke kêmtir e, fikrên li ser hunerên îroyîn bi derbasbûna zemên re musaîdê sererastkirinê ne.<ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref>Ji ber ku wan hunermendên îro muteber red kirine (mîna eserên împresyonîstan ên ewilî) rexnegirên berê dibe ku bibin cihê tinazan.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="rewald1973" /><ref name="ackerman1960">{{Jêder-kovar |paşnav=Ackerman |pêşnav=James S. |tarîx=Winter 1960 |sernav=Art History and the Problems of Criticism |kovar=Daedalus |cild=89 |hejmar=1 – The Visual Arts Today |rr=253–263 |jstor=20026565 }}</ref> Hinek hereketên hunerê bi xwe ji aliyê rexnegiran ve ji bo biçûkxistinê hatine binavkirin; feqat paşê hunermendên wê stîlê ew nav wekî nîşaneke îftîxarê qebûl kirine û maneya menfî ya ewil hatiye ji bîr kirin wek nimûne [[împresyonîzm]] û [[kubîzm]].<ref name="rewald1973">Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. p. 323 {{ISBN|0-87070-360-9}}</ref><ref name="Christopher Green">{{Jêder-malper |url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |sernav=The Collection &#124; MoMA |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140813112047/http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |roja-arşîvê=13 tebax 2014 }}</ref><ref name="fishman1963p6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Interpretation of Art: Essays on the Art Criticism of John Ruskin, Walter Pater, Clive Bell, Robert Fry, and Herbert Read |paşnav=Fishman |pêşnav=Solomon |weşanger=University of California Press |sal=1963 |rûpel=6 }}</ref> Munasebeta hunermendan bi rexnegirên xwe re her tim biîxtîlaf bûye. Ji bo dîtin û firotina eserên xwe hunermend bi piranî hewcedarê fikrên rexnegiran ên pozîtîv in.<ref name="gemtou2010" /><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Seenan |pêşnav=Gerard |tarîx=20 nîsan 2004 |sernav=Painting by ridiculed but popular artist sells for £744,800 |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220105020218/https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2022 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |rojname=The Guardian }}</ref> Gelek unsûr hukmê li ser hunerê tayîn dikin wek nimûne estetîk, îdrak yan jî fêmkirin. Teoriyên estetîk, pragmatîk, ekspresîv, formalîst, relatîvîst, teqlîdî, rîtuelî, îdrakî, mîmetîk û postmodern hinek ji wan teoriyên muxtelîf in ku ji bo rexnekirin û ecibandina hunerê tên bikaranîn. Dema mirov hunerê rexne dike yan jî diecibîne, carinan zewqa şexsî ya li ser estetîk û şiklê dibe esas feqat carinan jî prensîbên dîzaynê û qebûlkirina civakî û kulturî derdikevin pêş.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |sernav=Is Art Subjective or Objective? |malper=EDEN Gallery |roja-gihiştinê=19 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240519224919/https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |roja-arşîvê=19 gulan 2024 }}</ref> == Meseleyên siyasî û exlaqî == Minasebeteke qayîm di navbeyna hunerên afirîner û [[siyaset]]ê de, bîlxase di navbeyna cinsên mixtelif ên hunerê û {{Girêdan|iqtidarê|en|Power (social and political)}} de, di dirêjahiya [[tarîx]]ê û {{Girêdan|kulturên arkeolojîk|en|Archaeological culture}} de tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |sernav=Intersection of Art and Politics |malper=Wells International Foundation |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240602010016/https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |roja-arşîvê=2 hezîran 2024 }}</ref> Gava ku hunerên afirîner li gorî {{Girêdan|xeber|en|News}} û siyasetê şekil digirin, ew hem aliyên siyasî hem jî civakî hildigirin ser xwe, bi vî şeklî dibin merkeza minaqeşeyan û ji bo {{Girêdan|guherîna civakî|en|Social change}} û siyasî dibin quweteke mezin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |sernav=Art of Propaganda |malper=The Independent Uganda |tarîx=14 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164702/https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Tê dîtin ku hinek hunermend xwedî {{Girêdan|ruhê azad|en|Freethought}} in. Wek nimûne nivîskarê muteber<ref name="Nab81Censors">[[Vladimir Nabokov]] (1981) ''[[Lectures on Russian Literature]]'', lecture on ''Russian Writers, Censors, and Readers'', pp.13–4</ref> ê rûsî [[Aleksandr Pûşkîn]] bû sebeba acizbûna [[Împeratoriya Rûsî|meqamên resmî yên Rûsyayê]] bîlxase jî ya {{Girêdan|Împerator Alexanderê Yekê|en|Alexander I of Russia}}. Çimkî wî "li şûna ku di qedemeyên îdarî yên dewletê de bibe xizmetkarekî baş û di nivîsên xwe yên meslekî de (eger mecbûr be binivîse) pesnê fêzîletên klasîk bide, şiîrên gelekî qurre, serbixwe û xerab dinivîsandin; di nûbûna terzê şiîra wî de, di cur'eta xeyalên wî yên hestiyar de û di meyla wî ya tinazkirina bi zalimên mezin û biçûk de, azadiya fikrî ya bitalûke eyan dibû."<ref name="Nab81Censors" /> Di zemanê hîn nêziktir de hunermendê {{Girêdan|grafîtiyê|en|Graffiti}} yê li Îngilistanê [[Banksy]] jî ji ber eserên xwe wekî "ruhê azad" tê hesibandin ku her tim bi meqamên resmî re dikeve îxtîlafê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.myartbroker.com/artist-banksy/articles/fk-the-police-the-theme-of-disorder-authority-in-banksys-prints |sernav=F**k the Police: The Theme of Disorder & Authority in Banksy's Prints |malper=MyArtBroker |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Syer |pêşnav=Joe }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/art-culture/the-mystery-of-banksy-the-unauthorized-exhibition-101699532123872.html |sernav='The Mystery of Banksy': The unauthorized exhibition |malper=Hindustan Times |tarîx=9 çiriya paşîn 2023 |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Agnihotri |pêşnav=Akanksha }}</ref> Hunermend eserên xwe bi kar tînin da ku fikrên xwe yên siyasî îfade bikin û ji têsîra negatîv a bi {{Girêdan|gotinên nefretê|en|Hate speech}} bigirin heta têsîra pozîtîv a bi riya {{Girêdan|aktîvîzma hunerî|en|Artivism}} guherîna civakî bi pêş bixin.<ref name="Tuula2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Jääskeläinen |pêşnav1=Tuula |tarîx=April 2020 |sernav=Countering Hate Speech through Arts and Arts Education: Addressing Intersections and Policy Implications |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1478210319848953 |kovar=Policy Futures in Education |cild=18 |hejmar=3 |rr=344–357 |doi=10.1177/1478210319848953 |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |via=ERIC |hdl-access=free |hdl=10138/312169 }}</ref> Hikûmet huner an jî [[propaganda]]yê bi kar tînin da ku armancên xwe pêş bixin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |sernav=The Art of War: Understanding How Art Was Used by Governments to Win Over People |xebat=odyssey route |tarîx=11 tîrmeh 2023 |roja-gihiştinê=29 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229000353/https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |roja-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2023 }}</ref> [[Exlaq|Meseleyên exlaqî]] têsîr li ser hunerê dikin û huner jî têsîr li ser nîqaşên meseleyên exlaqî dike. == Not == {{Çavkanî|group=lower-alpha}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} ;Online * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }}b * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] bu3jhuj15y0agm0ipu7a1120jjlr2xz 2031278 2031277 2026-05-25T22:17:46Z Wikihez 39702 /* */ 2031278 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Gauguin, Paul - Still Life with Profile of Laval - Google Art Project.jpg | image2 = Tambourin.jpg | image3 = Sonnets1609titlepage.jpg | image4 = Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 26-27 HDR.JPG | image5 = Bianlian.JPG | footer = Ji ser ber bi çepê ve: * ''Jiyana Bêtevger bi Profîla Laval'', Paul Gauguin, 1886 * Lîstikvanê defê li festîvala dansê ya debaa ya adetî li Mayotte * Mabeda Las Lajas, Departmana Nariño, Kolombiya * Lîstikvanekî bian lian * Rûpela sernavê ya sonetên Shakespeare di çapa 1609an de ji hêla Thomas Thorpe ve }} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya [[Civak|civakî]], kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de eseraûresamî nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên [[Huner|hunerê]] herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîv, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de, ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û rengên eslî.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, [[Karîkatur|karîkaturên kartonî]] jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di çarçoveyên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's'' ji aliyê [[Lawrence Alma-Tadema]] ve 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li unîversîteyên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma zanistên mirovahiyê an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Rexne == [[Wêne:Gabriel_Cornelius_von_Max,_1840-1915,_Monkeys_as_Judges_of_Art,_1889.jpg|thumb|''Meymûn wek Hakimên Hunerê'', Gabriel von Max, 1889]] Rexneya hunerê minaqeşekirin an jî nirxandina hunerê ye.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> {{Girêdan|Rexnegirên hunerê|en|Art critic}} bi piranî di konteksta [[estetîk]]ê an jî teoriya bedewiyê de hunerê rexne dikin.<ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> Armanceke rexneya hunerê lêgerîna li ser esasekî maqûl ji bo ecibandina hunerê ye<ref name="ntifotva" /><ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> feqat cihê şikê ye ku gelo rexneyeke wisa dikare ji şert û mercên civakî û siyasî yên hakîm derbas bibe.<ref>Kaplan, Marty. [http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism "The curious case of criticism."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001247/http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism|date=5 March 2016}} ''[[Jewish Journal]]''. 23 January 2014.</ref> Çeşîdbûna {{Girêdan|hereketên hunerê|en|Art movement}} bûye sebeb ku rexneya hunerê dabeşî ser dîsîplînên cuda bibe; her yek jî ji bo hukmên xwe dibe ku krîterên cuda bi kar bîne.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="tekiner2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Tekiner |pêşnav=Deniz |sal=2006 |sernav=Formalist Art Criticism and the Politics of Meaning |kovar=Social Justice |cild=33 |hejmar=2 (104) – Art, Power, and Social Change |rr=31–44 |jstor=29768369 }}</ref> Dabeşbûna herî meşhûr di qada rexneyê de di navbera van her duyan de ye: ya ewil rexne û nirxandina tarîxî ye (ku bi xwe formeke {{Girêdan|tarîxa hunerê|en|Art history}} ye), ya diduyan jî rexneya muasir a li ser eserên hunermendên sax e.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996" /> Tevî wan qenaetên ku dibêjin rexne ji çêkirina hunerê bêtir fealiyeteke bi rîskeke kêmtir e, fikrên li ser hunerên îroyîn bi derbasbûna zemên re musaîdê sererastkirinê ne.<ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref>Ji ber ku wan hunermendên îro muteber red kirine (mîna eserên împresyonîstan ên ewilî) rexnegirên berê dibe ku bibin cihê tinazan.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="rewald1973" /><ref name="ackerman1960">{{Jêder-kovar |paşnav=Ackerman |pêşnav=James S. |tarîx=Winter 1960 |sernav=Art History and the Problems of Criticism |kovar=Daedalus |cild=89 |hejmar=1 – The Visual Arts Today |rr=253–263 |jstor=20026565 }}</ref> Hinek hereketên hunerê bi xwe ji aliyê rexnegiran ve ji bo biçûkxistinê hatine binavkirin; feqat paşê hunermendên wê stîlê ew nav wekî nîşaneke îftîxarê qebûl kirine û maneya menfî ya ewil hatiye ji bîr kirin wek nimûne [[împresyonîzm]] û [[kubîzm]].<ref name="rewald1973">Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. p. 323 {{ISBN|0-87070-360-9}}</ref><ref name="Christopher Green">{{Jêder-malper |url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |sernav=The Collection &#124; MoMA |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140813112047/http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |roja-arşîvê=13 tebax 2014 }}</ref><ref name="fishman1963p6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Interpretation of Art: Essays on the Art Criticism of John Ruskin, Walter Pater, Clive Bell, Robert Fry, and Herbert Read |paşnav=Fishman |pêşnav=Solomon |weşanger=University of California Press |sal=1963 |rûpel=6 }}</ref> Munasebeta hunermendan bi rexnegirên xwe re her tim biîxtîlaf bûye. Ji bo dîtin û firotina eserên xwe hunermend bi piranî hewcedarê fikrên rexnegiran ên pozîtîv in.<ref name="gemtou2010" /><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Seenan |pêşnav=Gerard |tarîx=20 nîsan 2004 |sernav=Painting by ridiculed but popular artist sells for £744,800 |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220105020218/https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2022 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |rojname=The Guardian }}</ref> Gelek unsûr hukmê li ser hunerê tayîn dikin wek nimûne estetîk, îdrak yan jî fêmkirin. Teoriyên estetîk, pragmatîk, ekspresîv, formalîst, relatîvîst, teqlîdî, rîtuelî, îdrakî, mîmetîk û postmodern hinek ji wan teoriyên muxtelîf in ku ji bo rexnekirin û ecibandina hunerê tên bikaranîn. Dema mirov hunerê rexne dike yan jî diecibîne, carinan zewqa şexsî ya li ser estetîk û şiklê dibe esas feqat carinan jî prensîbên dîzaynê û qebûlkirina civakî û kulturî derdikevin pêş.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |sernav=Is Art Subjective or Objective? |malper=EDEN Gallery |roja-gihiştinê=19 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240519224919/https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |roja-arşîvê=19 gulan 2024 }}</ref> == Meseleyên siyasî û exlaqî == Minasebeteke qayîm di navbeyna hunerên afirîner û [[siyaset]]ê de, bîlxase di navbeyna cinsên mixtelif ên hunerê û {{Girêdan|iqtidarê|en|Power (social and political)}} de, di dirêjahiya [[tarîx]]ê û {{Girêdan|kulturên arkeolojîk|en|Archaeological culture}} de tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |sernav=Intersection of Art and Politics |malper=Wells International Foundation |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240602010016/https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |roja-arşîvê=2 hezîran 2024 }}</ref> Gava ku hunerên afirîner li gorî {{Girêdan|xeber|en|News}} û siyasetê şekil digirin, ew hem aliyên siyasî hem jî civakî hildigirin ser xwe, bi vî şeklî dibin merkeza minaqeşeyan û ji bo {{Girêdan|guherîna civakî|en|Social change}} û siyasî dibin quweteke mezin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |sernav=Art of Propaganda |malper=The Independent Uganda |tarîx=14 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164702/https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Tê dîtin ku hinek hunermend xwedî {{Girêdan|ruhê azad|en|Freethought}} in. Wek nimûne nivîskarê muteber<ref name="Nab81Censors">[[Vladimir Nabokov]] (1981) ''[[Lectures on Russian Literature]]'', lecture on ''Russian Writers, Censors, and Readers'', pp.13–4</ref> ê rûsî [[Aleksandr Pûşkîn]] bû sebeba acizbûna [[Împeratoriya Rûsî|meqamên resmî yên Rûsyayê]] bîlxase jî ya {{Girêdan|Împerator Alexanderê Yekê|en|Alexander I of Russia}}. Çimkî wî "li şûna ku di qedemeyên îdarî yên dewletê de bibe xizmetkarekî baş û di nivîsên xwe yên meslekî de (eger mecbûr be binivîse) pesnê fêzîletên klasîk bide, şiîrên gelekî qurre, serbixwe û xerab dinivîsandin; di nûbûna terzê şiîra wî de, di cur'eta xeyalên wî yên hestiyar de û di meyla wî ya tinazkirina bi zalimên mezin û biçûk de, azadiya fikrî ya bitalûke eyan dibû."<ref name="Nab81Censors" /> Di zemanê hîn nêziktir de hunermendê {{Girêdan|grafîtiyê|en|Graffiti}} yê li Îngilistanê [[Banksy]] jî ji ber eserên xwe wekî "ruhê azad" tê hesibandin ku her tim bi meqamên resmî re dikeve îxtîlafê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.myartbroker.com/artist-banksy/articles/fk-the-police-the-theme-of-disorder-authority-in-banksys-prints |sernav=F**k the Police: The Theme of Disorder & Authority in Banksy's Prints |malper=MyArtBroker |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Syer |pêşnav=Joe }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/art-culture/the-mystery-of-banksy-the-unauthorized-exhibition-101699532123872.html |sernav='The Mystery of Banksy': The unauthorized exhibition |malper=Hindustan Times |tarîx=9 çiriya paşîn 2023 |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Agnihotri |pêşnav=Akanksha }}</ref> Hunermend eserên xwe bi kar tînin da ku fikrên xwe yên siyasî îfade bikin û ji têsîra negatîv a bi {{Girêdan|gotinên nefretê|en|Hate speech}} bigirin heta têsîra pozîtîv a bi riya {{Girêdan|aktîvîzma hunerî|en|Artivism}} guherîna civakî bi pêş bixin.<ref name="Tuula2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Jääskeläinen |pêşnav1=Tuula |tarîx=April 2020 |sernav=Countering Hate Speech through Arts and Arts Education: Addressing Intersections and Policy Implications |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1478210319848953 |kovar=Policy Futures in Education |cild=18 |hejmar=3 |rr=344–357 |doi=10.1177/1478210319848953 |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |via=ERIC |hdl-access=free |hdl=10138/312169 }}</ref> Hikûmet huner an jî [[propaganda]]yê bi kar tînin da ku armancên xwe pêş bixin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |sernav=The Art of War: Understanding How Art Was Used by Governments to Win Over People |xebat=odyssey route |tarîx=11 tîrmeh 2023 |roja-gihiştinê=29 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229000353/https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |roja-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2023 }}</ref> [[Exlaq|Meseleyên exlaqî]] têsîr li ser hunerê dikin û huner jî têsîr li ser nîqaşên meseleyên exlaqî dike. == Not == {{Çavkanî|group=lower-alpha}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} ;Online * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }}b * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] 23dizbopl0gc83l8oz3rx8x4ro6mmtr 2031280 2031278 2026-05-25T22:18:30Z Wikihez 39702 ([[m:Special:MyLanguage/User:Jon Harald Søby/diffedit|diffedit]]) 2031280 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Gauguin, Paul - Still Life with Profile of Laval - Google Art Project.jpg | image2 = Tambourin.jpg | image3 = Sonnets1609titlepage.jpg | image4 = Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 26-27 HDR.JPG | image5 = Bianlian.JPG | footer = Ji ser ber bi çepê ve: * ''Jiyana Bêtevger bi Profîla Laval'', Paul Gauguin, 1886 * Lîstikvanê defê li festîvala dansê ya debaa ya adetî li Mayotte * Mabeda Las Lajas, Departmana Nariño, Kolombiya * Lîstikvanekî bian lian * Rûpela sernavê ya sonetên Shakespeare di çapa 1609an de ji hêla Thomas Thorpe ve }} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya [[Civak|civakî]], kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de esera resamî nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên [[Huner|hunerê]] herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîv, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de, ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û rengên eslî.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, [[Karîkatur|karîkaturên kartonî]] jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di çarçoveyên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's'' ji aliyê [[Lawrence Alma-Tadema]] ve 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li unîversîteyên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma zanistên mirovahiyê an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Rexne == [[Wêne:Gabriel_Cornelius_von_Max,_1840-1915,_Monkeys_as_Judges_of_Art,_1889.jpg|thumb|''Meymûn wek Hakimên Hunerê'', Gabriel von Max, 1889]] Rexneya hunerê minaqeşekirin an jî nirxandina hunerê ye.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> {{Girêdan|Rexnegirên hunerê|en|Art critic}} bi piranî di konteksta [[estetîk]]ê an jî teoriya bedewiyê de hunerê rexne dikin.<ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> Armanceke rexneya hunerê lêgerîna li ser esasekî maqûl ji bo ecibandina hunerê ye<ref name="ntifotva" /><ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> feqat cihê şikê ye ku gelo rexneyeke wisa dikare ji şert û mercên civakî û siyasî yên hakîm derbas bibe.<ref>Kaplan, Marty. [http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism "The curious case of criticism."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001247/http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism|date=5 March 2016}} ''[[Jewish Journal]]''. 23 January 2014.</ref> Çeşîdbûna {{Girêdan|hereketên hunerê|en|Art movement}} bûye sebeb ku rexneya hunerê dabeşî ser dîsîplînên cuda bibe; her yek jî ji bo hukmên xwe dibe ku krîterên cuda bi kar bîne.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="tekiner2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Tekiner |pêşnav=Deniz |sal=2006 |sernav=Formalist Art Criticism and the Politics of Meaning |kovar=Social Justice |cild=33 |hejmar=2 (104) – Art, Power, and Social Change |rr=31–44 |jstor=29768369 }}</ref> Dabeşbûna herî meşhûr di qada rexneyê de di navbera van her duyan de ye: ya ewil rexne û nirxandina tarîxî ye (ku bi xwe formeke {{Girêdan|tarîxa hunerê|en|Art history}} ye), ya diduyan jî rexneya muasir a li ser eserên hunermendên sax e.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996" /> Tevî wan qenaetên ku dibêjin rexne ji çêkirina hunerê bêtir fealiyeteke bi rîskeke kêmtir e, fikrên li ser hunerên îroyîn bi derbasbûna zemên re musaîdê sererastkirinê ne.<ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref>Ji ber ku wan hunermendên îro muteber red kirine (mîna eserên împresyonîstan ên ewilî) rexnegirên berê dibe ku bibin cihê tinazan.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="rewald1973" /><ref name="ackerman1960">{{Jêder-kovar |paşnav=Ackerman |pêşnav=James S. |tarîx=Winter 1960 |sernav=Art History and the Problems of Criticism |kovar=Daedalus |cild=89 |hejmar=1 – The Visual Arts Today |rr=253–263 |jstor=20026565 }}</ref> Hinek hereketên hunerê bi xwe ji aliyê rexnegiran ve ji bo biçûkxistinê hatine binavkirin; feqat paşê hunermendên wê stîlê ew nav wekî nîşaneke îftîxarê qebûl kirine û maneya menfî ya ewil hatiye ji bîr kirin wek nimûne [[împresyonîzm]] û [[kubîzm]].<ref name="rewald1973">Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. p. 323 {{ISBN|0-87070-360-9}}</ref><ref name="Christopher Green">{{Jêder-malper |url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |sernav=The Collection &#124; MoMA |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140813112047/http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |roja-arşîvê=13 tebax 2014 }}</ref><ref name="fishman1963p6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Interpretation of Art: Essays on the Art Criticism of John Ruskin, Walter Pater, Clive Bell, Robert Fry, and Herbert Read |paşnav=Fishman |pêşnav=Solomon |weşanger=University of California Press |sal=1963 |rûpel=6 }}</ref> Munasebeta hunermendan bi rexnegirên xwe re her tim biîxtîlaf bûye. Ji bo dîtin û firotina eserên xwe hunermend bi piranî hewcedarê fikrên rexnegiran ên pozîtîv in.<ref name="gemtou2010" /><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Seenan |pêşnav=Gerard |tarîx=20 nîsan 2004 |sernav=Painting by ridiculed but popular artist sells for £744,800 |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220105020218/https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2022 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |rojname=The Guardian }}</ref> Gelek unsûr hukmê li ser hunerê tayîn dikin wek nimûne estetîk, îdrak yan jî fêmkirin. Teoriyên estetîk, pragmatîk, ekspresîv, formalîst, relatîvîst, teqlîdî, rîtuelî, îdrakî, mîmetîk û postmodern hinek ji wan teoriyên muxtelîf in ku ji bo rexnekirin û ecibandina hunerê tên bikaranîn. Dema mirov hunerê rexne dike yan jî diecibîne, carinan zewqa şexsî ya li ser estetîk û şiklê dibe esas feqat carinan jî prensîbên dîzaynê û qebûlkirina civakî û kulturî derdikevin pêş.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |sernav=Is Art Subjective or Objective? |malper=EDEN Gallery |roja-gihiştinê=19 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240519224919/https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |roja-arşîvê=19 gulan 2024 }}</ref> == Meseleyên siyasî û exlaqî == Minasebeteke qayîm di navbeyna hunerên afirîner û [[siyaset]]ê de, bîlxase di navbeyna cinsên mixtelif ên hunerê û {{Girêdan|iqtidarê|en|Power (social and political)}} de, di dirêjahiya [[tarîx]]ê û {{Girêdan|kulturên arkeolojîk|en|Archaeological culture}} de tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |sernav=Intersection of Art and Politics |malper=Wells International Foundation |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240602010016/https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |roja-arşîvê=2 hezîran 2024 }}</ref> Gava ku hunerên afirîner li gorî {{Girêdan|xeber|en|News}} û siyasetê şekil digirin, ew hem aliyên siyasî hem jî civakî hildigirin ser xwe, bi vî şeklî dibin merkeza minaqeşeyan û ji bo {{Girêdan|guherîna civakî|en|Social change}} û siyasî dibin quweteke mezin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |sernav=Art of Propaganda |malper=The Independent Uganda |tarîx=14 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164702/https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Tê dîtin ku hinek hunermend xwedî {{Girêdan|ruhê azad|en|Freethought}} in. Wek nimûne nivîskarê muteber<ref name="Nab81Censors">[[Vladimir Nabokov]] (1981) ''[[Lectures on Russian Literature]]'', lecture on ''Russian Writers, Censors, and Readers'', pp.13–4</ref> ê rûsî [[Aleksandr Pûşkîn]] bû sebeba acizbûna [[Împeratoriya Rûsî|meqamên resmî yên Rûsyayê]] bîlxase jî ya {{Girêdan|Împerator Alexanderê Yekê|en|Alexander I of Russia}}. Çimkî wî "li şûna ku di qedemeyên îdarî yên dewletê de bibe xizmetkarekî baş û di nivîsên xwe yên meslekî de (eger mecbûr be binivîse) pesnê fêzîletên klasîk bide, şiîrên gelekî qurre, serbixwe û xerab dinivîsandin; di nûbûna terzê şiîra wî de, di cur'eta xeyalên wî yên hestiyar de û di meyla wî ya tinazkirina bi zalimên mezin û biçûk de, azadiya fikrî ya bitalûke eyan dibû."<ref name="Nab81Censors" /> Di zemanê hîn nêziktir de hunermendê {{Girêdan|grafîtiyê|en|Graffiti}} yê li Îngilistanê [[Banksy]] jî ji ber eserên xwe wekî "ruhê azad" tê hesibandin ku her tim bi meqamên resmî re dikeve îxtîlafê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.myartbroker.com/artist-banksy/articles/fk-the-police-the-theme-of-disorder-authority-in-banksys-prints |sernav=F**k the Police: The Theme of Disorder & Authority in Banksy's Prints |malper=MyArtBroker |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Syer |pêşnav=Joe }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/art-culture/the-mystery-of-banksy-the-unauthorized-exhibition-101699532123872.html |sernav='The Mystery of Banksy': The unauthorized exhibition |malper=Hindustan Times |tarîx=9 çiriya paşîn 2023 |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Agnihotri |pêşnav=Akanksha }}</ref> Hunermend eserên xwe bi kar tînin da ku fikrên xwe yên siyasî îfade bikin û ji têsîra negatîv a bi {{Girêdan|gotinên nefretê|en|Hate speech}} bigirin heta têsîra pozîtîv a bi riya {{Girêdan|aktîvîzma hunerî|en|Artivism}} guherîna civakî bi pêş bixin.<ref name="Tuula2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Jääskeläinen |pêşnav1=Tuula |tarîx=April 2020 |sernav=Countering Hate Speech through Arts and Arts Education: Addressing Intersections and Policy Implications |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1478210319848953 |kovar=Policy Futures in Education |cild=18 |hejmar=3 |rr=344–357 |doi=10.1177/1478210319848953 |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |via=ERIC |hdl-access=free |hdl=10138/312169 }}</ref> Hikûmet huner an jî [[propaganda]]yê bi kar tînin da ku armancên xwe pêş bixin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |sernav=The Art of War: Understanding How Art Was Used by Governments to Win Over People |xebat=odyssey route |tarîx=11 tîrmeh 2023 |roja-gihiştinê=29 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229000353/https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |roja-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2023 }}</ref> [[Exlaq|Meseleyên exlaqî]] têsîr li ser hunerê dikin û huner jî têsîr li ser nîqaşên meseleyên exlaqî dike. == Not == {{Çavkanî|group=lower-alpha}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} ;Online * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }}b * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] 9mwywazityr1cq0u6npafxvlnhbmmjc 2031281 2031280 2026-05-25T22:27:14Z Wikihez 39702 /* Tarîx û Tesnîfkirin */ 2031281 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Gauguin, Paul - Still Life with Profile of Laval - Google Art Project.jpg | image2 = Tambourin.jpg | image3 = Sonnets1609titlepage.jpg | image4 = Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 26-27 HDR.JPG | image5 = Bianlian.JPG | footer = Ji ser ber bi çepê ve: * ''Jiyana Bêtevger bi Profîla Laval'', Paul Gauguin, 1886 * Lîstikvanê defê li festîvala dansê ya debaa ya adetî li Mayotte * Mabeda Las Lajas, Departmana Nariño, Kolombiya * Lîstikvanekî bian lian * Rûpela sernavê ya sonetên Shakespeare di çapa 1609an de ji hêla Thomas Thorpe ve }} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya [[Civak|civakî]], kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de esera resamî nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên [[Huner|hunerê]] herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîv, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û {{Girêdan|rengên eslî|en|Local color (visual art)}}.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, {{Girêdan|xêzkirinên kartonî|en|Cartoon}} jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di kontekstên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's,'' [[Lawrence Alma-Tadema]], 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li [[Unîversîte|unîversîteyên]] Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma {{Girêdan|zanistên mirovahiyê|en|Humanities}} an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Rexne == [[Wêne:Gabriel_Cornelius_von_Max,_1840-1915,_Monkeys_as_Judges_of_Art,_1889.jpg|thumb|''Meymûn wek Hakimên Hunerê'', Gabriel von Max, 1889]] Rexneya hunerê minaqeşekirin an jî nirxandina hunerê ye.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> {{Girêdan|Rexnegirên hunerê|en|Art critic}} bi piranî di konteksta [[estetîk]]ê an jî teoriya bedewiyê de hunerê rexne dikin.<ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> Armanceke rexneya hunerê lêgerîna li ser esasekî maqûl ji bo ecibandina hunerê ye<ref name="ntifotva" /><ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> feqat cihê şikê ye ku gelo rexneyeke wisa dikare ji şert û mercên civakî û siyasî yên hakîm derbas bibe.<ref>Kaplan, Marty. [http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism "The curious case of criticism."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001247/http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism|date=5 March 2016}} ''[[Jewish Journal]]''. 23 January 2014.</ref> Çeşîdbûna {{Girêdan|hereketên hunerê|en|Art movement}} bûye sebeb ku rexneya hunerê dabeşî ser dîsîplînên cuda bibe; her yek jî ji bo hukmên xwe dibe ku krîterên cuda bi kar bîne.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="tekiner2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Tekiner |pêşnav=Deniz |sal=2006 |sernav=Formalist Art Criticism and the Politics of Meaning |kovar=Social Justice |cild=33 |hejmar=2 (104) – Art, Power, and Social Change |rr=31–44 |jstor=29768369 }}</ref> Dabeşbûna herî meşhûr di qada rexneyê de di navbera van her duyan de ye: ya ewil rexne û nirxandina tarîxî ye (ku bi xwe formeke {{Girêdan|tarîxa hunerê|en|Art history}} ye), ya diduyan jî rexneya muasir a li ser eserên hunermendên sax e.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996" /> Tevî wan qenaetên ku dibêjin rexne ji çêkirina hunerê bêtir fealiyeteke bi rîskeke kêmtir e, fikrên li ser hunerên îroyîn bi derbasbûna zemên re musaîdê sererastkirinê ne.<ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref>Ji ber ku wan hunermendên îro muteber red kirine (mîna eserên împresyonîstan ên ewilî) rexnegirên berê dibe ku bibin cihê tinazan.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="rewald1973" /><ref name="ackerman1960">{{Jêder-kovar |paşnav=Ackerman |pêşnav=James S. |tarîx=Winter 1960 |sernav=Art History and the Problems of Criticism |kovar=Daedalus |cild=89 |hejmar=1 – The Visual Arts Today |rr=253–263 |jstor=20026565 }}</ref> Hinek hereketên hunerê bi xwe ji aliyê rexnegiran ve ji bo biçûkxistinê hatine binavkirin; feqat paşê hunermendên wê stîlê ew nav wekî nîşaneke îftîxarê qebûl kirine û maneya menfî ya ewil hatiye ji bîr kirin wek nimûne [[împresyonîzm]] û [[kubîzm]].<ref name="rewald1973">Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. p. 323 {{ISBN|0-87070-360-9}}</ref><ref name="Christopher Green">{{Jêder-malper |url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |sernav=The Collection &#124; MoMA |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140813112047/http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |roja-arşîvê=13 tebax 2014 }}</ref><ref name="fishman1963p6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Interpretation of Art: Essays on the Art Criticism of John Ruskin, Walter Pater, Clive Bell, Robert Fry, and Herbert Read |paşnav=Fishman |pêşnav=Solomon |weşanger=University of California Press |sal=1963 |rûpel=6 }}</ref> Munasebeta hunermendan bi rexnegirên xwe re her tim biîxtîlaf bûye. Ji bo dîtin û firotina eserên xwe hunermend bi piranî hewcedarê fikrên rexnegiran ên pozîtîv in.<ref name="gemtou2010" /><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Seenan |pêşnav=Gerard |tarîx=20 nîsan 2004 |sernav=Painting by ridiculed but popular artist sells for £744,800 |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220105020218/https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2022 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |rojname=The Guardian }}</ref> Gelek unsûr hukmê li ser hunerê tayîn dikin wek nimûne estetîk, îdrak yan jî fêmkirin. Teoriyên estetîk, pragmatîk, ekspresîv, formalîst, relatîvîst, teqlîdî, rîtuelî, îdrakî, mîmetîk û postmodern hinek ji wan teoriyên muxtelîf in ku ji bo rexnekirin û ecibandina hunerê tên bikaranîn. Dema mirov hunerê rexne dike yan jî diecibîne, carinan zewqa şexsî ya li ser estetîk û şiklê dibe esas feqat carinan jî prensîbên dîzaynê û qebûlkirina civakî û kulturî derdikevin pêş.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |sernav=Is Art Subjective or Objective? |malper=EDEN Gallery |roja-gihiştinê=19 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240519224919/https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |roja-arşîvê=19 gulan 2024 }}</ref> == Meseleyên siyasî û exlaqî == Minasebeteke qayîm di navbeyna hunerên afirîner û [[siyaset]]ê de, bîlxase di navbeyna cinsên mixtelif ên hunerê û {{Girêdan|iqtidarê|en|Power (social and political)}} de, di dirêjahiya [[tarîx]]ê û {{Girêdan|kulturên arkeolojîk|en|Archaeological culture}} de tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |sernav=Intersection of Art and Politics |malper=Wells International Foundation |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240602010016/https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |roja-arşîvê=2 hezîran 2024 }}</ref> Gava ku hunerên afirîner li gorî {{Girêdan|xeber|en|News}} û siyasetê şekil digirin, ew hem aliyên siyasî hem jî civakî hildigirin ser xwe, bi vî şeklî dibin merkeza minaqeşeyan û ji bo {{Girêdan|guherîna civakî|en|Social change}} û siyasî dibin quweteke mezin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |sernav=Art of Propaganda |malper=The Independent Uganda |tarîx=14 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164702/https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Tê dîtin ku hinek hunermend xwedî {{Girêdan|ruhê azad|en|Freethought}} in. Wek nimûne nivîskarê muteber<ref name="Nab81Censors">[[Vladimir Nabokov]] (1981) ''[[Lectures on Russian Literature]]'', lecture on ''Russian Writers, Censors, and Readers'', pp.13–4</ref> ê rûsî [[Aleksandr Pûşkîn]] bû sebeba acizbûna [[Împeratoriya Rûsî|meqamên resmî yên Rûsyayê]] bîlxase jî ya {{Girêdan|Împerator Alexanderê Yekê|en|Alexander I of Russia}}. Çimkî wî "li şûna ku di qedemeyên îdarî yên dewletê de bibe xizmetkarekî baş û di nivîsên xwe yên meslekî de (eger mecbûr be binivîse) pesnê fêzîletên klasîk bide, şiîrên gelekî qurre, serbixwe û xerab dinivîsandin; di nûbûna terzê şiîra wî de, di cur'eta xeyalên wî yên hestiyar de û di meyla wî ya tinazkirina bi zalimên mezin û biçûk de, azadiya fikrî ya bitalûke eyan dibû."<ref name="Nab81Censors" /> Di zemanê hîn nêziktir de hunermendê {{Girêdan|grafîtiyê|en|Graffiti}} yê li Îngilistanê [[Banksy]] jî ji ber eserên xwe wekî "ruhê azad" tê hesibandin ku her tim bi meqamên resmî re dikeve îxtîlafê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.myartbroker.com/artist-banksy/articles/fk-the-police-the-theme-of-disorder-authority-in-banksys-prints |sernav=F**k the Police: The Theme of Disorder & Authority in Banksy's Prints |malper=MyArtBroker |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Syer |pêşnav=Joe }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/art-culture/the-mystery-of-banksy-the-unauthorized-exhibition-101699532123872.html |sernav='The Mystery of Banksy': The unauthorized exhibition |malper=Hindustan Times |tarîx=9 çiriya paşîn 2023 |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Agnihotri |pêşnav=Akanksha }}</ref> Hunermend eserên xwe bi kar tînin da ku fikrên xwe yên siyasî îfade bikin û ji têsîra negatîv a bi {{Girêdan|gotinên nefretê|en|Hate speech}} bigirin heta têsîra pozîtîv a bi riya {{Girêdan|aktîvîzma hunerî|en|Artivism}} guherîna civakî bi pêş bixin.<ref name="Tuula2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Jääskeläinen |pêşnav1=Tuula |tarîx=April 2020 |sernav=Countering Hate Speech through Arts and Arts Education: Addressing Intersections and Policy Implications |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1478210319848953 |kovar=Policy Futures in Education |cild=18 |hejmar=3 |rr=344–357 |doi=10.1177/1478210319848953 |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |via=ERIC |hdl-access=free |hdl=10138/312169 }}</ref> Hikûmet huner an jî [[propaganda]]yê bi kar tînin da ku armancên xwe pêş bixin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |sernav=The Art of War: Understanding How Art Was Used by Governments to Win Over People |xebat=odyssey route |tarîx=11 tîrmeh 2023 |roja-gihiştinê=29 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229000353/https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |roja-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2023 }}</ref> [[Exlaq|Meseleyên exlaqî]] têsîr li ser hunerê dikin û huner jî têsîr li ser nîqaşên meseleyên exlaqî dike. == Not == {{Çavkanî|group=lower-alpha}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} ;Online * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }}b * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] 7mt3e31rnrag7lv0s6rmwllym4esppo 2031283 2031281 2026-05-25T22:31:05Z Wikihez 39702 /* Rexne */ 2031283 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Gauguin, Paul - Still Life with Profile of Laval - Google Art Project.jpg | image2 = Tambourin.jpg | image3 = Sonnets1609titlepage.jpg | image4 = Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 26-27 HDR.JPG | image5 = Bianlian.JPG | footer = Ji ser ber bi çepê ve: * ''Jiyana Bêtevger bi Profîla Laval'', Paul Gauguin, 1886 * Lîstikvanê defê li festîvala dansê ya debaa ya adetî li Mayotte * Mabeda Las Lajas, Departmana Nariño, Kolombiya * Lîstikvanekî bian lian * Rûpela sernavê ya sonetên Shakespeare di çapa 1609an de ji hêla Thomas Thorpe ve }} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya [[Civak|civakî]], kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de esera resamî nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên [[Huner|hunerê]] herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîv, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û {{Girêdan|rengên eslî|en|Local color (visual art)}}.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, {{Girêdan|xêzkirinên kartonî|en|Cartoon}} jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di kontekstên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's,'' [[Lawrence Alma-Tadema]], 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li [[Unîversîte|unîversîteyên]] Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma {{Girêdan|zanistên mirovahiyê|en|Humanities}} an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Rexne == [[Wêne:Gabriel_Cornelius_von_Max,_1840-1915,_Monkeys_as_Judges_of_Art,_1889.jpg|thumb|''Meymûn wek Hakimên Hunerê'', Gabriel von Max, 1889]] {{Girêdan|Rexneya hunerê|en|Art criticism}} minaqeşekirin an jî nirxandina hunerê ye.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> {{Girêdan|Rexnegirên hunerê|en|Art critic}} bi piranî di konteksta [[estetîk]]ê an jî teoriya bedewiyê de hunerê rexne dikin.<ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> Armanceke rexneya hunerê lêgerîna li ser esasekî maqûl ji bo ecibandina hunerê ye<ref name="ntifotva" /><ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> feqat cihê şikê ye ku gelo rexneyeke wisa dikare ji şert û mercên civakî û siyasî yên hakîm derbas bibe.<ref>Kaplan, Marty. [http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism "The curious case of criticism."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001247/http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism|date=5 March 2016}} ''[[Jewish Journal]]''. 23 January 2014.</ref> Çeşîdbûna {{Girêdan|hereketên hunerê|en|Art movement}} bûye sebeb ku rexneya hunerê dabeşî ser dîsîplînên cuda bibe; her yek jî ji bo hukmên xwe dibe ku krîterên cuda bi kar bîne.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="tekiner2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Tekiner |pêşnav=Deniz |sal=2006 |sernav=Formalist Art Criticism and the Politics of Meaning |kovar=Social Justice |cild=33 |hejmar=2 (104) – Art, Power, and Social Change |rr=31–44 |jstor=29768369 }}</ref> Dabeşbûna herî meşhûr di qada rexneyê de di navbera van her duyan de ye: ya ewil rexne û nirxandina tarîxî ye (ku bi xwe formeke {{Girêdan|tarîxa hunerê|en|Art history}} ye), ya diduyan jî rexneya muasir a li ser eserên hunermendên sax e.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996" /> Tevî wan qenaetên ku dibêjin rexne ji çêkirina hunerê bêtir fealiyeteke bi rîskeke kêmtir e, fikrên li ser hunerên îroyîn bi derbasbûna zemên re musaîdê sererastkirinê ne.<ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref>Ji ber ku wan hunermendên îro muteber red kirine (mîna eserên împresyonîstan ên ewilî) rexnegirên berê dibe ku bibin cihê tinazan.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="rewald1973" /><ref name="ackerman1960">{{Jêder-kovar |paşnav=Ackerman |pêşnav=James S. |tarîx=Winter 1960 |sernav=Art History and the Problems of Criticism |kovar=Daedalus |cild=89 |hejmar=1 – The Visual Arts Today |rr=253–263 |jstor=20026565 }}</ref> Hinek hereketên hunerê bi xwe ji aliyê rexnegiran ve ji bo biçûkxistinê hatine binavkirin; feqat paşê hunermendên wê stîlê ew nav wekî nîşaneke îftîxarê qebûl kirine û maneya menfî ya ewil hatiye jibîrkirin wek nimûne [[împresyonîzm]] û [[kubîzm]].<ref name="rewald1973">Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. p. 323 {{ISBN|0-87070-360-9}}</ref><ref name="Christopher Green">{{Jêder-malper |url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |sernav=The Collection &#124; MoMA |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140813112047/http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |roja-arşîvê=13 tebax 2014 }}</ref><ref name="fishman1963p6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Interpretation of Art: Essays on the Art Criticism of John Ruskin, Walter Pater, Clive Bell, Robert Fry, and Herbert Read |paşnav=Fishman |pêşnav=Solomon |weşanger=University of California Press |sal=1963 |rûpel=6 }}</ref> Minasebeta hunermendan bi rexnegirên xwe re her tim biîxtîlaf bûye. Ji bo dîtin û firotina eserên xwe hunermend bi piranî hewcedarê fikrên rexnegiran ên pozîtîv in.<ref name="gemtou2010" /><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Seenan |pêşnav=Gerard |tarîx=20 nîsan 2004 |sernav=Painting by ridiculed but popular artist sells for £744,800 |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220105020218/https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2022 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |rojname=The Guardian }}</ref> Gelek unsûr hukmê li ser hunerê tayîn dikin wek nimûne estetîk, îdrak yan jî fêmkirin. Teoriyên estetîk, pragmatîk, ekspresîv, formalîst, relatîvîst, teqlîdî, rîtuelî, îdrakî, mîmetîk û postmodern hinek ji wan teoriyên muxtelîf in ku ji bo rexnekirin û ecibandina hunerê tên bikaranîn. Dema mirov hunerê rexne dike yan jî diecibîne, carinan zewqa şexsî ya li ser estetîk û şiklê dibe esas feqat carinan jî prensîbên dîzaynê û qebûlkirina civakî û kulturî derdikevin pêş.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |sernav=Is Art Subjective or Objective? |malper=EDEN Gallery |roja-gihiştinê=19 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240519224919/https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |roja-arşîvê=19 gulan 2024 }}</ref> == Meseleyên siyasî û exlaqî == Minasebeteke qayîm di navbeyna hunerên afirîner û [[siyaset]]ê de, bîlxase di navbeyna cinsên mixtelif ên hunerê û {{Girêdan|iqtidarê|en|Power (social and political)}} de, di dirêjahiya [[tarîx]]ê û {{Girêdan|kulturên arkeolojîk|en|Archaeological culture}} de tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |sernav=Intersection of Art and Politics |malper=Wells International Foundation |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240602010016/https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |roja-arşîvê=2 hezîran 2024 }}</ref> Gava ku hunerên afirîner li gorî {{Girêdan|xeber|en|News}} û siyasetê şekil digirin, ew hem aliyên siyasî hem jî civakî hildigirin ser xwe, bi vî şeklî dibin merkeza minaqeşeyan û ji bo {{Girêdan|guherîna civakî|en|Social change}} û siyasî dibin quweteke mezin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |sernav=Art of Propaganda |malper=The Independent Uganda |tarîx=14 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164702/https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Tê dîtin ku hinek hunermend xwedî {{Girêdan|ruhê azad|en|Freethought}} in. Wek nimûne nivîskarê muteber<ref name="Nab81Censors">[[Vladimir Nabokov]] (1981) ''[[Lectures on Russian Literature]]'', lecture on ''Russian Writers, Censors, and Readers'', pp.13–4</ref> ê rûsî [[Aleksandr Pûşkîn]] bû sebeba acizbûna [[Împeratoriya Rûsî|meqamên resmî yên Rûsyayê]] bîlxase jî ya {{Girêdan|Împerator Alexanderê Yekê|en|Alexander I of Russia}}. Çimkî wî "li şûna ku di qedemeyên îdarî yên dewletê de bibe xizmetkarekî baş û di nivîsên xwe yên meslekî de (eger mecbûr be binivîse) pesnê fêzîletên klasîk bide, şiîrên gelekî qurre, serbixwe û xerab dinivîsandin; di nûbûna terzê şiîra wî de, di cur'eta xeyalên wî yên hestiyar de û di meyla wî ya tinazkirina bi zalimên mezin û biçûk de, azadiya fikrî ya bitalûke eyan dibû."<ref name="Nab81Censors" /> Di zemanê hîn nêziktir de hunermendê {{Girêdan|grafîtiyê|en|Graffiti}} yê li Îngilistanê [[Banksy]] jî ji ber eserên xwe wekî "ruhê azad" tê hesibandin ku her tim bi meqamên resmî re dikeve îxtîlafê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.myartbroker.com/artist-banksy/articles/fk-the-police-the-theme-of-disorder-authority-in-banksys-prints |sernav=F**k the Police: The Theme of Disorder & Authority in Banksy's Prints |malper=MyArtBroker |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Syer |pêşnav=Joe }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/art-culture/the-mystery-of-banksy-the-unauthorized-exhibition-101699532123872.html |sernav='The Mystery of Banksy': The unauthorized exhibition |malper=Hindustan Times |tarîx=9 çiriya paşîn 2023 |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Agnihotri |pêşnav=Akanksha }}</ref> Hunermend eserên xwe bi kar tînin da ku fikrên xwe yên siyasî îfade bikin û ji têsîra negatîv a bi {{Girêdan|gotinên nefretê|en|Hate speech}} bigirin heta têsîra pozîtîv a bi riya {{Girêdan|aktîvîzma hunerî|en|Artivism}} guherîna civakî bi pêş bixin.<ref name="Tuula2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Jääskeläinen |pêşnav1=Tuula |tarîx=April 2020 |sernav=Countering Hate Speech through Arts and Arts Education: Addressing Intersections and Policy Implications |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1478210319848953 |kovar=Policy Futures in Education |cild=18 |hejmar=3 |rr=344–357 |doi=10.1177/1478210319848953 |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |via=ERIC |hdl-access=free |hdl=10138/312169 }}</ref> Hikûmet huner an jî [[propaganda]]yê bi kar tînin da ku armancên xwe pêş bixin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |sernav=The Art of War: Understanding How Art Was Used by Governments to Win Over People |xebat=odyssey route |tarîx=11 tîrmeh 2023 |roja-gihiştinê=29 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229000353/https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |roja-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2023 }}</ref> [[Exlaq|Meseleyên exlaqî]] têsîr li ser hunerê dikin û huner jî têsîr li ser nîqaşên meseleyên exlaqî dike. == Not == {{Çavkanî|group=lower-alpha}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} ;Online * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }}b * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] 3invva4008x53mswzbvxeal7p2jv8dz 2031285 2031283 2026-05-25T22:32:13Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 2031285 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Gauguin, Paul - Still Life with Profile of Laval - Google Art Project.jpg | image2 = Tambourin.jpg | image3 = Sonnets1609titlepage.jpg | image4 = Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 26-27 HDR.JPG | image5 = Bianlian.JPG | footer = Ji ser ber bi çepê ve: * ''Jiyana Bêtevger bi Profîla Laval'', Paul Gauguin, 1886 * Lîstikvanê defê li festîvala dansê ya debaa ya adetî li Mayotte * Mabeda Las Lajas, Departmana Nariño, Kolombiya * Lîstikvanekî bian lian * Rûpela sernavê ya sonetên Shakespeare di çapa 1609an de ji hêla Thomas Thorpe ve }} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya [[civak]]î, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de esera resamî nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên [[huner]]ê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîv, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û {{Girêdan|rengên eslî|en|Local color (visual art)}}.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, {{Girêdan|xêzkirinên kartonî|en|Cartoon}} jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di kontekstên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's,'' [[Lawrence Alma-Tadema]], 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li [[unîversîte]]yên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma {{Girêdan|zanistên mirovahiyê|en|Humanities}} an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Rexne == [[Wêne:Gabriel_Cornelius_von_Max,_1840-1915,_Monkeys_as_Judges_of_Art,_1889.jpg|thumb|''Meymûn wek Hakimên Hunerê'', Gabriel von Max, 1889]] {{Girêdan|Rexneya hunerê|en|Art criticism}} minaqeşekirin an jî nirxandina hunerê ye.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> {{Girêdan|Rexnegirên hunerê|en|Art critic}} bi piranî di konteksta [[estetîk]]ê an jî teoriya bedewiyê de hunerê rexne dikin.<ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> Armanceke rexneya hunerê lêgerîna li ser esasekî maqûl ji bo ecibandina hunerê ye<ref name="ntifotva" /><ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> feqat cihê şikê ye ku gelo rexneyeke wisa dikare ji şert û mercên civakî û siyasî yên hakîm derbas bibe.<ref>Kaplan, Marty. [http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism "The curious case of criticism."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001247/http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism|date=5 March 2016}} ''[[Jewish Journal]]''. 23 January 2014.</ref> Çeşîdbûna {{Girêdan|hereketên hunerê|en|Art movement}} bûye sebeb ku rexneya hunerê dabeşî ser dîsîplînên cuda bibe; her yek jî ji bo hukmên xwe dibe ku krîterên cuda bi kar bîne.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="tekiner2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Tekiner |pêşnav=Deniz |sal=2006 |sernav=Formalist Art Criticism and the Politics of Meaning |kovar=Social Justice |cild=33 |hejmar=2 (104) – Art, Power, and Social Change |rr=31–44 |jstor=29768369 }}</ref> Dabeşbûna herî meşhûr di qada rexneyê de di navbera van her duyan de ye: ya ewil rexne û nirxandina tarîxî ye (ku bi xwe formeke {{Girêdan|tarîxa hunerê|en|Art history}} ye), ya diduyan jî rexneya muasir a li ser eserên hunermendên sax e.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996" /> Tevî wan qenaetên ku dibêjin rexne ji çêkirina hunerê bêtir fealiyeteke bi rîskeke kêmtir e, fikrên li ser hunerên îroyîn bi derbasbûna zemên re musaîdê sererastkirinê ne.<ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref>Ji ber ku wan hunermendên îro muteber red kirine (mîna eserên împresyonîstan ên ewilî) rexnegirên berê dibe ku bibin cihê tinazan.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="rewald1973" /><ref name="ackerman1960">{{Jêder-kovar |paşnav=Ackerman |pêşnav=James S. |tarîx=Winter 1960 |sernav=Art History and the Problems of Criticism |kovar=Daedalus |cild=89 |hejmar=1 – The Visual Arts Today |rr=253–263 |jstor=20026565 }}</ref> Hinek hereketên hunerê bi xwe ji aliyê rexnegiran ve ji bo biçûkxistinê hatine binavkirin; feqat paşê hunermendên wê stîlê ew nav wekî nîşaneke îftîxarê qebûl kirine û maneya menfî ya ewil hatiye jibîrkirin wek nimûne [[împresyonîzm]] û [[kubîzm]].<ref name="rewald1973">Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. p. 323 {{ISBN|0-87070-360-9}}</ref><ref name="Christopher Green">{{Jêder-malper |url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |sernav=The Collection &#124; MoMA |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140813112047/http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |roja-arşîvê=13 tebax 2014 }}</ref><ref name="fishman1963p6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Interpretation of Art: Essays on the Art Criticism of John Ruskin, Walter Pater, Clive Bell, Robert Fry, and Herbert Read |paşnav=Fishman |pêşnav=Solomon |weşanger=University of California Press |sal=1963 |rûpel=6 }}</ref> Minasebeta hunermendan bi rexnegirên xwe re her tim biîxtîlaf bûye. Ji bo dîtin û firotina eserên xwe hunermend bi piranî hewcedarê fikrên rexnegiran ên pozîtîv in.<ref name="gemtou2010" /><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Seenan |pêşnav=Gerard |tarîx=20 nîsan 2004 |sernav=Painting by ridiculed but popular artist sells for £744,800 |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220105020218/https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2022 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |rojname=The Guardian }}</ref> Gelek unsûr hukmê li ser hunerê tayîn dikin wek nimûne estetîk, îdrak yan jî fêmkirin. Teoriyên estetîk, pragmatîk, ekspresîv, formalîst, relatîvîst, teqlîdî, rîtuelî, îdrakî, mîmetîk û postmodern hinek ji wan teoriyên muxtelîf in ku ji bo rexnekirin û ecibandina hunerê tên bikaranîn. Dema mirov hunerê rexne dike yan jî diecibîne, carinan zewqa şexsî ya li ser estetîk û şiklê dibe esas feqat carinan jî prensîbên dîzaynê û qebûlkirina civakî û kulturî derdikevin pêş.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |sernav=Is Art Subjective or Objective? |malper=EDEN Gallery |roja-gihiştinê=19 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240519224919/https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |roja-arşîvê=19 gulan 2024 }}</ref> == Meseleyên siyasî û exlaqî == Minasebeteke qayîm di navbeyna hunerên afirîner û [[siyaset]]ê de, bîlxase di navbeyna cinsên mixtelif ên hunerê û {{Girêdan|iqtidarê|en|Power (social and political)}} de, di dirêjahiya [[tarîx]]ê û {{Girêdan|kulturên arkeolojîk|en|Archaeological culture}} de tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |sernav=Intersection of Art and Politics |malper=Wells International Foundation |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240602010016/https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |roja-arşîvê=2 hezîran 2024 }}</ref> Gava ku hunerên afirîner li gorî {{Girêdan|xeber|en|News}} û siyasetê şekil digirin, ew hem aliyên siyasî hem jî civakî hildigirin ser xwe, bi vî şeklî dibin merkeza minaqeşeyan û ji bo {{Girêdan|guherîna civakî|en|Social change}} û siyasî dibin quweteke mezin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |sernav=Art of Propaganda |malper=The Independent Uganda |tarîx=14 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164702/https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Tê dîtin ku hinek hunermend xwedî {{Girêdan|ruhê azad|en|Freethought}} in. Wek nimûne nivîskarê muteber<ref name="Nab81Censors">[[Vladimir Nabokov]] (1981) ''[[Lectures on Russian Literature]]'', lecture on ''Russian Writers, Censors, and Readers'', pp.13–4</ref> ê rûsî [[Aleksandr Pûşkîn]] bû sebeba acizbûna [[Împeratoriya Rûsî|meqamên resmî yên Rûsyayê]] bîlxase jî ya {{Girêdan|Împerator Alexanderê Yekê|en|Alexander I of Russia}}. Çimkî wî "li şûna ku di qedemeyên îdarî yên dewletê de bibe xizmetkarekî baş û di nivîsên xwe yên meslekî de (eger mecbûr be binivîse) pesnê fêzîletên klasîk bide, şiîrên gelekî qurre, serbixwe û xerab dinivîsandin; di nûbûna terzê şiîra wî de, di cur'eta xeyalên wî yên hestiyar de û di meyla wî ya tinazkirina bi zalimên mezin û biçûk de, azadiya fikrî ya bitalûke eyan dibû."<ref name="Nab81Censors" /> Di zemanê hîn nêziktir de hunermendê {{Girêdan|grafîtiyê|en|Graffiti}} yê li Îngilistanê [[Banksy]] jî ji ber eserên xwe wekî "ruhê azad" tê hesibandin ku her tim bi meqamên resmî re dikeve îxtîlafê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.myartbroker.com/artist-banksy/articles/fk-the-police-the-theme-of-disorder-authority-in-banksys-prints |sernav=F**k the Police: The Theme of Disorder & Authority in Banksy's Prints |malper=MyArtBroker |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Syer |pêşnav=Joe }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/art-culture/the-mystery-of-banksy-the-unauthorized-exhibition-101699532123872.html |sernav='The Mystery of Banksy': The unauthorized exhibition |malper=Hindustan Times |tarîx=9 çiriya paşîn 2023 |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Agnihotri |pêşnav=Akanksha }}</ref> Hunermend eserên xwe bi kar tînin da ku fikrên xwe yên siyasî îfade bikin û ji têsîra negatîv a bi {{Girêdan|gotinên nefretê|en|Hate speech}} bigirin heta têsîra pozîtîv a bi riya {{Girêdan|aktîvîzma hunerî|en|Artivism}} guherîna civakî bi pêş bixin.<ref name="Tuula2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Jääskeläinen |pêşnav1=Tuula |tarîx=April 2020 |sernav=Countering Hate Speech through Arts and Arts Education: Addressing Intersections and Policy Implications |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1478210319848953 |kovar=Policy Futures in Education |cild=18 |hejmar=3 |rr=344–357 |doi=10.1177/1478210319848953 |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |via=ERIC |hdl-access=free |hdl=10138/312169 }}</ref> Hikûmet huner an jî [[propaganda]]yê bi kar tînin da ku armancên xwe pêş bixin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |sernav=The Art of War: Understanding How Art Was Used by Governments to Win Over People |xebat=odyssey route |tarîx=11 tîrmeh 2023 |roja-gihiştinê=29 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229000353/https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |roja-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2023 }}</ref> [[Exlaq|Meseleyên exlaqî]] têsîr li ser hunerê dikin û huner jî têsîr li ser nîqaşên meseleyên exlaqî dike. == Not == {{Çavkanî|group=lower-alpha}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} ;Online * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }}b * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] 0ys2edr1u6bzc98cttlmwcj4spa6huh 2031288 2031285 2026-05-25T22:34:42Z Wikihez 39702 ([[m:Special:MyLanguage/User:Jon Harald Søby/diffedit|diffedit]]) 2031288 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Gauguin, Paul - Still Life with Profile of Laval - Google Art Project.jpg | image2 = Tambourin.jpg | image3 = Sonnets1609titlepage.jpg | image4 = Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 26-27 HDR.JPG | image5 = Bianlian.JPG | footer = Ji ser ber bi çepê ve: * ''Jiyana Bêtevger bi Profîla Laval'', Paul Gauguin, 1886 * Lîstikvanê defê li festîvala dansê ya debaa ya adetî li Mayotte * Mabeda Las Lajas, Departmana Nariño, Kolombiya * Lîstikvanekî bian lian * Rûpela sernavê ya sonetên Shakespeare di çapa 1609an de ji hêla Thomas Thorpe ve }} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya [[civak]]î, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de esera resamî û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên [[huner]]ê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîv, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û {{Girêdan|rengên eslî|en|Local color (visual art)}}.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, {{Girêdan|xêzkirinên kartonî|en|Cartoon}} jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di kontekstên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's,'' [[Lawrence Alma-Tadema]], 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li [[unîversîte]]yên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma {{Girêdan|zanistên mirovahiyê|en|Humanities}} an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Rexne == [[Wêne:Gabriel_Cornelius_von_Max,_1840-1915,_Monkeys_as_Judges_of_Art,_1889.jpg|thumb|''Meymûn wek Hakimên Hunerê'', Gabriel von Max, 1889]] {{Girêdan|Rexneya hunerê|en|Art criticism}} minaqeşekirin an jî nirxandina hunerê ye.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> {{Girêdan|Rexnegirên hunerê|en|Art critic}} bi piranî di konteksta [[estetîk]]ê an jî teoriya bedewiyê de hunerê rexne dikin.<ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> Armanceke rexneya hunerê lêgerîna li ser esasekî maqûl ji bo ecibandina hunerê ye<ref name="ntifotva" /><ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> feqat cihê şikê ye ku gelo rexneyeke wisa dikare ji şert û mercên civakî û siyasî yên hakîm derbas bibe.<ref>Kaplan, Marty. [http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism "The curious case of criticism."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001247/http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism|date=5 March 2016}} ''[[Jewish Journal]]''. 23 January 2014.</ref> Çeşîdbûna {{Girêdan|hereketên hunerê|en|Art movement}} bûye sebeb ku rexneya hunerê dabeşî ser dîsîplînên cuda bibe; her yek jî ji bo hukmên xwe dibe ku krîterên cuda bi kar bîne.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="tekiner2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Tekiner |pêşnav=Deniz |sal=2006 |sernav=Formalist Art Criticism and the Politics of Meaning |kovar=Social Justice |cild=33 |hejmar=2 (104) – Art, Power, and Social Change |rr=31–44 |jstor=29768369 }}</ref> Dabeşbûna herî meşhûr di qada rexneyê de di navbera van her duyan de ye: ya ewil rexne û nirxandina tarîxî ye (ku bi xwe formeke {{Girêdan|tarîxa hunerê|en|Art history}} ye), ya diduyan jî rexneya muasir a li ser eserên hunermendên sax e.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996" /> Tevî wan qenaetên ku dibêjin rexne ji çêkirina hunerê bêtir fealiyeteke bi rîskeke kêmtir e, fikrên li ser hunerên îroyîn bi derbasbûna zemên re musaîdê sererastkirinê ne.<ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref>Ji ber ku wan hunermendên îro muteber red kirine (mîna eserên împresyonîstan ên ewilî) rexnegirên berê dibe ku bibin cihê tinazan.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="rewald1973" /><ref name="ackerman1960">{{Jêder-kovar |paşnav=Ackerman |pêşnav=James S. |tarîx=Winter 1960 |sernav=Art History and the Problems of Criticism |kovar=Daedalus |cild=89 |hejmar=1 – The Visual Arts Today |rr=253–263 |jstor=20026565 }}</ref> Hinek hereketên hunerê bi xwe ji aliyê rexnegiran ve ji bo biçûkxistinê hatine binavkirin; feqat paşê hunermendên wê stîlê ew nav wekî nîşaneke îftîxarê qebûl kirine û maneya menfî ya ewil hatiye jibîrkirin wek nimûne [[împresyonîzm]] û [[kubîzm]].<ref name="rewald1973">Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. p. 323 {{ISBN|0-87070-360-9}}</ref><ref name="Christopher Green">{{Jêder-malper |url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |sernav=The Collection &#124; MoMA |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140813112047/http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |roja-arşîvê=13 tebax 2014 }}</ref><ref name="fishman1963p6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Interpretation of Art: Essays on the Art Criticism of John Ruskin, Walter Pater, Clive Bell, Robert Fry, and Herbert Read |paşnav=Fishman |pêşnav=Solomon |weşanger=University of California Press |sal=1963 |rûpel=6 }}</ref> Minasebeta hunermendan bi rexnegirên xwe re her tim biîxtîlaf bûye. Ji bo dîtin û firotina eserên xwe hunermend bi piranî hewcedarê fikrên rexnegiran ên pozîtîv in.<ref name="gemtou2010" /><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Seenan |pêşnav=Gerard |tarîx=20 nîsan 2004 |sernav=Painting by ridiculed but popular artist sells for £744,800 |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220105020218/https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2022 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |rojname=The Guardian }}</ref> Gelek unsûr hukmê li ser hunerê tayîn dikin wek nimûne estetîk, îdrak yan jî fêmkirin. Teoriyên estetîk, pragmatîk, ekspresîv, formalîst, relatîvîst, teqlîdî, rîtuelî, îdrakî, mîmetîk û postmodern hinek ji wan teoriyên muxtelîf in ku ji bo rexnekirin û ecibandina hunerê tên bikaranîn. Dema mirov hunerê rexne dike yan jî diecibîne, carinan zewqa şexsî ya li ser estetîk û şiklê dibe esas feqat carinan jî prensîbên dîzaynê û qebûlkirina civakî û kulturî derdikevin pêş.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |sernav=Is Art Subjective or Objective? |malper=EDEN Gallery |roja-gihiştinê=19 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240519224919/https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |roja-arşîvê=19 gulan 2024 }}</ref> == Meseleyên siyasî û exlaqî == Minasebeteke qayîm di navbeyna hunerên afirîner û [[siyaset]]ê de, bîlxase di navbeyna cinsên mixtelif ên hunerê û {{Girêdan|iqtidarê|en|Power (social and political)}} de, di dirêjahiya [[tarîx]]ê û {{Girêdan|kulturên arkeolojîk|en|Archaeological culture}} de tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |sernav=Intersection of Art and Politics |malper=Wells International Foundation |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240602010016/https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |roja-arşîvê=2 hezîran 2024 }}</ref> Gava ku hunerên afirîner li gorî {{Girêdan|xeber|en|News}} û siyasetê şekil digirin, ew hem aliyên siyasî hem jî civakî hildigirin ser xwe, bi vî şeklî dibin merkeza minaqeşeyan û ji bo {{Girêdan|guherîna civakî|en|Social change}} û siyasî dibin quweteke mezin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |sernav=Art of Propaganda |malper=The Independent Uganda |tarîx=14 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164702/https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Tê dîtin ku hinek hunermend xwedî {{Girêdan|ruhê azad|en|Freethought}} in. Wek nimûne nivîskarê muteber<ref name="Nab81Censors">[[Vladimir Nabokov]] (1981) ''[[Lectures on Russian Literature]]'', lecture on ''Russian Writers, Censors, and Readers'', pp.13–4</ref> ê rûsî [[Aleksandr Pûşkîn]] bû sebeba acizbûna [[Împeratoriya Rûsî|meqamên resmî yên Rûsyayê]] bîlxase jî ya {{Girêdan|Împerator Alexanderê Yekê|en|Alexander I of Russia}}. Çimkî wî "li şûna ku di qedemeyên îdarî yên dewletê de bibe xizmetkarekî baş û di nivîsên xwe yên meslekî de (eger mecbûr be binivîse) pesnê fêzîletên klasîk bide, şiîrên gelekî qurre, serbixwe û xerab dinivîsandin; di nûbûna terzê şiîra wî de, di cur'eta xeyalên wî yên hestiyar de û di meyla wî ya tinazkirina bi zalimên mezin û biçûk de, azadiya fikrî ya bitalûke eyan dibû."<ref name="Nab81Censors" /> Di zemanê hîn nêziktir de hunermendê {{Girêdan|grafîtiyê|en|Graffiti}} yê li Îngilistanê [[Banksy]] jî ji ber eserên xwe wekî "ruhê azad" tê hesibandin ku her tim bi meqamên resmî re dikeve îxtîlafê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.myartbroker.com/artist-banksy/articles/fk-the-police-the-theme-of-disorder-authority-in-banksys-prints |sernav=F**k the Police: The Theme of Disorder & Authority in Banksy's Prints |malper=MyArtBroker |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Syer |pêşnav=Joe }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/art-culture/the-mystery-of-banksy-the-unauthorized-exhibition-101699532123872.html |sernav='The Mystery of Banksy': The unauthorized exhibition |malper=Hindustan Times |tarîx=9 çiriya paşîn 2023 |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Agnihotri |pêşnav=Akanksha }}</ref> Hunermend eserên xwe bi kar tînin da ku fikrên xwe yên siyasî îfade bikin û ji têsîra negatîv a bi {{Girêdan|gotinên nefretê|en|Hate speech}} bigirin heta têsîra pozîtîv a bi riya {{Girêdan|aktîvîzma hunerî|en|Artivism}} guherîna civakî bi pêş bixin.<ref name="Tuula2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Jääskeläinen |pêşnav1=Tuula |tarîx=April 2020 |sernav=Countering Hate Speech through Arts and Arts Education: Addressing Intersections and Policy Implications |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1478210319848953 |kovar=Policy Futures in Education |cild=18 |hejmar=3 |rr=344–357 |doi=10.1177/1478210319848953 |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |via=ERIC |hdl-access=free |hdl=10138/312169 }}</ref> Hikûmet huner an jî [[propaganda]]yê bi kar tînin da ku armancên xwe pêş bixin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |sernav=The Art of War: Understanding How Art Was Used by Governments to Win Over People |xebat=odyssey route |tarîx=11 tîrmeh 2023 |roja-gihiştinê=29 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229000353/https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |roja-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2023 }}</ref> [[Exlaq|Meseleyên exlaqî]] têsîr li ser hunerê dikin û huner jî têsîr li ser nîqaşên meseleyên exlaqî dike. == Not == {{Çavkanî|group=lower-alpha}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} ;Online * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }}b * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] jnc8moxuc6x1iyyf2ir8mf09rkv67o0 2031302 2031288 2026-05-25T22:52:47Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031302 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Gauguin, Paul - Still Life with Profile of Laval - Google Art Project.jpg | image2 = Tambourin.jpg | image3 = Sonnets1609titlepage.jpg | image4 = Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 26-27 HDR.JPG | image5 = Bianlian.JPG | footer = Ji ser ber bi çepê ve: * ''Jiyana Bêtevger bi Profîla Laval'', Paul Gauguin, 1886 * Lîstikvanê defê li festîvala dansê ya debaa ya adetî li Mayotte * Mabeda Las Lajas, Departmana Nariño, Kolombiya * Lîstikvanekî bian lian * Rûpela sernavê ya sonetên Shakespeare di çapa 1609an de ji hêla Thomas Thorpe ve }} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya [[civak]]î, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de esera resamî û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên [[huner]]ê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîv, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û {{Girêdan|rengên eslî|en|Local color (visual art)}}.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, {{Girêdan|xêzkirinên kartonî|en|Cartoon}} jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di kontekstên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's,'' [[Lawrence Alma-Tadema]], 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li [[unîversîte]]yên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma {{Girêdan|zanistên mirovahiyê|en|Humanities}} an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Rexne == [[Wêne:Gabriel_Cornelius_von_Max,_1840-1915,_Monkeys_as_Judges_of_Art,_1889.jpg|thumb|''Meymûn wek Hakimên Hunerê'', Gabriel von Max, 1889]] {{Girêdan|Rexneya hunerê|en|Art criticism}} minaqeşekirin an jî nirxandina hunerê ye.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> {{Girêdan|Rexnegirên hunerê|en|Art critic}} bi piranî di konteksta [[estetîk]]ê an jî teoriya bedewiyê de hunerê rexne dikin.<ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> Armanceke rexneya hunerê lêgerîna li ser esasekî maqûl ji bo ecibandina hunerê ye<ref name="ntifotva" /><ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> feqat cihê şikê ye ku gelo rexneyeke wisa dikare ji şert û mercên civakî û siyasî yên hakîm derbas bibe.<ref>Kaplan, Marty. [http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism "The curious case of criticism."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001247/http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism|date=5 March 2016}} ''[[Jewish Journal]]''. 23 January 2014.</ref> Çeşîdbûna {{Girêdan|hereketên hunerê|en|Art movement}} bûye sebeb ku rexneya hunerê dabeşî ser dîsîplînên cuda bibe; her yek jî ji bo hukmên xwe dibe ku krîterên cuda bi kar bîne.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="tekiner2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Tekiner |pêşnav=Deniz |sal=2006 |sernav=Formalist Art Criticism and the Politics of Meaning |kovar=Social Justice |cild=33 |hejmar=2 (104) – Art, Power, and Social Change |rr=31–44 |jstor=29768369 }}</ref> Dabeşbûna herî meşhûr di qada rexneyê de di navbera van her duyan de ye: ya ewil rexne û nirxandina tarîxî ye (ku bi xwe formeke {{Girêdan|tarîxa hunerê|en|Art history}} ye), ya diduyan jî rexneya muasir a li ser eserên hunermendên sax e.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996" /> Tevî wan qenaetên ku dibêjin rexne ji çêkirina hunerê bêtir fealiyeteke bi rîskeke kêmtir e, fikrên li ser hunerên îroyîn bi derbasbûna zemên re musaîdê sererastkirinê ne.<ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref>Ji ber ku wan hunermendên îro muteber red kirine (mîna eserên împresyonîstan ên ewilî) rexnegirên berê dibe ku bibin cihê tinazan.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="rewald1973" /><ref name="ackerman1960">{{Jêder-kovar |paşnav=Ackerman |pêşnav=James S. |tarîx=Winter 1960 |sernav=Art History and the Problems of Criticism |kovar=Daedalus |cild=89 |hejmar=1 – The Visual Arts Today |rr=253–263 |jstor=20026565 }}</ref> Hinek hereketên hunerê bi xwe ji aliyê rexnegiran ve ji bo biçûkxistinê hatine binavkirin; feqat paşê hunermendên wê stîlê ew nav wekî nîşaneke îftîxarê qebûl kirine û maneya menfî ya ewil hatiye jibîrkirin wek nimûne [[împresyonîzm]] û [[kubîzm]].<ref name="rewald1973">Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. p. 323 {{ISBN|0-87070-360-9}}</ref><ref name="Christopher Green">{{Jêder-malper |url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |sernav=The Collection &#124; MoMA |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140813112047/http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |roja-arşîvê=13 tebax 2014 }}</ref><ref name="fishman1963p6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Interpretation of Art: Essays on the Art Criticism of John Ruskin, Walter Pater, Clive Bell, Robert Fry, and Herbert Read |paşnav=Fishman |pêşnav=Solomon |weşanger=University of California Press |sal=1963 |rûpel=6 }}</ref> Minasebeta hunermendan bi rexnegirên xwe re her tim biîxtîlaf bûye. Ji bo dîtin û firotina eserên xwe hunermend bi piranî hewcedarê fikrên rexnegiran ên pozîtîv in.<ref name="gemtou2010" /><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Seenan |pêşnav=Gerard |tarîx=20 nîsan 2004 |sernav=Painting by ridiculed but popular artist sells for £744,800 |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220105020218/https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2022 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |rojname=The Guardian }}</ref> Gelek unsûr hukmê li ser hunerê tayîn dikin wek nimûne estetîk, îdrak yan jî fêmkirin. Teoriyên estetîk, pragmatîk, ekspresîv, formalîst, relatîvîst, teqlîdî, rîtuelî, îdrakî, mîmetîk û postmodern hinek ji wan teoriyên muxtelîf in ku ji bo rexnekirin û ecibandina hunerê tên bikaranîn. Dema mirov hunerê rexne dike yan jî diecibîne, carinan zewqa şexsî ya li ser estetîk û şiklê dibe esas feqat carinan jî prensîbên dîzaynê û qebûlkirina civakî û kulturî derdikevin pêş.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |sernav=Is Art Subjective or Objective? |malper=EDEN Gallery |roja-gihiştinê=19 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240519224919/https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |roja-arşîvê=19 gulan 2024 }}</ref> == Meseleyên siyasî û exlaqî == Minasebeteke qayîm di navbeyna hunerên afirîner û [[siyaset]]ê de, bîlxase di navbeyna cinsên mixtelif ên hunerê û {{Girêdan|iqtidarê|en|Power (social and political)}} de, di dirêjahiya [[tarîx]]ê û {{Girêdan|kulturên arkeolojîk|en|Archaeological culture}} de tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |sernav=Intersection of Art and Politics |malper=Wells International Foundation |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240602010016/https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |roja-arşîvê=2 hezîran 2024 }}</ref> Gava ku hunerên afirîner li gorî {{Girêdan|xeber|en|News}} û siyasetê şekil digirin, ew hem aliyên siyasî hem jî civakî hildigirin ser xwe, bi vî şeklî dibin merkeza minaqeşeyan û ji bo {{Girêdan|guherîna civakî|en|Social change}} û siyasî dibin quweteke mezin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |sernav=Art of Propaganda |malper=The Independent Uganda |tarîx=14 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164702/https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Tê dîtin ku hinek hunermend xwedî {{Girêdan|ruhê azad|en|Freethought}} in. Wek nimûne nivîskarê muteber<ref name="Nab81Censors">[[Vladimir Nabokov]] (1981) ''[[Lectures on Russian Literature]]'', lecture on ''Russian Writers, Censors, and Readers'', pp.13–4</ref> ê rûsî [[Aleksandr Pûşkîn]] bû sebeba acizbûna [[Împeratoriya Rûsî|meqamên resmî yên Rûsyayê]] bîlxase jî ya {{Girêdan|Împerator Alexanderê Yekê|en|Alexander I of Russia}}. Çimkî wî "li şûna ku di qedemeyên îdarî yên dewletê de bibe xizmetkarekî baş û di nivîsên xwe yên meslekî de (eger mecbûr be binivîse) pesnê fêzîletên klasîk bide, şiîrên gelekî qurre, serbixwe û xerab dinivîsandin; di nûbûna terzê şiîra wî de, di cur'eta xeyalên wî yên hestiyar de û di meyla wî ya tinazkirina bi zalimên mezin û biçûk de, azadiya fikrî ya bitalûke eyan dibû."<ref name="Nab81Censors" /> Di zemanê hîn nêziktir de hunermendê {{Girêdan|grafîtiyê|en|Graffiti}} yê li Îngilistanê [[Banksy]] jî ji ber eserên xwe wekî "ruhê azad" tê hesibandin ku her tim bi meqamên resmî re dikeve îxtîlafê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.myartbroker.com/artist-banksy/articles/fk-the-police-the-theme-of-disorder-authority-in-banksys-prints |sernav=F**k the Police: The Theme of Disorder & Authority in Banksy's Prints |malper=MyArtBroker |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Syer |pêşnav=Joe }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/art-culture/the-mystery-of-banksy-the-unauthorized-exhibition-101699532123872.html |sernav='The Mystery of Banksy': The unauthorized exhibition |malper=Hindustan Times |tarîx=9 çiriya paşîn 2023 |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Agnihotri |pêşnav=Akanksha }}</ref> Hunermend eserên xwe bi kar tînin da ku fikrên xwe yên siyasî îfade bikin û ji têsîra negatîv a bi {{Girêdan|gotinên nefretê|en|Hate speech}} bigirin heta têsîra pozîtîv a bi riya {{Girêdan|aktîvîzma hunerî|en|Artivism}} guherîna civakî bi pêş bixin.<ref name="Tuula2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Jääskeläinen |pêşnav1=Tuula |tarîx=April 2020 |sernav=Countering Hate Speech through Arts and Arts Education: Addressing Intersections and Policy Implications |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1478210319848953 |kovar=Policy Futures in Education |cild=18 |hejmar=3 |rr=344–357 |doi=10.1177/1478210319848953 |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |via=ERIC |hdl-access=free |hdl=10138/312169 }}</ref> Hikûmet huner an jî [[propaganda]]yê bi kar tînin da ku armancên xwe pêş bixin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |sernav=The Art of War: Understanding How Art Was Used by Governments to Win Over People |xebat=odyssey route |tarîx=11 tîrmeh 2023 |roja-gihiştinê=29 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229000353/https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |roja-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2023 }}</ref> [[Exlaq|Meseleyên exlaqî]] têsîr li ser hunerê dikin û huner jî têsîr li ser nîqaşên meseleyên exlaqî dike. == Not == {{Çavkanî|group=lower-alpha}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} ;Online * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }}b * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Estetîk]] [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] rrtbcll715101cuvm69jgez1p3yz983 2031318 2031302 2026-05-25T23:25:48Z Wikihez 39702 2031318 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Gauguin, Paul - Still Life with Profile of Laval - Google Art Project.jpg | image2 = Tambourin.jpg | image3 = Sonnets1609titlepage.jpg | image4 = Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 26-27 HDR.JPG | image5 = Bianlian.JPG | footer = Ji ser ber bi aliyê rastê ve: * ''Jiyana Bêtevger bi Profîla Laval'', Paul Gauguin, 1886 * Lîstikvanê defê li festîvala dansê ya debaa ya adetî li Mayotte * Mabeda Las Lajas, Departmana Nariño, Kolombiya * Lîstikvanekî bian lian * Rûpela sernavê ya sonetên Shakespeare di çapa 1609an de ji hêla Thomas Thorpe ve }} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya [[civak]]î, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de esera resamî û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên [[huner]]ê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîv, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û {{Girêdan|rengên eslî|en|Local color (visual art)}}.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, {{Girêdan|xêzkirinên kartonî|en|Cartoon}} jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di kontekstên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's,'' [[Lawrence Alma-Tadema]], 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li [[unîversîte]]yên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma {{Girêdan|zanistên mirovahiyê|en|Humanities}} an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Rexne == [[Wêne:Gabriel_Cornelius_von_Max,_1840-1915,_Monkeys_as_Judges_of_Art,_1889.jpg|thumb|''Meymûn wek Hakimên Hunerê'', Gabriel von Max, 1889]] {{Girêdan|Rexneya hunerê|en|Art criticism}} minaqeşekirin an jî nirxandina hunerê ye.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> {{Girêdan|Rexnegirên hunerê|en|Art critic}} bi piranî di konteksta [[estetîk]]ê an jî teoriya bedewiyê de hunerê rexne dikin.<ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> Armanceke rexneya hunerê lêgerîna li ser esasekî maqûl ji bo ecibandina hunerê ye<ref name="ntifotva" /><ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> feqat cihê şikê ye ku gelo rexneyeke wisa dikare ji şert û mercên civakî û siyasî yên hakîm derbas bibe.<ref>Kaplan, Marty. [http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism "The curious case of criticism."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001247/http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism|date=5 March 2016}} ''[[Jewish Journal]]''. 23 January 2014.</ref> Çeşîdbûna {{Girêdan|hereketên hunerê|en|Art movement}} bûye sebeb ku rexneya hunerê dabeşî ser dîsîplînên cuda bibe; her yek jî ji bo hukmên xwe dibe ku krîterên cuda bi kar bîne.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="tekiner2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Tekiner |pêşnav=Deniz |sal=2006 |sernav=Formalist Art Criticism and the Politics of Meaning |kovar=Social Justice |cild=33 |hejmar=2 (104) – Art, Power, and Social Change |rr=31–44 |jstor=29768369 }}</ref> Dabeşbûna herî meşhûr di qada rexneyê de di navbera van her duyan de ye: ya ewil rexne û nirxandina tarîxî ye (ku bi xwe formeke {{Girêdan|tarîxa hunerê|en|Art history}} ye), ya diduyan jî rexneya muasir a li ser eserên hunermendên sax e.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996" /> Tevî wan qenaetên ku dibêjin rexne ji çêkirina hunerê bêtir fealiyeteke bi rîskeke kêmtir e, fikrên li ser hunerên îroyîn bi derbasbûna zemên re musaîdê sererastkirinê ne.<ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref>Ji ber ku wan hunermendên îro muteber red kirine (mîna eserên împresyonîstan ên ewilî) rexnegirên berê dibe ku bibin cihê tinazan.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="rewald1973" /><ref name="ackerman1960">{{Jêder-kovar |paşnav=Ackerman |pêşnav=James S. |tarîx=Winter 1960 |sernav=Art History and the Problems of Criticism |kovar=Daedalus |cild=89 |hejmar=1 – The Visual Arts Today |rr=253–263 |jstor=20026565 }}</ref> Hinek hereketên hunerê bi xwe ji aliyê rexnegiran ve ji bo biçûkxistinê hatine binavkirin; feqat paşê hunermendên wê stîlê ew nav wekî nîşaneke îftîxarê qebûl kirine û maneya menfî ya ewil hatiye jibîrkirin wek nimûne [[împresyonîzm]] û [[kubîzm]].<ref name="rewald1973">Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. p. 323 {{ISBN|0-87070-360-9}}</ref><ref name="Christopher Green">{{Jêder-malper |url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |sernav=The Collection &#124; MoMA |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140813112047/http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |roja-arşîvê=13 tebax 2014 }}</ref><ref name="fishman1963p6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Interpretation of Art: Essays on the Art Criticism of John Ruskin, Walter Pater, Clive Bell, Robert Fry, and Herbert Read |paşnav=Fishman |pêşnav=Solomon |weşanger=University of California Press |sal=1963 |rûpel=6 }}</ref> Minasebeta hunermendan bi rexnegirên xwe re her tim biîxtîlaf bûye. Ji bo dîtin û firotina eserên xwe hunermend bi piranî hewcedarê fikrên rexnegiran ên pozîtîv in.<ref name="gemtou2010" /><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Seenan |pêşnav=Gerard |tarîx=20 nîsan 2004 |sernav=Painting by ridiculed but popular artist sells for £744,800 |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220105020218/https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2022 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |rojname=The Guardian }}</ref> Gelek unsûr hukmê li ser hunerê tayîn dikin wek nimûne estetîk, îdrak yan jî fêmkirin. Teoriyên estetîk, pragmatîk, ekspresîv, formalîst, relatîvîst, teqlîdî, rîtuelî, îdrakî, mîmetîk û postmodern hinek ji wan teoriyên muxtelîf in ku ji bo rexnekirin û ecibandina hunerê tên bikaranîn. Dema mirov hunerê rexne dike yan jî diecibîne, carinan zewqa şexsî ya li ser estetîk û şiklê dibe esas feqat carinan jî prensîbên dîzaynê û qebûlkirina civakî û kulturî derdikevin pêş.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |sernav=Is Art Subjective or Objective? |malper=EDEN Gallery |roja-gihiştinê=19 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240519224919/https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |roja-arşîvê=19 gulan 2024 }}</ref> == Meseleyên siyasî û exlaqî == Minasebeteke qayîm di navbeyna hunerên afirîner û [[siyaset]]ê de, bîlxase di navbeyna cinsên mixtelif ên hunerê û {{Girêdan|iqtidarê|en|Power (social and political)}} de, di dirêjahiya [[tarîx]]ê û {{Girêdan|kulturên arkeolojîk|en|Archaeological culture}} de tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |sernav=Intersection of Art and Politics |malper=Wells International Foundation |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240602010016/https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |roja-arşîvê=2 hezîran 2024 }}</ref> Gava ku hunerên afirîner li gorî {{Girêdan|xeber|en|News}} û siyasetê şekil digirin, ew hem aliyên siyasî hem jî civakî hildigirin ser xwe, bi vî şeklî dibin merkeza minaqeşeyan û ji bo {{Girêdan|guherîna civakî|en|Social change}} û siyasî dibin quweteke mezin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |sernav=Art of Propaganda |malper=The Independent Uganda |tarîx=14 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164702/https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Tê dîtin ku hinek hunermend xwedî {{Girêdan|ruhê azad|en|Freethought}} in. Wek nimûne nivîskarê muteber<ref name="Nab81Censors">[[Vladimir Nabokov]] (1981) ''[[Lectures on Russian Literature]]'', lecture on ''Russian Writers, Censors, and Readers'', pp.13–4</ref> ê rûsî [[Aleksandr Pûşkîn]] bû sebeba acizbûna [[Împeratoriya Rûsî|meqamên resmî yên Rûsyayê]] bîlxase jî ya {{Girêdan|Împerator Alexanderê Yekê|en|Alexander I of Russia}}. Çimkî wî "li şûna ku di qedemeyên îdarî yên dewletê de bibe xizmetkarekî baş û di nivîsên xwe yên meslekî de (eger mecbûr be binivîse) pesnê fêzîletên klasîk bide, şiîrên gelekî qurre, serbixwe û xerab dinivîsandin; di nûbûna terzê şiîra wî de, di cur'eta xeyalên wî yên hestiyar de û di meyla wî ya tinazkirina bi zalimên mezin û biçûk de, azadiya fikrî ya bitalûke eyan dibû."<ref name="Nab81Censors" /> Di zemanê hîn nêziktir de hunermendê {{Girêdan|grafîtiyê|en|Graffiti}} yê li Îngilistanê [[Banksy]] jî ji ber eserên xwe wekî "ruhê azad" tê hesibandin ku her tim bi meqamên resmî re dikeve îxtîlafê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.myartbroker.com/artist-banksy/articles/fk-the-police-the-theme-of-disorder-authority-in-banksys-prints |sernav=F**k the Police: The Theme of Disorder & Authority in Banksy's Prints |malper=MyArtBroker |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Syer |pêşnav=Joe }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/art-culture/the-mystery-of-banksy-the-unauthorized-exhibition-101699532123872.html |sernav='The Mystery of Banksy': The unauthorized exhibition |malper=Hindustan Times |tarîx=9 çiriya paşîn 2023 |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Agnihotri |pêşnav=Akanksha }}</ref> Hunermend eserên xwe bi kar tînin da ku fikrên xwe yên siyasî îfade bikin û ji têsîra negatîv a bi {{Girêdan|gotinên nefretê|en|Hate speech}} bigirin heta têsîra pozîtîv a bi riya {{Girêdan|aktîvîzma hunerî|en|Artivism}} guherîna civakî bi pêş bixin.<ref name="Tuula2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Jääskeläinen |pêşnav1=Tuula |tarîx=April 2020 |sernav=Countering Hate Speech through Arts and Arts Education: Addressing Intersections and Policy Implications |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1478210319848953 |kovar=Policy Futures in Education |cild=18 |hejmar=3 |rr=344–357 |doi=10.1177/1478210319848953 |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |via=ERIC |hdl-access=free |hdl=10138/312169 }}</ref> Hikûmet huner an jî [[propaganda]]yê bi kar tînin da ku armancên xwe pêş bixin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |sernav=The Art of War: Understanding How Art Was Used by Governments to Win Over People |xebat=odyssey route |tarîx=11 tîrmeh 2023 |roja-gihiştinê=29 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229000353/https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |roja-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2023 }}</ref> [[Exlaq|Meseleyên exlaqî]] têsîr li ser hunerê dikin û huner jî têsîr li ser nîqaşên meseleyên exlaqî dike. == Not == {{Çavkanî|group=lower-alpha}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} ;Online * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }}b * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Estetîk]] [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] au7jg2bns026mdq82izt457ycsib8fc 14 318599 2031003 2026-05-25T12:51:34Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031003 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031004 2031003 2026-05-25T12:52:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2031004 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wênesazên brîtanî yên mêr]] rxhi1k1gekynkn4exs06rh0ar2vwaf3 2031006 2031004 2026-05-25T12:53:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2031006 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wênesazên brîtanî yên mêr|Îngilîz]] i465zcusf3q2yzzvatkecqctcl89r9p 2031008 2031006 2026-05-25T12:55:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2031008 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wênesazên brîtanî yên mêr|Îngilîz]] [[Kategorî:Wênesazên îngilîz]] 3ncwfdtdgtilrvpdwaartebdooktwox 2031009 2031008 2026-05-25T12:55:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2031009 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wênesazên brîtanî yên mêr|Îngilîz]] [[Kategorî:Wênesazên îngilîz|+Mêr]] 4kbrhjg40gao71rkd7tq9qg2c6174ij 2031013 2031009 2026-05-25T12:58:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2031013 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên îngilîz ên mêr]] [[Kategorî:Wênesazên brîtanî yên mêr|Îngilîz]] [[Kategorî:Wênesazên îngilîz|+Mêr]] 000y24q7r7j7fhicn6j31k4k3vnwd0l 2031014 2031013 2026-05-25T12:58:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2031014 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên îngilîz ên mêr|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên brîtanî yên mêr|Îngilîz]] [[Kategorî:Wênesazên îngilîz|+Mêr]] 1zt5dwq6gy0fp9wq1yisctzf4xpaix3 14 318600 2031026 2026-05-25T13:53:27Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031026 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031027 2031026 2026-05-25T13:55:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2031027 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên îngilîz]] eufno73zh0cnggveulat9pw5kqagczh 2031028 2031027 2026-05-25T13:55:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2031028 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên îngilîz|+Mêr]] l91jjjfh7j279sw02cywmpn7tb4nipc 2031029 2031028 2026-05-25T13:56:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2031029 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Mêrên îngilîz li gorî kar û pîşeyê|wênesaz]][[Kategorî:Hunermendên îngilîz|+Mêr]] cnozvwdtki4q3agq45bl4faqd59q5f9 2031030 2031029 2026-05-25T13:57:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2031030 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Mêrên îngilîz li gorî kar û pîşeyê|wênesaz]] [[Kategorî:Hunermendên brîtanî yên mêr|.Îngilîz]] [[Kategorî:Hunermendên îngilîz|+Mêr]] rfclv77v5j2jai7d8a8jc2u8kr6rntb 2031036 2031030 2026-05-25T14:00:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2031036 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Mêrên îngilîz li gorî pîşeyan|wênesaz]] [[Kategorî:Hunermendên brîtanî yên mêr|.Îngilîz]] [[Kategorî:Hunermendên îngilîz|+Mêr]] 1xvcfdnvfjw48b3q4jqssa0ixkewfb7 2031060 2031036 2026-05-25T14:32:23Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031060 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên brîtanî yên mêr|.Îngilîz]] [[Kategorî:Hunermendên îngilîz|+Mêr]] [[Kategorî:Mêrên îngilîz li gorî pîşeyan|wênesaz]] lc3gwb1linhy50zaqzyhg9jja234vwc 14 318601 2031032 2026-05-25T13:59:00Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Mêrên îngilîz li gorî kar û pîşeyê]] weke [[Kategorî:Mêrên îngilîz li gorî pîşeyan]] guhart: Standardkirina kategoriyan 2031032 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Mêrên îngilîz li gorî pîşeyan}} 0s9wshg0g3gi6v7jqo4xqslxmcv61i9 2031037 2031032 2026-05-25T14:01:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2031037 wikitext text/x-wiki {{jêbirin}} mn31mov4vi76vjbr02oei11l4fghv1n 14 318602 2031039 2026-05-25T14:02:40Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031039 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031040 2031039 2026-05-25T14:03:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2031040 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2031041 2031040 2026-05-25T14:04:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2031041 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Wênesazên îngilîz]] sdpl2lk51t0d9lon25x90jydeovq2st 2031042 2031041 2026-05-25T14:05:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2031042 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Wênesazên îngilîz|+Jin]] 460elhk56n9o994e1vsx8q31reqn15e 2031049 2031042 2026-05-25T14:12:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2031049 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên îngilîz ên jin]] [[Kategorî:Wênesazên îngilîz|+Jin]] 1wkuyc2i6x55uda00whul1596q124nj 2031050 2031049 2026-05-25T14:13:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2031050 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên îngilîz ên jin|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên îngilîz|+Jin]] coxad3xpvjbls1il3m9bfimzuhj27tb 2031051 2031050 2026-05-25T14:15:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2031051 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên îngilîz ên jin|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên brîtanî yên jin]] [[Kategorî:Wênesazên îngilîz|+Jin]] qzqbsjodezndu4eurb5arjtwe9iu8ln 2031052 2031051 2026-05-25T14:16:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2031052 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên îngilîz ên jin|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên brîtanî yên jin|.Îngilîz]] [[Kategorî:Wênesazên îngilîz|+Jin]] 0u9tdyb20mtsjdfqx7vdiuauplqdrlw 14 318603 2031053 2026-05-25T14:19:26Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031053 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031054 2031053 2026-05-25T14:24:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2031054 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên îngilîz ên jin]] rp2qugxxmaqisst1nmex8g8gs0ushkr 2031055 2031054 2026-05-25T14:24:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2031055 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên brîtanî yên jin]] ajhxi82mnamnjo4m3ivs9knqvxkqpln 2031056 2031055 2026-05-25T14:25:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2031056 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên brîtanî yên jin|.Îngilîz]] advtfsdnj7e2k0hwvpugt74e9smbc74 2031057 2031056 2026-05-25T14:26:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2031057 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên brîtanî yên jin|.Îngilîz]] [[Kategorî:Hunermendên îngilîz|+Jin]] tvhb7digckg390qm07ypqk7ujad6skc 2031058 2031057 2026-05-25T14:28:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2031058 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên brîtanî yên jin|.Îngilîz]] [[Kategorî:Hunermendên îngilîz|+Jin]] [[Kategorî:Jinên îngilîz li gorî pîşeyan]] pacpap17c2b2ljpq304fi2x2hxnq5c4 14 318604 2031062 2026-05-25T14:34:15Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031062 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031063 2031062 2026-05-25T14:35:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2031063 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wênesazên wêlsî|+Jin]] 3nlvc067m4fd1r7k2jbe39bh5qq8rfb 2031064 2031063 2026-05-25T14:36:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2031064 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Wênesazên wêlsî|+Jin]] p40on2xtxgmy6x2iw4anxwi2dw0ewkt 2031065 2031064 2026-05-25T14:36:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2031065 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wênesazên wêlsî|+Jin]] 2on38e0q6bwa22st4013gtjyj7l097x 2031068 2031065 2026-05-25T14:38:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2031068 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wênesazên brîtanî yên jin|.Wêlsî]] [[Kategorî:Wênesazên wêlsî|+Jin]] kw7xtjf0sy5d0g1yvxcqyabxiu7oadr 2031069 2031068 2026-05-25T14:39:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2031069 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên wêlsî yên jin]] [[Kategorî:Wênesazên brîtanî yên jin|.Wêlsî]] [[Kategorî:Wênesazên wêlsî|+Jin]] ae6vz4ilpwp1eflg1p6cvietyshhri6 2031070 2031069 2026-05-25T14:40:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2031070 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên wêlsî yên jin|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên brîtanî yên jin|.Wêlsî]] [[Kategorî:Wênesazên wêlsî|+Jin]] gepvwkppe9qxbihvpzymzmvl8abge00 14 318605 2031071 2026-05-25T14:42:47Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031071 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031072 2031071 2026-05-25T14:43:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2031072 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2031073 2031072 2026-05-25T14:44:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2031073 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Wênesazên skotlendî|+Mêr]] k30s2yusqlxp0ctyr2kicargemu9af2 2031074 2031073 2026-05-25T14:46:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2031074 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên skotlendî yên mêr]] [[Kategorî:Wênesazên skotlendî|+Mêr]] bni2pg6rq1vs9g6oh6j4sn171kbuioj 2031076 2031074 2026-05-25T14:47:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2031076 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên skotlendî yên mêr|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên skotlendî|+Mêr]] tq7hoe0c6f8npalnwlb96pyif8r49jk 2031077 2031076 2026-05-25T14:48:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2031077 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên skotlendî yên mêr|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên brîtanî yên mêr|Skotlendî]] [[Kategorî:Wênesazên skotlendî|+Mêr]] aj8milko9lw0l950tsq32pv34w3rrqq 0 318606 2031075 2026-05-25T14:47:16Z ~2026-31029-31 156995 Rûpel bi "{{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = Laura Mancinelli | navê_rastî = | bernav = | wêne = | sernavê_wêne = | şanenav = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|18|12|1933}} | cihê_jidayikbûnê = [[Udine]], [[Friuli-Venezia Giulia|Friuli]], [[Îtalya]] | roja_mirinê = {{Mirin|7|7|2016|18|12|1933|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Torîno]], [[Piemont]], [[Îtalya]] | hevwelat..." hat çêkirin 2031075 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = Laura Mancinelli | navê_rastî = | bernav = | wêne = | sernavê_wêne = | şanenav = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|18|12|1933}} | cihê_jidayikbûnê = [[Udine]], [[Friuli-Venezia Giulia|Friuli]], [[Îtalya]] | roja_mirinê = {{Mirin|7|7|2016|18|12|1933|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Torîno]], [[Piemont]], [[Îtalya]] | hevwelatî = | netewe = [[îtalyan]] | malbat = | hevjîn = | zarok = | destûrname = | pîşe = [[nivîskar]] | xelat = | malper = https://lauramancinelli.it/ }}'''Laura Mancinelli''' (jdb. [[18ê kanûna pêşîn]] 1933 - m. [[7ê tîrmehê]] 2016) nivîskareke Îtalî, almanîşnas, serdema navînnas û wergêreke bû. == Hin Pirtûkên Wî == === Roman === * ''I 12 abati di Challant'' (1981) * ''Il miracolo di santa Odilia'' (1989) * ''Gli occhi dell'imperatore'' (1993) * ''Il principe scalzo'' (1999) * ''La lunga notte di Exilles'' (2001) == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îtalî]] [[Kategorî:Mirin 2016]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên îtalyan]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Torînoyê]] [[Kategorî:Nivîskarên postmodern]] m54yjz2wu7j7deqy7hxy7q3o5mydyez 2031094 2031075 2026-05-25T15:12:01Z Penaber49 39672 /* Hinek pirtûkên wî */ 2031094 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = Laura Mancinelli | navê_rastî = | bernav = | wêne = | sernavê_wêne = | şanenav = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|18|12|1933}} | cihê_jidayikbûnê = [[Udine]], [[Friuli-Venezia Giulia|Friuli]], [[Îtalya]] | roja_mirinê = {{Mirin|7|7|2016|18|12|1933|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Torîno]], [[Piemont]], [[Îtalya]] | hevwelatî = | netewe = [[îtalyan]] | malbat = | hevjîn = | zarok = | destûrname = | pîşe = [[nivîskar]] | xelat = | malper = https://lauramancinelli.it/ }}'''Laura Mancinelli''' (jdb. [[18ê kanûna pêşîn]] 1933 - m. [[7ê tîrmehê]] 2016) nivîskareke Îtalî, almanîşnas, serdema navînnas û wergêreke bû. == Hinek pirtûkên wî == === Roman === * ''I 12 abati di Challant'' (1981) * ''Il miracolo di santa Odilia'' (1989) * ''Gli occhi dell'imperatore'' (1993) * ''Il principe scalzo'' (1999) * ''La lunga notte di Exilles'' (2001) == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îtalî]] [[Kategorî:Mirin 2016]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên îtalyan]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Torînoyê]] [[Kategorî:Nivîskarên postmodern]] jflvlq2ksbdsh1nvr51mencjgq83vsd 2031097 2031094 2026-05-25T15:14:21Z Penaber49 39672 /* */ 2031097 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = Laura Mancinelli | navê_rastî = | bernav = | wêne = | sernavê_wêne = | şanenav = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|18|12|1933}} | cihê_jidayikbûnê = [[Udine]], [[Friuli-Venezia Giulia|Friuli]], [[Îtalya]] | roja_mirinê = {{Mirin|7|7|2016|18|12|1933|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Torîno]], [[Piemont]], [[Îtalya]] | hevwelatî = | netewe = [[îtalyan]] | malbat = | hevjîn = | zarok = | destûrname = | pîşe = [[nivîskar]] | xelat = | malper = https://lauramancinelli.it/ }}'''Laura Mancinelli''' (jdb. [[18ê kanûna pêşîn]] 1933 - m. [[7ê tîrmehê]] 2016) nivîskarekî îtalî, germanîst, serdemnas û profesorê zanîngehê bû. == Hinek pirtûkên wî == === Roman === * ''I 12 abati di Challant'' (1981) * ''Il miracolo di santa Odilia'' (1989) * ''Gli occhi dell'imperatore'' (1993) * ''Il principe scalzo'' (1999) * ''La lunga notte di Exilles'' (2001) == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îtalî]] [[Kategorî:Mirin 2016]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên îtalyan]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Torînoyê]] [[Kategorî:Nivîskarên postmodern]] 2ptrlx24mpjp172p98lwo9ezos16hq4 2031098 2031097 2026-05-25T15:15:21Z Penaber49 39672 /* */ 2031098 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = Laura Mancinelli | navê_rastî = | bernav = | wêne = | sernavê_wêne = | şanenav = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|18|12|1933}} | cihê_jidayikbûnê = [[Udine]], [[Friuli-Venezia Giulia|Friuli]], [[Îtalya]] | roja_mirinê = {{Mirin|7|7|2016|18|12|1933|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Torîno]], [[Piemont]], [[Îtalya]] | hevwelatî = | netewe = [[îtalyan]] | malbat = | hevjîn = | zarok = | destûrname = | pîşe = [[nivîskar]] | xelat = | malper = https://lauramancinelli.it/ }}'''Laura Mancinelli''' (jdb. [[18ê kanûna pêşîn]] 1933 - m. [[7ê tîrmehê]] 2016) nivîskarekî îtalî, germanîst, serdemnas û profesorê zanîngehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/laura-mancinelli/ |sernav=Mancinelli, Laura - Enciclopedia |malper=Treccani |roja-gihiştinê=2026-05-25 |ziman=it}}</ref> == Hinek pirtûkên wî == === Roman === * ''I 12 abati di Challant'' (1981) * ''Il miracolo di santa Odilia'' (1989) * ''Gli occhi dell'imperatore'' (1993) * ''Il principe scalzo'' (1999) * ''La lunga notte di Exilles'' (2001) == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îtalî]] [[Kategorî:Mirin 2016]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên îtalyan]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Torînoyê]] [[Kategorî:Nivîskarên postmodern]] fxixn9l6kb8nfjo3pf1kwi0svvqp1vu 2031129 2031098 2026-05-25T16:32:34Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2031129 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = Laura Mancinelli | navê_rastî = | bernav = | wêne = | sernavê_wêne = | şanenav = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|18|12|1933}} | cihê_jidayikbûnê = [[Udine]], [[Friuli-Venezia Giulia|Friuli]], [[Îtalya]] | roja_mirinê = {{Mirin|7|7|2016|18|12|1933|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Torîno]], [[Piemont]], [[Îtalya]] | hevwelatî = | netewe = [[îtalyan]] | malbat = | hevjîn = | zarok = | destûrname = | pîşe = [[nivîskar]] | xelat = | malper = https://lauramancinelli.it/ }} '''Laura Mancinelli''' (jdb. [[18ê kanûna pêşîn]] 1933 - m. [[7ê tîrmehê]] 2016) nivîskarekî îtalî, germanîst, serdemnas û profesorê zanîngehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/laura-mancinelli/ |sernav=Mancinelli, Laura - Enciclopedia |malper=Treccani |roja-gihiştinê=2026-05-25 |ziman=it}}</ref> == Hinek pirtûkên wî == === Roman === * ''I 12 abati di Challant'' (1981) * ''Il miracolo di santa Odilia'' (1989) * ''Gli occhi dell'imperatore'' (1993) * ''Il principe scalzo'' (1999) * ''La lunga notte di Exilles'' (2001) == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îtalî]] [[Kategorî:Mirin 2016]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên îtalyan]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Torînoyê]] [[Kategorî:Nivîskarên postmodern]] 9zjsxho1o86jv6ivyf6suiqksj7lm1d 2031133 2031129 2026-05-25T16:47:27Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: −[[Kategorî:Îtalî]]; −[[Kategorî:Nivîskar]]; ±[[Kategorî:Nivîskarên îtalyan]]→[[Kategorî:Nivîskarên îtalî]] 2031133 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = Laura Mancinelli | navê_rastî = | bernav = | wêne = | sernavê_wêne = | şanenav = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|18|12|1933}} | cihê_jidayikbûnê = [[Udine]], [[Friuli-Venezia Giulia|Friuli]], [[Îtalya]] | roja_mirinê = {{Mirin|7|7|2016|18|12|1933|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Torîno]], [[Piemont]], [[Îtalya]] | hevwelatî = | netewe = [[îtalyan]] | malbat = | hevjîn = | zarok = | destûrname = | pîşe = [[nivîskar]] | xelat = | malper = https://lauramancinelli.it/ }} '''Laura Mancinelli''' (jdb. [[18ê kanûna pêşîn]] 1933 - m. [[7ê tîrmehê]] 2016) nivîskarekî îtalî, germanîst, serdemnas û profesorê zanîngehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/laura-mancinelli/ |sernav=Mancinelli, Laura - Enciclopedia |malper=Treccani |roja-gihiştinê=2026-05-25 |ziman=it}}</ref> == Hinek pirtûkên wî == === Roman === * ''I 12 abati di Challant'' (1981) * ''Il miracolo di santa Odilia'' (1989) * ''Gli occhi dell'imperatore'' (1993) * ''Il principe scalzo'' (1999) * ''La lunga notte di Exilles'' (2001) == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Mirin 2016]] [[Kategorî:Nivîskarên îtalî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Torînoyê]] [[Kategorî:Nivîskarên postmodern]] 249j15o5jc2ziq1fllc2sfh6caf1ny3 2031137 2031133 2026-05-25T17:01:29Z MikaelF 935 2031137 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = Laura Mancinelli | navê_rastî = | bernav = | wêne = | sernavê_wêne = | şanenav = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|18|12|1933}} | cihê_jidayikbûnê = [[Udine]], [[Friuli-Venezia Giulia|Friuli]], [[Îtalya]] | roja_mirinê = {{Mirin|7|7|2016|18|12|1933|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Torîno]], [[Piemont]], [[Îtalya]] | hevwelatî = | netewe = [[îtalyan]] | malbat = | hevjîn = | zarok = | destûrname = | pîşe = [[nivîskar]] | xelat = | malper = https://lauramancinelli.it/ }} '''Laura Mancinelli''' (jdb. [[18ê kanûna pêşîn]] 1933 - m. [[7ê tîrmehê]] 2016) nivîskar, germanîst, serdemnas û profesora zanîngehê ya îtalî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/laura-mancinelli/ |sernav=Mancinelli, Laura - Enciclopedia |malper=Treccani |roja-gihiştinê=2026-05-25 |ziman=it}}</ref> == Hinek pirtûkên wî == === Roman === * ''I 12 abati di Challant'' (1981) * ''Il miracolo di santa Odilia'' (1989) * ''Gli occhi dell'imperatore'' (1993) * ''Il principe scalzo'' (1999) * ''La lunga notte di Exilles'' (2001) == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Mirin 2016]] [[Kategorî:Nivîskarên îtalî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Torînoyê]] [[Kategorî:Nivîskarên postmodern]] 9cionyykd7jrmp6nc9jx4gr65kso6ds 14 318607 2031078 2026-05-25T14:49:15Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031078 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031079 2031078 2026-05-25T14:50:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2031079 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2031080 2031079 2026-05-25T14:51:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2031080 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên skotlendî|+Mêr]] i2q0ek1g5uyk7tt53wtoq4f2q69pz4g 2031081 2031080 2026-05-25T14:52:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031081 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên brîtanî yên mêr]] [[Kategorî:Hunermendên skotlendî|+Mêr]] [[Kategorî:Mêrên skotlendî li gorî pîşeyan]] 803dbvas5nrnp8ymubqyzl5qyvc265q 2031082 2031081 2026-05-25T14:53:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2031082 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên brîtanî yên mêr|.Skotlendî]] [[Kategorî:Hunermendên skotlendî|+Mêr]] [[Kategorî:Mêrên skotlendî li gorî pîşeyan]] s93ryzojlxot8dmudm0nowdp39k3ij3 14 318608 2031083 2026-05-25T14:55:21Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031083 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031084 2031083 2026-05-25T14:56:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2031084 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2031085 2031084 2026-05-25T14:57:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2031085 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên skotlendî yên jin|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên brîtanî yên jin|Skotlendî]] [[Kategorî:Wênesazên skotlendî|+Jin]] jtv20izx0yph5kv1zz3wvct4izzmcr6 2031086 2031085 2026-05-25T14:58:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2031086 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên skotlendî yên jin|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên brîtanî yên jin|.Skotlendî]] [[Kategorî:Wênesazên skotlendî|+Jin]] frsi6eebfhhmzx6ekgjugtvk8gr3yv2 14 318609 2031087 2026-05-25T14:59:53Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{Kategoriya Commonsê}}" hat çêkirin 2031087 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2031088 2031087 2026-05-25T15:01:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2031088 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên brîtanî yên jin|.Skotlendî]] [[Kategorî:Hunermendên skotlendî|+Jin]] [[Kategorî:Jinên skotlendî li gorî pîşeyan]] ku8mw64qkhv9kr6wsg5s4rtat87bo4v 14 318610 2031089 2026-05-25T15:04:28Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{Kategoriya Commonsê}}" hat çêkirin 2031089 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2031090 2031089 2026-05-25T15:06:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2031090 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên çînî yên mêr|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên çînî|+Mêr]] [[Kategorî:Wênesazên mêr li gorî neteweyan|Çînî]] ckuhi8c6ma8tgn0142lw57eqf4evgp5 14 318611 2031091 2026-05-25T15:07:11Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031091 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031092 2031091 2026-05-25T15:09:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2031092 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên çînî|+Mêr]] [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan|çînî]] [[Kategorî:Mêrên çînî li gorî pîşeyan]] e201xfubfct9p88mnvsjt4h57ec5fmc 14 318612 2031093 2026-05-25T15:11:51Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031093 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031095 2031093 2026-05-25T15:13:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2031095 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên çînî yên jin|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên çînî|+Jin]] [[Kategorî:Wênesazên jin li gorî neteweyan|çînî]] 1env6jytm23l482b4b2jr5bhlfojxnh 14 318613 2031096 2026-05-25T15:14:19Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031096 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031099 2031096 2026-05-25T15:16:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2031099 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên çînî|+Jin]] [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan|çînî]] [[Kategorî:Jinên çînî li gorî pîşeyan]] i39k6l1fr6jteolszz2wjj6pb93xqo5 14 318614 2031100 2026-05-25T15:22:08Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031100 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031101 2031100 2026-05-25T15:22:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2031101 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên çînî|+Jin]] [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan|çînî]] [[Kategorî:Jinên çînî li gorî pîşeyan]] i39k6l1fr6jteolszz2wjj6pb93xqo5 2031102 2031101 2026-05-25T15:23:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2031102 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Wênesazên fînlendî|+Mêr]] goxm5vei6mc7iseqsk62ky5g50171eg 2031103 2031102 2026-05-25T15:25:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2031103 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên fînlendî yên mêr|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên fînlendî|+Mêr]] [[Kategorî:Wênesazên mêr li gorî neteweyan|Fînlendî]] r9qffp7k3utfsko40gfa7wl0i0adexs 14 318615 2031104 2026-05-25T15:25:45Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031104 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031106 2031104 2026-05-25T15:28:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2031106 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên fînlendî|+Mêr]] [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan|fînlendî]] [[Kategorî:Mêrên fînlendî li gorî pîşeyan]] 4noukfpt77qj18gngyrj575w1i68n7r 14 318616 2031122 2026-05-25T15:51:44Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031122 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031123 2031122 2026-05-25T15:52:47Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031123 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fînlendî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan]] gps1twcumrhua57mk9ue7de0fjofbkr 2031125 2031123 2026-05-25T15:53:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2031125 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fînlendî li gorî pîşeyan|+Mêr]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Mêrên fînlendî|*Pîşe]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|fînlendî]] 5m52glmzjnsttmdjb156fw2kyr69tvh 14 318617 2031131 2026-05-25T16:38:30Z Wikihez 39702 Rûpel bi "{{Kategoriya şopandinê}}" hat çêkirin 2031131 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya şopandinê}} l69ac19ud7iy0k4f6yepqco28pc39b3 14 318618 2031141 2026-05-25T17:18:57Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031141 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031144 2031141 2026-05-25T17:22:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2031144 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên ewropî|fînlendî]] [[Kategorî:Mêr li gorî neteweyan|fînlendî]] [[Kategorî:Fînlendî|+Mêr]] m26jxt9a4zd18cabk6hcw5kuj59icoo 2031147 2031144 2026-05-25T17:32:17Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031147 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Fînlendî|+Mêr]] [[Kategorî:Mêrên ewropî|fînlendî]] [[Kategorî:Mêr li gorî neteweyan|fînlendî]] f5h3y67z1jr5rtr173wmwlrljrgp5ru 14 318619 2031145 2026-05-25T17:28:12Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031145 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031146 2031145 2026-05-25T17:30:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2031146 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Fînlendî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên fînlendî| Pîşe]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Fînlendî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|Fînlendî]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] csixpt7qgusxlq3i7oeus05ao2538e3 2031208 2031146 2026-05-25T18:32:12Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031208 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Fînlendî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Fînlendî]] [[Kategorî:Jinên fînlendî| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|Fînlendî]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] fraruqraru1nnubsgk81ajsi6vooob9 14 318620 2031149 2026-05-25T17:33:11Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031149 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031153 2031149 2026-05-25T17:35:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2031153 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Model |netewe=fînlendî |dewlet=fînlenda |serkategorî=}} q5lnm3qrux394sf192reunsrh1ml7ue 14 318621 2031154 2026-05-25T17:36:51Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031154 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031155 2031154 2026-05-25T17:38:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2031155 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên fînlendî li gorî pîşeyan|Model]] [[Kategorî:Modelên fînlendî|+jin]] [[Kategorî:Modelên jin li gorî neteweyan|fînlendî]] dfdmf33p7gpkt1ztc7r1qktnjtae44n 14 318622 2031156 2026-05-25T17:39:58Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031156 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031158 2031156 2026-05-25T17:40:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2031158 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên fînlendî li gorî pîşeyan|Model]] [[Kategorî:Modelên fînlendî|+Mêr]] [[Kategorî:Modelên mêr li gorî neteweyan|fînlendî]] 75dxxae9gk713svpm4m6au97mpz1jya 14 318623 2031165 2026-05-25T17:52:59Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031165 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031169 2031165 2026-05-25T17:55:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2031169 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Femînîst li gorî neteweyan|fînlendî]] [[Kategorî:Fînlendî li gorî pîşeyan]] gwbh9mpxgrlyi42qkb4e573u4rbrwb3 2031170 2031169 2026-05-25T17:56:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2031170 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Femînîst li gorî neteweyan|fînlendî]] e3qyyk4571de6goru9j06wmdujkcpk9 2031171 2031170 2026-05-25T17:56:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2031171 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çalakvanên fînlendî]] [[Kategorî:Femînîst li gorî neteweyan|fînlendî]] o932gzr6m29dl3xsrdyymtfsqldtszr 2031172 2031171 2026-05-25T17:57:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2031172 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çalakvanên fînlendî|Femînîst]] [[Kategorî:Femînîst li gorî neteweyan|fînlendî]] n8unw796lgb5av4p1ebn8nakl6xsegw 2031173 2031172 2026-05-25T18:00:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2031173 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çalakvanên fînlendî|Femînîst]] [[Kategorî:Femînîst li gorî neteweyan|fînlendî]] [[Kategorî:Femînîzm li Fînlendayê]] 11mdak07wf9990mx6654agk9avagdjx 2031174 2031173 2026-05-25T18:01:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2031174 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çalakvanên fînlendî|Femînîst]] [[Kategorî:Femînîst li gorî neteweyan|fînlendî]] [[Kategorî:Femînîzm li Fînlendayê]] [[Kategorî:Mafên jinan li Fînlendayê]] 4zqdwqcoxcd45batcwp3w9v2ji3o0s6 2031176 2031174 2026-05-25T18:02:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2031176 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çalakvanên fînlendî|Femînîst]] [[Kategorî:Femînîst li gorî neteweyan|fînlendî]] [[Kategorî:Femînîzm li Fînlendayê]] [[Kategorî:Mafên jinan li Fînlendayê|Femînîst]] 3io7mx3letw9ccqwk5uexr2bgipvtav 14 318624 2031177 2026-05-25T18:03:58Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031177 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031179 2031177 2026-05-25T18:05:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2031179 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Femînîzm li gorî welatan]] [[Kategorî:Femînîzm li Ewropayê]] ilrcxcporrvpd9xcql45atykbpjf7vt 2031180 2031179 2026-05-25T18:06:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2031180 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Femînîzm li gorî welatan|Fînlenda]] [[Kategorî:Femînîzm li Ewropayê]] 4iuh3b4j4yd423x3crwjr26qq4j5r0y 2031183 2031180 2026-05-25T18:08:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2031183 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Femînîzm li gorî welatan|Fînlenda]] [[Kategorî:Femînîzm li Ewropayê li gorî welatan|Fînlenda]] nrgbimflrqvhqn1mz5vfiajnnp8jba0 2031206 2031183 2026-05-25T18:31:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2031206 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Femînîzm li gorî welatan|Fînlenda]] [[Kategorî:Femînîzm li Ewropayê li gorî welatan|Fînlenda]] [[Kategorî:Mafên jinan li Fînlendayê]] lfhtan2xh4m108s0wefr23iifoz62us 2031229 2031206 2026-05-25T19:32:08Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031229 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Femînîzm li Ewropayê li gorî welatan|Fînlenda]] [[Kategorî:Femînîzm li gorî welatan|Fînlenda]] [[Kategorî:Mafên jinan li Fînlendayê]] 01ipclm39ga2fbz9buoktmm9vbyj0hz 14 318625 2031184 2026-05-25T18:09:10Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031184 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031185 2031184 2026-05-25T18:10:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2031185 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Femînîzm li Ewropayê]] oe1ifqpv2kdhe2jlv1exo2ph9pviapp 2031187 2031185 2026-05-25T18:11:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2031187 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Femînîzm li Ewropayê| Welat]] m155dpxl6lq0bgqj8k690p0m8qurtwn 2031190 2031187 2026-05-25T18:12:49Z Avestaboy 34898 /* */ 2031190 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Femînîzm li Ewropayê| Welat]] [[Kategorî:Femînîzm li gorî welatan]] b6frkf0do5m8ump7ed1v25uz0gfg4ii 2031192 2031190 2026-05-25T18:13:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2031192 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Femînîzm li Ewropayê| Welat]] [[Kategorî:Femînîzm li gorî welatan|+Ewropa]] d9m0g1dv8g8tyhovgnmjd8dppt05t19 2031194 2031192 2026-05-25T18:16:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2031194 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Femînîzm li Ewropayê| Welat]] [[Kategorî:Femînîzm li gorî welatan|+Ewropa]] [[Kategorî:Mafên jinan li Ewropayê]] 4eq5qymrgxy9qyvprkowc7h10tyd7em 2031195 2031194 2026-05-25T18:16:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2031195 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Femînîzm li Ewropayê| Welat]] [[Kategorî:Femînîzm li gorî welatan|+Ewropa]] [[Kategorî:Mafên jinan li Ewropayê|+ Femînîzm]] 701fb6osejkr2jz2thr7z6f6f7jujn3 14 318626 2031196 2026-05-25T18:20:24Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031196 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031198 2031196 2026-05-25T18:21:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2031198 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jin li Ewropayê]] d6kkljdq3d897xr5kv5vj4vdqh4pfto 2031199 2031198 2026-05-25T18:22:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2031199 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jin li Ewropayê| ]] a3e3d31t4edxpjoun3exaw6hfsrbmq1 2031200 2031199 2026-05-25T18:22:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2031200 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Femînîzm li gorî parzemînan]] [[Kategorî:Jin li Ewropayê| ]] 49w5ujdys4v4txss65c6qoljuhqqz8b 2031201 2031200 2026-05-25T18:23:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2031201 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Femînîzm li gorî parzemînan|Ewropa]] [[Kategorî:Jin li Ewropayê| ]] n45jzvlr8k7g58uvq2jhjz7yd7on6xx 2031204 2031201 2026-05-25T18:29:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2031204 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Femînîzm li gorî parzemînan|Ewropa]] [[Kategorî:Jin li Ewropayê| ]]. [[Kategorî:Tevgerên civakî li Ewropayê]] 6qwhggn5m3y064ogyeyw4a7qyaduc06 2031205 2031204 2026-05-25T18:30:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2031205 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Femînîzm li gorî parzemînan|Ewropa]] [[Kategorî:Jin li Ewropayê| ]]. [[Kategorî:Tevgerên civakî li Ewropayê|Tevgerên civakî li Ewropayê]] r8dzixd9h6kizse140ltaqix6aw9efg 2031230 2031205 2026-05-25T19:32:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031230 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} . [[Kategorî:Femînîzm li gorî parzemînan|Ewropa]] [[Kategorî:Jin li Ewropayê| ]] [[Kategorî:Tevgerên civakî li Ewropayê|Tevgerên civakî li Ewropayê]] 5v5znc21ln2k9hmcj5a1ba8fummu8qr 14 318627 2031207 2026-05-25T18:32:09Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031207 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031209 2031207 2026-05-25T18:36:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2031209 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2031211 2031209 2026-05-25T18:46:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2031211 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan]] bgqliwgz9ktmimjjm27u6ncfxlugq9t 2031212 2031211 2026-05-25T18:46:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2031212 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan|Fînlenda]] q2xzddvj4onap84zgqcxb993dngl9tp 2031221 2031212 2026-05-25T18:52:35Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2031221 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan|Fînlenda]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Fînlendayê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Fînlendayê]] 0xqhun9wa12oqja1yvc3giwp69zn9sb 2031471 2031221 2026-05-26T11:15:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2031471 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mafên jinan li Ewropayê|Fînlenda]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan|Fînlenda]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Fînlendayê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Fînlendayê]] lknc75fconu9q0ykcgib1ne07lotimc 14 318628 2031213 2026-05-25T18:47:05Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031213 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031214 2031213 2026-05-25T18:48:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2031214 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2031215 2031214 2026-05-25T18:50:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2031215 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn|Mafên jinan}} p4lxadpxltoue4zq8nxf15afvxk5lll 2031217 2031215 2026-05-25T18:51:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2031217 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn|Mafên jinan}} [[Kategorî:Mafên jinan]] 1fy3d04qtjnaxtmq49vbnvvo8ehpuhy 2031218 2031217 2026-05-25T18:52:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2031218 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn|Mafên jinan}} [[Kategorî:Mafên jinan| Welat]] m6k2eq9wzxknuhy1mh6wh79ykeozwlx 2031222 2031218 2026-05-25T18:53:13Z Avestaboy 34898 /* */ 2031222 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn|Mafên jinan}} [[Kategorî:Jin li gorî welatan]] [[Kategorî:Mafên jinan| Welat]] rcaiequgsavaf9d7d8ce7akhzv2s46s 2031224 2031222 2026-05-25T18:53:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2031224 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn|Mafên jinan}} [[Kategorî:Jin li gorî welatan| Maf]] [[Kategorî:Mafên jinan| Welat]] ibsz3k53zz7jdc0rx5v3zpkt9x2etl8 2031225 2031224 2026-05-25T18:56:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2031225 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn|Mafên jinan}} [[Kategorî:Jin li gorî welatan| Maf]] [[Kategorî:Mafên jinan| Welat]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan]] c7994zffd8yekev6cthod1ac8s132ay 2031226 2031225 2026-05-25T18:57:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2031226 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn|Mafên jinan}} [[Kategorî:Jin li gorî welatan| Maf]] [[Kategorî:Mafên jinan| Welat]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan|Pirsgirêkên civakî li gorî welatan]] 7xajk0huhxltmvvjn21pkhio2rmk1x1 2031227 2031226 2026-05-25T18:58:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2031227 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn|Mafên jinan}} [[Kategorî:Jin li gorî welatan| Maf]] [[Kategorî:Mafên jinan| Welat]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan| ]] qcu0eps6k4xlqzfwjptivh6kimp05cs 2031234 2031227 2026-05-25T19:52:50Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031234 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn|Mafên jinan}} [[Kategorî:Dîroka jinan li gorî welatan]] [[Kategorî:Jin li gorî welatan| Maf]] [[Kategorî:Mafên jinan| Welat]] [[Kategorî:Mafên mirovan li gorî welatan]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan| ]] 82cqoj6gwahzp0y4ocph35wv5alpixp 14 318629 2031219 2026-05-25T18:52:25Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Human rights in Finland]] hat çêkirin 2031219 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Mafên mirovan li gorî welatan]] [[Kategorî:Siyaseta Fînlendayê]] [[Kategorî:Civaka Fînlendayê]] 470gb9zo2vk0vvcih0auorgyhdeywoy 2031240 2031219 2026-05-25T20:32:18Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031240 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Fînlendayê]] [[Kategorî:Mafên mirovan li gorî welatan]] [[Kategorî:Siyaseta Fînlendayê]] o5qtfy2tdxqsu6r54tr8l8gyagnrksv 14 318630 2031220 2026-05-25T18:52:30Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Social issues in Finland]] hat çêkirin 2031220 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Ewropayê]] [[Kategorî:Civaka Fînlendayê]] iqjcrn9q0vf0isakszhsnkz6pddbx3q 2031239 2031220 2026-05-25T20:32:17Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031239 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Fînlendayê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Ewropayê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan]] 3febsz6nb2kxcg089kpax0zwhxu2mi8 2031476 2031239 2026-05-26T11:25:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2031476 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Fînlendayê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Ewropayê|Fînlenda]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan|Fînlenda]] gjjwkwuvqrct8obljty3nztt7uk8h1l 1 318631 2031254 2026-05-25T21:24:00Z Wikihez 39702 Nirxandin (B): +Kalika wîkîprojeyê ([[WP:RATER#2.7.1|Rater]]) 2031254 wikitext text/x-wiki {{Kalika wîkîprojeyê |sinif=B |bingehîn=erê |1= }} f6zo9u9d95c9ld4dmazhla3s2u2vxfr 2031327 2031254 2026-05-26T03:53:16Z Balyozbot 42414 Bot: {{[[Şablon:Serê gotûbêjê|Serê gotûbêjê]]}} lê hat zêdekirin 2031327 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê |sinif=B |bingehîn=erê |1= }} ol8fvd8ga4y7c0qc7b3qw97iv81bmju 14 318632 2031266 2026-05-25T21:49:49Z Wikihez 39702 Rûpel bi "[[Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin|!]]" hat çêkirin 2031266 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin|!]] d1ba09biilpr75rm4u4y50ofgwmopdx 14 318633 2031290 2026-05-25T22:36:36Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:Aesthetics]] hat çêkirin 2031290 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Bedewî]] [[Kategorî:Beşên felsefeyê]] [[Kategorî:Huner]] 2qeyfoz2u6ax4iv8r5g5dv0v6c6autp 0 318634 2031313 2026-05-25T23:16:42Z Wikihez 39702 Ji bo [[Ekwador]] hat beralîkirin 2031313 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Ekwador]] i131vcvwob4mhxzin53of40tdwhbk3z 14 318635 2031364 2026-05-26T07:52:38Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:States and territories established in the 840s]] hat çêkirin 2031364 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Avabûnên 840î]] [[Kategorî:Dewlet û herêm li gorî dehsala avakirinê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di sedsala 9an de hatine avakirin]] drw2ctih8r4m2fvgfol0u2lpa0q5izg 2031412 2031364 2026-05-26T09:32:18Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031412 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Avabûnên 840î]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di sedsala 9an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêm li gorî dehsala avakirinê]] rggjdu0jtuoc9w4vsc2ouea8txbc1h2 14 318636 2031386 2026-05-26T08:52:56Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031386 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031387 2031386 2026-05-26T08:54:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2031387 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mafên jinan li gorî parzemînan]] n6u7n9vi6ay4lxo7e6kluhhlmecf868 2031388 2031387 2026-05-26T08:54:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2031388 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mafên jinan li gorî parzemînan|Ewropa]] hyhymv38vmy0qf6njlovo9ga7yske6g 2031391 2031388 2026-05-26T08:56:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2031391 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jin li Ewropayê]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî parzemînan|Ewropa]] o2lk9o4bkvvoa4sk5vg4ic2i8cek7c2 2031392 2031391 2026-05-26T08:57:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2031392 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jin li Ewropayê|Jin li Ewropayê]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî parzemînan|Ewropa]] bts9likycod5l5qcwidahcqo0xqqfeb 2031393 2031392 2026-05-26T08:57:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2031393 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jin li Ewropayê| ]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî parzemînan|Ewropa]] 8sb12ys310234ilvwe2b19iutyl259n 2031397 2031393 2026-05-26T09:01:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2031397 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jin li Ewropayê| ]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî parzemînan|Ewropa]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Ewropayê]] 438k61mgfa9a3aa5yiqnomvenn635s2 14 318637 2031398 2026-05-26T09:01:56Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031398 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031400 2031398 2026-05-26T09:04:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2031400 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2031406 2031400 2026-05-26T09:26:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2031406 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Civaka Ewropayê]] [[Kategorî:Mafên mirovan li gorî parzemînan]] k7yv6ds35r117g03retxodj7sy1v8s8 2031407 2031406 2026-05-26T09:26:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2031407 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Civaka Ewropayê]] [[Kategorî:Mafên mirovan li gorî parzemînan|Ewropa]] h4v9l797bqkrnrslmzdbir97t0gs9r3 14 318638 2031428 2026-05-26T10:31:26Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031428 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031430 2031428 2026-05-26T10:32:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2031430 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Mafên mirovan li gorî parzemînan|Amerîkaya Başûr]] inwgqot0cfutd3k6nqfoq9altexlor0 14 318639 2031431 2026-05-26T10:35:44Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031431 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031433 2031431 2026-05-26T10:36:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2031433 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Okyanûsyayê]] [[Kategorî:Mafên mirovan li gorî parzemînan|Okyanûsya]] 4s9ioo1bloj071kuxc5q94oiyk3lxmn 2031445 2031433 2026-05-26T10:48:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2031445 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civak li Okyanûsyayê]] [[Kategorî:Mafên mirovan li gorî parzemînan|Okyanûsya]] mmal9ec1gt96psp89rk8xg87a54xt2y 14 318640 2031449 2026-05-26T10:51:33Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031449 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031451 2031449 2026-05-26T10:57:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2031451 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jin li Afrîkayê| ]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî parzemînan|Afrîka]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Afrîkayê]] h9txxa513nf50mn6g6h9k76gignc22f 14 318641 2031452 2026-05-26T10:58:01Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031452 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031453 2031452 2026-05-26T10:59:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2031453 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2031455 2031453 2026-05-26T11:01:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2031455 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Afrîkayê]] [[Kategorî:Mafên mirovan li gorî parzemînan|Afrîka]] jc8a6v8dqbghamwsxmy2ofqq58jxjvc 2031456 2031455 2026-05-26T11:01:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2031456 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka afrîkî]] [[Kategorî:Mafên mirovan li gorî parzemînan|Afrîka]] 23ovy5hnewpw0qza925sqxgmk21agie 14 318642 2031463 2026-05-26T11:09:54Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031463 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031464 2031463 2026-05-26T11:10:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2031464 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2031466 2031464 2026-05-26T11:12:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2031466 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan|Fransa]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Fransa]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Fransayê]] 98v87m15dhosgytwgtzm0mbvzpxie7f 2031467 2031466 2026-05-26T11:12:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2031467 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan|Fransa]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Fransayê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Fransayê]] qnnrss3xq9nn7uwmr4r4odqafhh07gb 2031469 2031467 2026-05-26T11:13:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2031469 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mafên jinan li Ewropayê]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan|Fransa]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Fransayê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Fransayê]] 03g48oye0x4qzy3o84vqq2dx6y6agz3 2031470 2031469 2026-05-26T11:14:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2031470 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mafên jinan li Ewropayê|Fransa]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan|Fransa]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Fransayê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Fransayê]] kl3kry5fedbkb9qnltjvdry18p18czc 14 318643 2031473 2026-05-26T11:22:11Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031473 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031474 2031473 2026-05-26T11:23:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2031474 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Fransayê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Ewropayê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan]] 29n40rpyje7j7cv3ui0og0dsv624r4z 2031475 2031474 2026-05-26T11:24:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2031475 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Fransayê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Ewropayê|Fransa]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan|Fransa]] nd1imlw9p3ma8vwz77cjvhzys0itjc4 2031509 2031475 2026-05-26T11:53:19Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031509 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Fransayê]] [[Kategorî:Nakokî li Fransayê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Ewropayê|Fransa]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan|Fransa]] 6fjmffbnj7jbiw77byf3oyd77pcu60s 14 318644 2031493 2026-05-26T11:39:02Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031493 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031494 2031493 2026-05-26T11:40:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2031494 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Mecaristanê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Ewropayê|Mecaristan]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan|Mecaristan]] 33xy6topgnmbctzp5r59smkw2s17buz 2031496 2031494 2026-05-26T11:42:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2031496 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Mecaristanê|Pirsgirêk]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Ewropayê|Mecaristan]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan|Mecaristan]] fwloz2n8e8kbzcsok1djinx4a3856j3 14 318645 2031498 2026-05-26T11:45:17Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031498 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031500 2031498 2026-05-26T11:46:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2031500 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Çekyayê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Ewropayê|Çekya]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan|Çekya]] 3hfa7scm3e1xqim8h9uswy78wdqyxxm 2031501 2031500 2026-05-26T11:47:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2031501 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Çekyayê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Ewropayê|Çekya]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan|Çekya]] c6wovl4z6l4qghg5xf53l6kdkaroskk 2031502 2031501 2026-05-26T11:47:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2031502 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Çekyayê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Ewropayê|Çekya]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan|Çekya]] 3hfa7scm3e1xqim8h9uswy78wdqyxxm 14 318646 2031503 2026-05-26T11:49:20Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031503 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031506 2031503 2026-05-26T11:50:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2031506 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Civaka Wêlsê]] qaql92kxrl88hbvtcr1cprp8v0s1526 2031507 2031506 2026-05-26T11:50:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2031507 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Civaka Wêlsê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Keyaniya Yekbûyî]] jhanz42afu5w183o59puhfi993kksyc 2031508 2031507 2026-05-26T11:51:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2031508 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Civaka Wêlsê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Keyaniya Yekbûyî| Wêls]] 9mbqbl8f5qjwjbaw1fxb1ax8k8l81aw